سکینه را صدا کرده حال محبوبه را پرسیدم.

گفت: «دختران آن‌جایند. مفصل گریه می‌کند، هر قدر سخنان تسلیت‌آمیز می‌گویند ساکت نمی‌شود؛ با حیرت نگاه می‌کند، جواب نمی‌دهد.» وقت شام همه رفتند مگر رفیقهٔ اصلی که دوست صادق و محبهٔ محبوبه بود ماند.

سکینه هم به نماز رفت. حاجی مسعود مرا صدا کرد رفته دیدم گوش بر سوراخ در اتاق داده. اشاره کرد «بیا صحبت ایشان را بشنو!» رفته ایستادم پشت در گوش داده دیدم رفیقه می‌گوید: «محبوبه، یک هفته پیش از این من درد تو را سنجیدم. از من پنهان داشتی، حالا امشب همه خانه‌ها صحبت از عشق‌بازی تو می‌کنند. من نگفتم این راز نهان نخواهد ماند؟ تو انکار کردی. «نهان کی ماند آن رازی کزو سازند محفل‌ها؟»

در صورتی که تو محبوبه و محبوب‌القلوب خاص و عامی، چرا خود را در نزد خودی و بیگانه محجوب می‌نمایی؟ من باز به تو می‌گویم. صبر کن و خودداری نمای تا به عزت و احترام واصل به مقصود شوی! عشق‌بازی دختران را عیب و ننگ است. به این کمال و جمال چرا لکهٔ عذر به جبین خود گذاری؟ تو شهرهٔ آفاق، تربیت‌شده، شاعره و دبیره، هزار رمان خوانده‌ای، سوء این عمل را بهتر از من می‌دانی که عاقبت این کار وخیم است؛ عزیزا! خواهرا! مهربانا! مکن، مکن، که پشیمان می‌شوی آخر!»

محبوبه علاوه بر این‌که صاحب حسن و جمال و اخلاق میمونهٔ مستحسنه بود، یک صوت خدادادی هم داشت. در ماه مبارک رمضان زنان عرب تلاوت کلام مجید می‌نمایند، وقتی که محبوبه سورهٔ یوسف را به لحن دل‌کش تلاوت می‌کرد، همه بی‌اختیار به گریه می‌آمدند. زمانی که آیهٔ شریفه «فلما سمعت بمکرهن ارسلت الیهن متکأ و آتت کل واحدة منهن سکیناً و قالت اخرج علیهن فلما رأینه اکبرنه و قطعن ایدیهن» می‌خواند، مستمعین چندان مات و مبهوت می‌ماندند که اگر کاردی به دست ایشان دادی هر آینه دست از ترنج نشناختندی.

در مصر مشهور و خاص و عام بود قرائت محبوبه به «خانم عجم». طبع موزون هم داشت. گاهی مرثیه و اشعار عربی و فارسی انشاد می‌کرد.

امروز دیدم تکیه به بالین کرده، گیسوهای مانند بخت خود را پریشان نموده، با حالتی که از استماع گفتار او دل سنگ خارا آب می‌شد، به رفیقه می‌گفت: «خواهر جان! اگر دستم عنان اختیار را توانستی نگاه‌داشتن هرگز دیروز آن رسوایی را بار نیاوردمی و داغ بدنامی به ناصیهٔ خویش نه بنهادمی. درد من کفایت می‌کند زیاده از این میفزای!» و این مربعات را خوانده و گریه می‌نمود:

«گریبان اولدی رسوالق الیله چاک دامن هم

بکا رسوالغمده دوستار طعن ایتدی دشمن هم

ره عشق ایچره جان قلدم گرفتار بلا تن هم

بو یتمیزمی که بر درد آرترر سان دردیمه سن هم

اگر طوطسام غمم ایلدن نهان صبر و قراریم یرق

وگر شرح غم پنهانیم ایتسم غمگساریم یوق

اسیر بند زندانم المده اختیاریم یوق

بو یتمیزمی که بر درد آرترر سان دردیمه سن هم

جفای چرخ کجرفتارین الندن واردی یک دردم

اولوبدر اشک خونابیله گلگون چهرهٔ زردم

یانوبدور آتش هجرانه جان درد پردردم

بو یتمیزمی که بر درد آرترر سان دردیمه سن هم»

«خواهر جان! هر چه تو می‌گویی می‌دانم از راه جان‌سوزی و مهربانی است. من اگر در این ولایت یک نفر دوست معتمد از مکتب الی حال داشته‌ام تو هستی. ولی در این کار مسلوب‌الاختیار شده‌ام، عنان اختیار از دستم رها گشته، به جز این‌که خود را هلاک و این سر در خاک پنهان سازم چارهٔ خلاصی مفقود است. بی‌بی‌ام از حالم آگاه شد، من‌بعد از شرم سر بالا نتوانم کرد. آه آه! چگونه گرفتار چنگ ملامت شدم؟ خدایا مرا حفظ کن! رفیقه جان نوعی کن که من رفته ولی نعمت خود را ببینم.

اگر از دست تو کاری برآید که روزی محنتم از وی سر آید،

به درمانم نشاید کوتهی کرد مرا باید در این ره همرهی کرد

اما مشروط به این‌که بی‌بی‌ام در خانه نباشد.»

حاجی مسعود گفت: «آقا میرزا یوسف! کار به جای سخت کشیده، دل من پریشان و درهم شد. ممکن است که حاجیه خانم جایی برود تا محبوبه را ببریم پیش آقا؟ او که خود را نمی‌داند.»

رقت مرا گرفته دلم به حال دختر بسوخت.

گفتم: «باید دو سه روزی صبر کرد بلکه فردا به حکیم صالح افندی بگویم که او بگوید بهتر این است که محبوبه نزد ابراهیم‌بیگ بماند و تیمار دارش باشد. حالا به حاجیه خانم چیزی مگوی!»

رفتم پیش ابراهیم‌بیگ. خوابیده بود. حاجیه خانم پایش را مالش می‌داد. قدری نشسته به حاجیه خانم عرض کردم: «اگر اجازت شود نیم ساعت به گرمابه روم.» اذن داد. رفته برگشتم. چند نفر از احبا آمده خواهش کردند که حاجیه خانم بیرون رفته ابراهیم‌بیگ را دیدن کنند.

رفتیم نزد ابراهیم. مانند آهوی به دام افتاده، نگاه حسرتانه‌اش دل را پر آذر می‌کرد.

مهدی بیگ شاعر گفت:

«وصل بشد هجر ماند حیف که در باغ عشق

خار به پیری رسید گل به جوانی بمرد

ای داد و بیداد! این ابراهیم‌بیگ است؟ چه نشانه از او باقی است؟ هرگز من قبول نمی‌کنم که بدین نوع تغییر حال در انسان پیدا شود.»

پرسش‌ها کردند، جواب نشنیدند.

مهدی بیگ گفت: «راستی من تاب دیدار این جوان را ندارم. خداحافظ!» برخاسته رفت.

آن شب را به روز آوردیم. ساعت چهار بود که آدم صالح افندی رقعه آورده، نوشته بود: «در ساعت هشت «دوقتور مسیو وولف» سرطبیب مریض‌خانهٔ انگلیس و «موسیو هارون اسرائیلی» و «شیخ یوسف‌السید» را وعده گرفته خواهیم آمد.»

در ساعت موعود دو کالسکه وارد و به خانه داخل شدند. بعد از صرف چای گفتند: «برویم نزد ابراهیم‌بیگ!»

حاجیه خانم چادر به سر کرده، اطبا آمدند.

اول از بنده ایضاحات خواستند، اجمالاً احوالات سفر را بیان کردم. از خودش جویای حال شده جواب نشنیدند. دوقتور انگلیس گفت: «تمام لباسش را بیرون آورید!»

حاجی مسعود، جز زیرجامه، همه لباسش را کند. هر یکی جداگانه معاینه کرده و گوش نهادند؛ با ذره‌بینی مخصوص گلو و دماغ و سایر اعضایش را نگاه کردند و درجه گذاشتند، نبض گرفتند.

چهار نفر حکیم یک ساعت تمام مرا استنطاق کردند که «پدرش به چه مرض مرد و در سلسلهٔ این‌ها چگونه امراض واقع می‌شود؟ مادرش به چه مرض‌ها مبتلا گشته؟ در کودکی خودش بیمار شده؟ بیماریش چه بوده و چگونه ادویه خورده؟» همه را به تفصیل جواب دادم. با زبان فرانسوی با همدیگر مکالمه کرده «بون بون» نمودند، من نفهمیدم. بالاخره مطلب معلوم شد که مانند اطبای اسلامبول این‌ها هم چیزی نفهمیده‌اند.

گفتند: «مادرش را بگو بیاید!»

خانم آمد. موسیو هارون اسرائیلی ترکی خوب می‌دانست. گفت: «خانم! نمی‌توانیم بگوییم که اولاد شما بیماری ندارد؛ اگر بیمار نبودی بدین حال نیفتادی. درد را ما پیدا نکردیم؛ قلب درست، جگر سالم، حرارت معتدل، آن‌چه حکم آلت ذره‌بینی بود از دهن و دماغ و گوش، احشا و اعضای اندرونی را دیدیم در حالت صحت و اعتدال. الآن ما از مرض چیزی مشخص ننمودیم. اگر بفرمایید هفتهٔ دیگر آمده باز معاینه کنیم؛ امروز را مسیو وولف چیزی می‌نویسد، شب و روز دو دفعه بمالید. داروی مشروبی هم خواهد نوشت، در هر شش ساعت دو فنجان بخورانید و موی سرش را بتراشید. مشمع از دواخانه بیاورند، ترکرده بچسبانید. باید به هر حیله و التماس باشد سوپ نان پخته بدهید بخورد و اگر چیز دیگر هم میل نماید عیب ندارد بدهید لکن از ترشی بپرهیزید!»

دواها را نوشته خواستند بروند، من به صالح افندی گفتم: «محبوبه را هم ببینید.»

گفت: «بگو حاضر باشد!»

رفته دیدم باز گریان است.

گفتم: «حکیم‌ها می‌آیند.»

گفت: «عمو جان مرا رسوا مکن! من ناخوشی که ندارم.»

گفتم: «اگر چنین می‌باشد چرا سه روز است روزه گرفته‌ای، از گلویت قوتی پایین نرفته؟»

گفت: «امان دخیلم عمو جان! مرا به سر آقام بگردان! حکیم را پیش من میاور!»

هر چه اصرار کردم گفت: «خود را هلاک می‌کنم!»

گفتم: «صالح افندی تنها بیاید؟»

راضی شد.

جواب آورده گفتم: «صالح افندی بماند.» دیگران رفتند.

شیخ یوسف‌السید از در برگشت، صالح افندی را به «کابینه» کشیده مرا نیز صدا کرد.

شیخ یوسف به صالح افندی گفت: «چه می‌گویی در حق ابراهیم‌بیگ؟»

صالح گفت: «چهل سال است طبابت می‌کنم؛ این جور مرض ندیده و نشنیده‌ام! رجوع به کتب عتیق و جدید کردم چنین دردی نجستم.»

شیخ یوسف گفت: «من سی و دو سال است که طبابت می‌کنم؛ اگرچه امتحان من در هر ادارهٔ صحیه در فن جدید بوده ولی معتقد فن عتیق هستم. بسیار تجربه کرده و استفاده حاصل کرده‌ام خصوصاً در این‌جا. یا این مرض مالیخولیاست یا سودا. من می‌خواهم حکمت ابوعلی سینا را هر دو در این‌جا به کار برم و ببینم هیچ فایده مترتب می‌شود یا نه؟ اگر این مرض را تشخیص نکنم دیوانه خواهم شد.»

صالح افندی پرسید: «کدام فن را خیال امتحان داری؟»

گفت: «یکی آن‌که یک نفر از امرای بزرگ به مرض مالیخولیا مبتلا شده. مثل ابراهیم‌بیگ، چیزی نمی‌خورد و هی داد می‌زد که من گاو پرواری‌ام مرا بکشید و به سیخ بکشید! دایماً این ورد زبانش بود، چندی از تناول طعام باز ماند و حکما عاجز گشتند از علاج. علاءالدوله شیخ‌الرئیس را احضار نمود. شیخ احوالات پرسید، پرستاران حالات مریض را بیان کردند. شیخ گفت: بروید به مریض بگویید خبر کردیم قصاب بیاید و تو را ذبح کند. به مریض گفتند. بسیار دلشاد شد. بعد از ساعتی، شیخ کارد و ساطور به دست گرفته به آواز بلند گفت: گاو کجا است؟ بیاورید تا او را بکشم! امیر خود مانند گاو صدا می‌کرد، یعنی این‌جایم. خلاصه امیر را آوردند، سه چهار نفر دست و پایش را بستند. شیخ مانند قصابان کارد را به ساطور می‌کشید و صدای کارد به گوش امیر می‌رسید. سپس پای به سینهٔ امیر نهادی، تهیگاه و کفل امیر را مانند قصابان دست می‌زد، ران‌هایش را ملاحظه می‌کرد تا این‌که دست باز داشته گفت: این گاو بسیار لاغر است، قابل کشتن نیست. علف بدهید تا یک هفته فربه شود آن وقت او را بکشیم. بعد دست و پایش را گشادند. ابوعلی گفت: حالا هر چه بدهید خواهد خورد به امید کشته شدن. حقیقتاً هر چه پیشش بردند خورد. تا کم‌کم معالجه شده شفا یافت. دیگری تدبیر اوست در عشق و سودا. اگر یقین شد که سودا دارد، باید اطمینان داد «بخور تا به مقصود رسی!» این امراض بی‌اکل و شرب ممکن نیست معالجه شود. رأی من این است. شما چه صلاح می‌دانید؟»

صالح افندی گفت: «در این رأی و تدبیر شما اگر نفع نباشد به هیچ‌وجه من‌الوجوه ضرر و زیان ملحوظ نیست؛ البته تجربهٔ عمل بی‌زیان که در ضمن آن هم سودی ملاحظه شود اولی‌تر است.»

بعد شیخ یوسف‌السید به من گفت: «آقا یوسف! در مصر این جوان با کسی از طایفهٔ نسوان سر و کار داشت؟»

گفتم: «همه عالم گواه عصمت اوست. حاشا! ثم حاشا! که این گمان در حق او خطا است.»

گفت: «در ایران هنگام ایاب و ذهاب در منازلی که نزول می‌کردید و یا با کسانی که دید و بازدید داشتید از زن و دختر به کسی برخورد که دلبستگی به هم رساند؟»

گفتم: «ابداً!»

گفت: «این را ادعا نکنید. تو مرد پیر و او جوان است؛ با تو همراز نمی‌شود.»

گفتم: «ابداً در این خیالات نبود و این احتمالات در حق او فاسد است.»

شیخ یوسف چنین گفت: «ولیعهد عزالدوله بیمار شد. عموم اطبا از معالجهٔ او عاجز آمده عاقبت شیخ‌الرئیس را خبر دادند. شیخ استنباط آثار عشق در او کرده خلوت نموده یک نفر که عموم محلات و خانه‌های شهر را به اسم می‌دانست آورده پهلوی مریض نشاند و خود نبض مریض را گرفته با آن شخص بنای صحبت گذاشت و محلات و خانه‌های شهر را یگان یگان به شمار آورد. تا فهمید که در فلان محله و فلان خانه به فلان دختر عشق ورزیده. به عزالدوله خبر داد تا مقصود حاصل شده صحت یافت. حالا نزد ابراهیم‌بیگ رویم. از مصر که بیرون رفته هر شهر و قصبه و دهکده که دیده و منزل کرده‌اید یگان یگان بشمارید شاید چیزی دستگیر شود و مقصود حاصل گردد.»

رفتیم پیش ابراهیم‌بیگ. صالح افندی در گوشه‌ای پنهان شد، شیخ یوسف‌السید نبض بیمار را گرفته از من چنین سؤال کرد:

«یوسف آقا! شما در این سفر از کدام طریق رفتید و کجاها را دیده و سیر و تماشا کردید؟»

گفتم: «از این‌جا با راه‌آهن به اسکندریه و از آن‌جا با کشتی به اسلامبول و از اسلامبول هم با کشتی به باطوم و از باطوم با شمندفر به تفلیس، و از آن‌جا با کشتی به سواحل رشت و مازندران و عشق‌آباد تا داخل خاک ایران شدیم.»

یک بار شیخ یوسف فریاد کرد: «مقصود حاصل گشت. درد را پیدا کردم. بعد را بگو!»

یگان یگان از مشهد، سبزوار، نیشابور، سمنان، دامغان، شاهرود، طهران، قزوین، زنجان، تبریز، اردبیل، مراغه، بناب، مرند، تا کنار ارس یک یک شهرها و قصبه‌ها و دهکده‌ها از هر جا که عبور و مرور کرده بودیم تمام را برشمردم. بعد روسیه را تا باطوم و از آن‌جا به اسلامبول و مصر؛ والسلام.

گفت: «سبحان الله! ایران سوای این‌که کل ممالک عجمان است، ایران نام شهر هم هست؟»

گفتم: «خیر!»

گفت: «باید باشد! البته در استخراج و استنباط من اشتباهی نشده.»

گفتم: «استنباط شما درست و ابداً سهو و خطایی ندارد. ماشاءالله به این درد! این بینوا را همان نام ایران انداخته.»

گفت: «یعنی چه؟ ایران نام انسان هست؟»

گفتم: «خیر حکیم‌باشی! این جوان غیور عاشق مملکت ایران است. رفت معشوق خود را ببیند، از دیدار او فرحناک و شادمان شود، بعد از وصلت قضیه بر عکس نتیجه داد. بعضی بی‌رونقی و پریشان‌حالی ولایات به طبع نیک‌خواهش ناگوار آمده از کثرت غصه و اندوه خود را به این حالت انداخته است.»

گفت: «نفهمیدم بی‌رونقی و پریشان‌حالی ولایات را.»

گفتم: «یعنی نظم و نظام و انتظام و قانونی در کار نیست. این افکار را در دل مستحکم کرده. تا این‌که از جهت همین فقره با یک نفر از بزرگان منازعه کرده، حدت و غیظ غلبه نموده، از آن وقت به این بلیه مبتلا گشت.»

حکیم گفت: «در این صورت من سهو نکرده‌ام؛ عشق [و] اوهام جسم باسم [به اسم؟]، با وجود یا بی‌وجود، تفاوت نمی‌کند؛ این‌ها تفصیل دارد. وقت نداریم، مختصرش این است: حکما افراط محبت را عشق خوانند و آن بر دو قسم است: قسمی فطری، یعنی خلقتی و ذاتی است. و این عشق در تمام کائنات و موجودات - خواه فلکیات و خواه عناصر که به مقتضای طبع جاذب و مجذوب یکدیگرند - موجود است. قسم دیگر، عشق کسبی است و در حیوان و انسان یافت می‌شود؛ و منشأ این عشق لذت است. یعنی از ادراک ملایم و از حالتی که در اعتدال مزاج به هم رسد حاصل می‌شود. و این عشق کسبی خارج از دو قسم نیست: یا این است که از قوهٔ تحریک است و یا قوهٔ ادراک. آن‌که از قوهٔ تحریک است جسمانی‌اش خوانند، چون میل به غذا و شوق به مآکل و مشارب و غیره! و آن‌که ادراک است، روحانی‌اش گویند، چون شوق به نظر در حقایق امور و تمیز حسن و قبح و غیره. اما آن‌که روحانی است یا بالذات است یا بالعرض. اما آن‌که بالذات است عشق حقیقی: چون محبت اهل حق و روحانیون که موجد خود را طالب‌اند و آثار صنع او را مایل و این عشق را منفعت بالذات است نه بالعرض. و اما آن‌که بالعرض است عشق مجازی است مانند محبت اهل هوس به نسوان و اولاد و اعمار و آثار و غیره. در صورت محبت مفرط، عشق و شدت عشق و غلبهٔ او به عناصر که اساس حیاتیهٔ انسان است ضعف اعتدال را سبب می‌شود و مهلک است. علاج و دفع آن سوای کامیابی به معشوق محال است. پس صحت این بسته به حصول آرزوی آن است. این‌قدرها ظن من خطا نرفته. در این صورت معالجهٔ این بسته به حصول نظم و قانون ایران است. وقتی که در ایران نظم و قانون مساوات گذاشتند، این هم بدون معالجه روی به بهبودی خواهد گذاشت والا فلا. این‌قدر به شما می‌سپارم از ایران اخبارات خوش برسد در پیش او مذاکره نمایید که بشنود و خبرهای بد را پنهان دارید که دفعتاً به قلبش زده هلاکش می‌کند. و اگر خواهید غذایی بخورانید از آن کس که ممنون است و آن‌چه معشوق او را یاد آورد مانند علاءالدوله تمهید نموده به امید استقبال بخورانید!»

«خداحافظ» گفت و رفت.

صالح افندی ماند. رفتیم پیش محبوبه؛ احوال‌پرسی کرد. من درد محبوبه را به حکیم کما هو حقه حالی کرده بودم.

سؤال کرد: «چه خورده‌ای؟» جواب نداد.

گفتم: «سه روز است به اندرون این دختر طعام و شراب نرفته.»

گفت: «به‌به! تو نخور از حال بیفت و آقایت هم آن‌جا بی‌پرستار بماند! ماشاءالله کارها در نظام است. اقلاً تو بخور قوت پیدا کرده پرستاری و خدمت آقایت را بکن! می‌بینی بیچاره مادرش پیر و ناتوان است. به جهت پرستاری مریض، آدم توانا لازم است. غیر از تو که می‌تواند خدمت شایسته کند که ان‌شاءالله چند روزه صحت یابد؟ آخر ببین خواهر ابراهیم‌بیگ به شما چه‌قدر مهربانی و خدمت می‌کند؟ تو هم باید به خاطر ایشان قوت حاصل کرده به ابراهیم‌بیگ خدمت نمایی!»

چهار شیشهٔ شربت نوشت که هر روز باید یکی را بنوشی تا به کلی رفع نقاهت گردد. بیرون آمد. خواست از حاجیه خانم خداحافظ کند.

گفت: «خانم در این‌جا مریض و بیماری نیست. اگرچه حکیمان وعده کردند که باز بیایند، لکن شیخ یوسف‌السید حکیم مجرب و با وقوف است. بنده حق‌القدم ایشان را داده به پای شما نوشتم؛ شما این‌قدر سعی بکنید که ابراهیم‌بیگ غذا بخورد و دیگر هر روز را برای پرستاری ابراهیم‌بیگ از روی مصلحت تعیین فرمایید؛ گاهی همشیره‌اش و گاهی محبوبه معاون شما باشند. البته این عرض بنده را قبول فرمایید!»

حاجیه خانم گفت: «امر حکیم را اطاعت باید نمود که قرین به صلاح است.»

حاجیه خانم آمد از پشت در صدا کرد: «محبوبه! به جهت چه سه روز خود را در این‌جا حبس کرده‌ای؟ یقین نماز هم نخوانده باشی. برخیز نماز بگذار! من بالا کار دارم؛ سکینه در مطبخ ابراهیم تنها است. او را تنها مگذار!»

حاجیه خانم رفت بالا. من آهسته در منزل محبوبه را باز کرده دیدم در بستر سر به دیوار نهاده گریه می‌کند.

گفت: «شنیدم. چه خاک بر سر کنم؟»

گفتم: «محبوبه! این‌قدر بدان که من عمو و پدر معنوی شمایم و خود هم پیر دنیا دیده و تجربت آزموده هستم؛ من از امروز به شما صراحتاً می‌گویم هر درد در دل داشته باشی از من پنهان مدار! اگر درد خود را به دل بیفکنی غصه مرگ می‌شوی. البته دل خوش دار و از خدمت آقایت تغافل روا مدار! حاجیه خانم خدمت او را به شما محول فرموده. دائماً با نشاط تمام بخور و بنوش و به آقایت هم بخوران و بنوشان. دعا کن خدا صحت دهد و شما را بخت یاری کند. و اکنون نماز گزارده خدمت آقایت بشتاب!»

لکن حالت محبوبه از روز تلگراف تاکنون بدتر از حال ابراهیم‌بیگ شده، گویا از حیات رمقی باقی مانده. مانند ابری که مستعد بارندگی باشد برخاسته گفت: «عمو جان اول مرا آن‌جا ببر بعد نماز بگزارم. نماز بی‌حضور قلب جایز نیست.»

این را گفت و دستم را بوسید. محبوبه کجا؛ دست‌بوسی من کجا! نه در او چنان شرم و نه در من چنین دست محترم؛

عشق آمد لاابالی اتقوا عشق آمد عقل دوراندیش کو؟

گفتم: «مرا بعد از این چنین خجل مکن! اگرچه پیر و در مقام پدر تو هستم، ولی باطناً خود را چاکر و شماها ولی‌نعمت من هستید. بیا فرزند بیا برویم!»

در را گشاده داخل اتاق گشتم. الله الله! از آن دم که محبوبه داخل اتاق شده سلام دادی با کمال ادب و شرم و حجاب ایستاده جوابی نشنیده پیش رفته گفت: «یا مولای!» گریان و نالان خود را انداخت در بستر ابراهیم‌بیگ. پاهای او را بغل کشیده گفت: «یا مولای یا قوة قلبی!

تا کی ز غمت چو شمع سوزان باشم در آتش عشق تو فروزان باشم

تا چند در انتظار تو آینه‌وار سر تا به قدم دیدهٔ گریان باشم؟

آقا جان! جاریهٔ کمترینه‌ات نه ماه چشم به راه ایام دوخت و در انتظارت نشست که تو را به این حال مشاهده کند؟ کو کلام دلجویت؟ کو عنبرین گیسویت؟ قد صنوبرت چرا خمید؟ از کجا خار غم به پایت خلید؟ از چه رهگذر فلک کج‌مدار خاک مصیبت بر سرم ریخت؟»

ابراهیم‌بیگ نگاه مظلومانه کرده گفت: «یا حق، یا مدد!» - این مخفی نماناد که تکلم ابراهیم‌بیگ جهت شنیدن نام ایران بود.

محبوبه پای‌های مولای خود را به بر کشیده بوسید و گفت: «مولای! کمینهٔ کنیزت حاضر است. هر خدمتی داری بفرمای!» بعد برخاسته دور ابراهیم‌بیگ گردیده گفت: «خداوندا مرا تصدق مولایم گردان و هر درد و بلایی که دارد بر جان من نه! خدایا مرا بی‌مولایم زندگی مباد!»

گفتم: «محبوبه بس است! وقت نماز می‌گذرد برو نماز بخوان زیاده اذیت مکن! بعد از نماز با حضور قلب دعا کن. ان‌شاءالله دعای تو مستجاب خواهد شد.»

از آن بعد به مسعود گفتم: «برو به حاجیه خانم عرض کن، نماز مغرب و عشا را آن‌جا بگذارد و قدری دیر تشریف بیاورد.»

محبوبه رفت، وضو گرفت که در منزل خود نماز بخواند. من نزد بیمار نشسته یواش یواش پایش را می‌مالیدم. نماز محبوبه طول کشید. خیال کردم شاید باز غش کرده، آهسته رفته پشت در دیدم در مناجات با قاضی‌الحاجات است. می‌گوید:

«خداوندا! رحیما! کردگارا! خود آگاهی که این کنیزک کمینه‌ات را به الطاف بلانهایهٔ خود در مهد عزت پروریدی و حال آنکه جز یک طفل صغیر اسیر بی‌کس و اقربایی نبودم. همه امید و بختیاریم وابسته به این جوان با غیرت و حمیت است. گر او را اجل موعود فرا رسیده کمینه به رضا و رغبت و طیب خاطر باقی عمر خود را به او بخشیده خویشتن را تصدق وی نمودم. ای رحیم کارساز و ای معبود بنده‌نواز! تو می‌دانی که بی او زندگی بر من حرام است. تو قاضی‌الحاجات و مجیب‌الدعواتی

ای جملهٔ بی‌کسان عالم را کس یک جو کرمت تمام عالم را بس

من بی‌کسم و تو بی‌کسان را باری از لطف به فریاد من بی‌کس رس!»

Səkinənn çağırıb, Məhbubənin əhvalını soruşdum. Dedi:

“Qızlar onun yanındadırlar, bir ucdan ağlayır. Nə qədər ürək-dirək verib sakitləşdirmək istəyirlərsə, mümkün olmur, heyran-heyran baxır, cavab vermir.”

Şam vaxtı hamı getdi. Yalnız Məhbubənin ən yaxın rəfiqəsi qaldı. Səkinə də namaz qılmağa getdi. Hacı Məsud məni çağırdı. Gedib gördüm, qulağını otaq qapısının deşiyinə dayayıb qulaq asır. İşarə ilə mənə dedi ki, gedib onların söhbətinə qulaq asım. Mən də qapının dalısında dayanıb, otaqdan gələn səsə qulaq verməyə başladım. Gördüm Rəfiqə Məhbubəyə deyir:

“Məhbubə, bir həftə bundan qabaq mən sənin dərdini duydum. Sən məndən gizlətdin. İndi bu gecə bütün evlərdə sənin sevgindən danışırlar. Mən sənə demədimmi ki, bu sirr gizlində qalmayacaqdır? Amma sən inkar edib, məndən söz eşitmədin.

"Dil ağızlarda gəzən sirri gizli saxlamaq olmaz".

Sən bu evin bütün camaatının sevimlisisən. Nə üçün dost-düşmən arasında özünü rüsvay edirsən? Mən yenə də sənə deyirəm: səbr elə, özünü ələ al, həya-hörmətlə məqsədinə çat! Eşqi büruzə vermək qızlar üçün böyük eyib sayılır. Bu camalla, bu kamalla nə üçün özünü ləkələyirsən? Sənin şöhrətin, tərifin hər yerə çatmışdır. Özün tərbiyəli qızsan, şairsən, ədibsən, yüzlərlə roman oxumusan, bu işin qəbahətini, onun aqibətinin pis olduğunu məndən yaxşı bilirsən. Mənim əzizim, mehriban bacım, bu işi görmə, görmə ki axırda peşman olarsan!”

Gözəl camala, xoş xasiyyətə malik olmaqla birlikdə Məhbubənin gözəl səsi də var idi. Ramazan ayında ərəb qadınları adətən quran oxuyurlar. Məhbubə "Yusif" surəsini xoş avazla oxuyanda hamı riqqətə gəlib, ixtiyarsız olaraq ağlayardı. O, "Fələmma səmeət biməkrihennə…." (Elə ki, onların xəyanətkarlığını eşitdi....) ayeyi-şərifəsini oxuyanda qulaq asanlar elə mat və məbhut olurdular ki, əllərində narınc və bıçaq olsaydı, şübhəsiz ki, narınc əvəzinə əllərini kəsərdilər.

Misirdə Məhbubənin qiraəti camaat arasında "Əcəm xanımının qiraəti" adı ilə şöhrət qazanmışdı. Onun gözəl, rəvan təbi də var idi. Gahdan -- bir ərəb və fars dillərində mərsiyə, şer yazardı. Bir gün də mən gördüm ki, Məhbubə yasdığına söykənib zülflərini də bəxti kimi pərişan edərək yanıqlı bir səslə rəfiqəsinə deyirdi:

“Mənim bacım, əgər öz ixtiyarımı əlimdə saxlaya bilsəydim dünən o rüsvayçılığı edərdimmi? Öz alnıma bədnamçılıq damğasını vurardımmı? Mənim dərdim özümə bəsdir, daha yaramın üstündən yara vurma.”

Sonra o, bu mürəbbeni oxuyub ağlayırdı:

Giriban oldu rüsvalıq əlilə çak, damən həm.

Mənə rüsvayçılığımda dostlar tən etdi, düşmən həm.

Rəhi-eşq içrə can qıldım giriftari-bəla, tən həm, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm?

Əgər tutsam qəmim eldən nihan, səbrü qərarım yox, Və gər şərhi-qəmi-pünhanim etsəm, qəmküsarım yox, Əsiri-bəndi-zindanam, əlimlə ixtiyarım yox, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm?

Olubdur əşgi-xunab ilə gülgun çöhreyi-zərdim, Yanıbdır atəşi-hicranə cani-dərd-pərvərdim, Cəfayi-çərxi-kəcrəftar əlindən var min dərdim, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm?

“Mənim əziz bacım, sən deyənləri mən yaxşı qanıram, bilirəm ki, ürəyin yanır, mehribanlıq üzündən deyirsən. Bu vilayətdə məktəbdə oxuduğum illərdən indiyədak mənim bir sınanmış dostum varsa o da sənsən. Amma bu işdə ixtiyarım əlimdən alınıbdır. Bircə əlacım qalmış -- gərək özümü həlak eləyəm, başımı torpağa gömüb gizlədəm. Daha başqa çarəm yoxdur. Bibim bu əhvalımdan agah oldu. Daha mən bundan sonra başımı qaldırıb onun üzünə baxa bilmərəm. Vay, vay, gör necə şəmatətə düçar oldum. Rəfiqəcan, bir təhər elə ki, gedib öz ağamı görüm. Amma bu şərtlə ki, bibim evdə olmasın.

Əlindən gəlirsə mənə et kömək, Bəlkə qəm-qüssədən azad edəsən.

Dərdimə dərmanı sən əsirgəmə, Bu yolda gərəkdir imdad edəsən.”

Hacı Məsud dedi:

“Ağa Mirzə Yusif, iş pis yerə çəkibdir. Mənim ürəyim dözmür. Bəlkə Haciyə xanım bir yerə çıxıb gedə, biz Məhbubəni ağanın yanına aparaq. O ki, özündə deyil.”

Mən qəhərləndim, az qalırdı ağlayam, qızın halına ürəyim yandı, dedim:

“İki-üç gün gözləmək lazımdır. Bəlkə sabah həkimimiz Saleh əfəndidən xahiş eləyim, Məhbubənin İbrahim bəyin yanında qalmalı və ona qulluq etməli olduğunu söyləsin. Hələlik Haciyə xanıma bu barədə heç bir söz demə.”

İbrahim bəyin yanına getdim, yatmışdı. Haciyə xanım ayaqlarını ovurdu. Bir qədər oturduqdan sonra Haciyə xanıma dedim:

“Əgər icazə versəniz yarım saatlığa hamama gedərəm.”

İcazə verdi, gedib qayıtdım. Dostlardan bir neçəsi gəlmişdi. Xahiş elədilər Haciyə xanım otaqdan çıxsın, onlar İbrahim bəyi görsünlər.

İbrahim bəyin yanına getdik. Tora düşmüş ceyran kimi ətrafına həsrətlə göz gəzdirirdi. Adamın ürəyini odlayırdı. Şair Mehdi bəy dedi:

Vüsal getdi, qaldı hicran, eşqin bağı soldu yaman.

Ömür sürdü bağda tikan, soldu güllər cavan-cavan.

“ Eyvah, bu İbrahim bəydirmi? İbrahim bəyliyindən ki, bir əsər qalmamışdır! İnsanın bu qədər dəyişilməsinə əsla inana bilmirəm.”

İbrahim bəyə suallar verdilərsə də, heç bir cavab eşitmədilər.

Mehdi bəy dedi:

“Doğrusu, bu cavanı bu halətdə görməyə taqətim yoxdur. Xudahafiz!”

Mehdi bəy durub getdi. O gecəni səhrə çatdırdıq. Saat dörd radələrində Saleh əfəndinin adamı bir məktub gətirdi. Yazmışdı: saat səkkiz tamamda ingilis xəstəxanasının baş həkimi doktor müsyö Volf ibn Yəhudi müsyö Haron və Şeyx Yusifül-Seyyidin vədəsini almışam, xəstənin yanına gələcəyik.

Həmin vaxtda iki fayton qapıya çatıb, həyətə daxil oldu. Həkimlər gəldilər. Bir stəkan çay içdikdən sonra dedilər: İbrahim bəyin yanına gedək. Haciyə xanım başına çadra örtdü, həkimlər otağa girdilər.

Əvvəlcə məndən bəzi şeylər soruşdular. Səfərimizin əhvalatını xülasə şəklində danışdım.

İbrahimin özündən kefini soruşdular. Cavab eşitmədilər. İngilis həkim dedi ki, bütün paltarlarını soyundurun. Hacı Məsud alt paltarlarından başqa bütün geyimini soyundurdu. Həkimlərin hərəsi bir-bir müayinə eləyib qulaq asdı. Xüsusi zərrəbinlə boğazını, burnunu və başqa üzvlərini nəzərdən keçirdilər. Qoltuğuna hərarətölçən qoydular. Nəbzini tutdular.

Bu dörd həkim düz bir saat məni sorğu-suala tutdu: atası nə mərəzdən ölmüş, bunların nəslində hansı xəstəliklər varmış? Anası nə kimi xəstəliklər keçirmiş? Uşaqlıqda özü xəstələnmişmi? Xəstəliyi nə olmuş? Nə kimi dərmanlar yemiş?

Mən bunların hamısına təfsilatla cavab verdim. Öz aralarında fransızca danışıb, bon-mon elədilər. Mən heç nə anlamadım. Nəhayət, mətləb məlum oldu. Bunlar da, İstambul həkimləri kimi xəstənin halından heç bir şey anlaya bilmədilər. Dedilər xəstənin anasını çağırın. Haciyə xanım gəldi. Yəhudi müsyö Haron türkcə yaxşı bilirdi. Xanıma dedi:

“Xanım, deyə bilmərik ki, oğlunuzun heç bir xəstəliyi yoxdur. Xəstəlik olmasaydı, bu hala düşməzdi. Fəqət biz azarını tapa bilmədik. Qəlbi-ciyəri sağlam, bədəninin hərarəti adidir.

Zərrəbin alətlərlə də mümkün qədər ağzını, burnunu, qulağını, daxili üzvlərini müayinə elədik. Hamısı sağlam, normal vəziyyətdədir. Hələlik ki, biz heç bir zad tapa bilmədik. Əgər izn versəniz bir həftədən sonra yenidən yoxlarıq. Bu gün müsyö Volf bir şey yazar, gecə-gündüz iki dəfə bədəninə sürtün, içməli dərman da verəcək. Hər altı saatda iki fincan içirərsiniz. Başının tükünü də ülgüclə qaşıtdırın. Dərmanxanadan muşamma gətirərlər, isladıb yapışdırarsınız. Gərək nə kimi hiylə və xahişlə olur-olsun bişmiş xörək, sup içirəsiniz, əgər başqa şey də meyli istəsə eybi yoxdur, verin yesin. Ancaq turşlu xörək verməyin.”

Dərmanları yazıb getmək istədilər. Mən Saleh əfəndiyə dedim:

“Məhbubəni də bir müayinə eləyin.”

Dedi:

“Buyurun gəlsin.”

Gedib gördüm yenə də ağlayır. Dedim:

“Həkimlər gəlirlər.”

Dedi:

“Əmican, məni rüsvay eləmə, mənim ki, heç bir xəstəliyim yoxdur.” Dedim:

“Əgər belədirsə, bəs nə üçün üç gündür ki, oruc tutubsan, boğazından heç nə getməyibdir?” “Əmican, qurbanın ollam, məni ağanın başına dolandır, həkimi buraya gətirmə.” Mən nə qədər üz vurdum, olmadı. Dedi:

“Özümü öldürərəm.”

Dedim:

“Onda qoy yalnız Saleh əfəndi gəlsin.”

Razılıq verdi. Mən gəlib dedim:

“Yalnız Saleh əfəndi qalsın.”

Başqa həkimlər çıxıb getdilər. Şeyx Yusifül-Seyyid qapıdan qayıtdı. Saleh əfəndini otağa çəkib, məni də çağırdı. Getdim. Şeyx Yusif Saleh əfəndiyə dedi:

“İbrahim bəy haqqında sənin fikrin nədir?”

Saleh əfəndi dedi:

“Qırx ildir ki, həkiməm, belə bir xəstəlik nə görmüşəm, nə də eşitmişəm. Qədim və müasir kitablara baxdım, elə bir azar tapa bilmədim.”

Şeyx Yusif dedi:

“Mən otuz iki ildir həkimlik edirəm. Hərçənd ki, bütün səhiyyə idarələrində təzə təbabətdən imtahan vermişəm, lakin eşq mərəzinə də etiqadım var. Mən bu sahədə çoxlu təcrübələr aparıb, gözəl nəticələr əldə etmişəm. Xüsusilə bu ölkədə. Onun xəstəliyi ya xülyadır, ya da sevda. Mən istəyirəm iki məsələdə İbn Sina hikmətini işə salam, görəm bir fayda verər, ya yox? Əgər mən xəstəliyi müəyyənləşdirə bilməsəm lap dəli olaram.”

Saleh əfəndi soruşdu:

“İbn Sinanın hansı tədbirindən istifadə etmək istəyirsən?”

Dedi:

“Bir tədbiri budur ki, böyük əmirlərdən biri xülya xəstəliyinə tutuldu. İbrahim bəy kimi heç nə yemirdi, bir ucdan bağırıb deyirdi: "Mən bəslənmiş öküzəm, məni öldürün, şişə çəkin". Bunu vird eləyib həmişə deyirdi. Neçə vaxt xörək yemədi. Həkimlər əlacında aciz qaldılar. Əlaüddövlə adam göndərib İbn Sinanı hüzuruna çağırdı. İbn Sina gəlib mətləbi soruşdu. Xəstənin adamları onun əhvalını olduğu kimi söylədilər. İbn Sina dedi:

“Gedin xəstəyə deyin qəssab çağırmışıq, sənin başını kəssin.”

Xəstəyə dedilər. Çox sevindi. Bir saatdan sonra İbn Sina dəhrə götürüb ucadan dedi:

“Öküz hardadır, gətirin başını kəsim.”

Əmir öküz kimi böyürdü. Bununla da bildirdi ki, buradayam. Xülasə, əmiri gətirdilər. Üç-dörd nəfər əl-ayağını bağladı. İbn Sina qəssablar kimi bıçağı itiləyirdi. Bıçağın səsi əmirin qulağına çatırdı. Sonra gəlib ayağını qoydu əmirin döşünə, qəssablar kimi onun kəfəlini, döşünü, budlarını əlləyib, ətdaş eləməyə başladı. Nəhayət, ət-daş eləməkdən əl çəkib dedi:

“Bu öküz çox arıqdır, kəsilməli deyil. Yaxşı ot verin, bir həftəyəcən kökəlsin, sonra gəlib başını kəsim.”

Əmirin əl-ayağını açdılar. İbn Sina dedi:

“İndi ona nə versəniz başının kəsilməsi ümidilə yeyəcək.”

Doğrudan da, qabağına nə gətirdilər yedi. Tədricən müalicə olunub şəfa tapdı.

Tədbirlərdən biri də onun eşq və sevdada işlətdiyi tədbirdir. Xəstənin dərdinin eşq dərdi olması yəqin olarsa, onu ancaq yeyib, içmək vasitəsilə məqsədinə nail ola biləcəyinə inandırmaq lazımdır. Bu xəstəliklər daha dərmanla müalicə olunası deyil. Mənim rəyim belədir, siz nə məsləhət görürsünüz?”

Saleh əfəndi dedi:

“Sizin bu tədbirinizin xeyri olmasa da, əsla heç bir zərəri yoxdur. Əlbəttə, zərərsiz bir tədbirin, həm də xeyir verə biləcək tədbirin sınaqdan keçirilməsi məsləhətdir.”

Sonra Şeyx Yusif mənə dedi:

“Ağa Yusif, bu cavanın Misirdə bir qadın xeylağı ilə tanışlığı var idimi?”

Dedim:

“Bütün aləm onun pak və pakizə olduğunu bilir, onun haqqında belə bir şübhə tamamilə yersizdir.”

Dedi:

“İrana səfərinizdə, gedəndə və ya gələndə qaldığınız mənzillərdə, görüşdüyünüz adamların evində elə bir qıza və ya qadına rast gəlmədi ki, ona könül vermiş olsun?”

Dedim:

“Qətiyyən yox!”

Dedi:

“Belə iddiada olma, sən qocasan, o cavandır, sirrini açıb sənə deməz.”

Dedim:

“Əslən bu barədə düşünməyə məcalı yox idi, başqa hisslərlə yaşayırdı. Onun haqqındakı bu ehtimallarınız tamamilə yanlışdır.”

Şeyx Yusif dedi:

“Əzdüddövlənin vəliəhdi xəstələndi. Bütün həkimlər onun əlacından aciz qaldılar. Nəhayət, İbn Sinaya xəbər göndərdilər. İbn Sina xəstədə eşq əlamətləri gördü. Xəlvət elədi, şəhərin bütün məhəllə və küçələrini adbaad bilən bir adamı xəstənin yanında oturtdu. Özü xəstənin nəbzini tutdu, sonra o adamla söhbət eləməyə başladı. Ondan şəhərin məhəllələrini, küçələrini soruşdu. O adam şəhərin bütün məhəllələrini küçəbəküçə, evbəev saymağa başladı. Nəhayət, bildi ki, vəliəhd filan məhəllədə, filan evdə bir qız sevmişdir. Əzdüddövləyə bunu xəbər verdi. Məqsədə çatdıqda oğlan sağaldı.

İndi gəlin İbrahim bəyin yanına gedək. Misirdən çıxandan sonra gördüyü və mənzil eləmiş olduğu şəhərləri, qəsəbələri, kəndləri bircə-bircə sayın, bəlkə işdi, bir şey ələ gələ, məqsədə nail olaq.”

İbrahim bəyin yanına getdik. Saleh əfəndi keçib bir tərəfdə gizləndi. Şeyx Yusif xəstənin nəbzini tutdu, sonra məndən soruşdu:

“Yusif ağa, siz bu səfərə hansı yolla çıxdınız, haralarda oldunuz, nə kimi yerləri seyr etdiniz?”

Dedim:

“Buradan dəmir yol qatarı ilə İskəndəriyyəyə getdik. Oradan da gəmi ilə İstambula, İstambuldan yenə də gəmi ilə Batuma, Batumdan dəmir yol qatarı ilə Tiflisə, Bakıya, Bakıdan gəmi ilə Rəşt, Mazandaran sahillərinə, sonra Aşqabada gedib, İran torpağına daxil olduq.”

Birdən Şeyx Yusif qışqırdı:

“Məqsədə çatdıq, dərdi tapmışam, mabədini söylə!”

Mən bircə-bircə Məşhəd, Səbzvar, Nişapur, Simnan, Damğan, Şahrud, Tehran, Qəzvin, Zəncan, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Binab, Mərənddən tutmuş Araz qırağına kimi səyahətimizdə keçdiyimiz bütün şəhər, qəsəbə və kəndlərin adını söylədim. Sonra da Rusiyanı Batuma kimi, oradan İstambula və İstambuldan Misrə qədər gəzdiyimiz yerləri saydım.

Şeyx Yusif dedi:

“Allaha pənah aparıram, sizin Əcəm ölkələrinin adı İran olmaqdan başqa, İran adlı şəhər də var?”

“Xeyr,” -- dedim. Soruşdu:

“Gərək olsun, ola bilməz, mənim zənnim xətaya gedə bilməz.”

Dedim:

“Sizin zənniniz əsla xətaya getməmiş və sizi aldatmamışdır. Afərin sizin fərasətinizə, bu biçarəni elə həmin İran adı bu dərdə salmışdır.”

“Necə yəni, məgər İran adlı bir adam da var?” -- deyə soruşdu.

“Həkimbaşı, xeyir,” -- dedim, -- “bu qeyrətli cavan İran məmləkətinin aşiqidir. O öz məşuqunu görməyə, onun görüşü ilə könlünü şad etmək ümidilə getdi. Vüsaldan sonra iş vurdu tərsinə oldu. Vilayətlərdəki bir para pərişanhallığı, bərbadlığı gördükdə onun xeyirxah təbinə xoş gəlmədi. Qüssə-kədərin əlindən bu günə düşdü.”

“Anlamadım,” -- dedi. -- “Vilayətlərdəki pərişanlıq, bərbadlıq nə deməkdir?”

Dedim:

“O deməkdir ki, heç yerdə nizam-intizam, qanun yoxdur. Bu fikirləri ürəyinə salıb özünə dərd elədi. Nəhayət, bu məsələ üstündə böyüklərdən birisi ilə mübahisəyə, münaqişəyə girişdi. Bərk hiddətləndi. O vaxtdan bu bəlaya düçar oldu.”

Həkim dedi:

“Deməli, mən yanılmamışam. Eşq -- xəyali bir eşq də ola bilər. Adı bəlli bir şeyə, mövcud və ya qeyri-mövcud bir şeyə də ola bilər. Bunun heç fərqi yoxdur. Bunların uzun təfsilatı var. Vaxtımız olmadığına görə qısa şəkildə şərh etməliyəm: Filosoflar ifrat məhəbbəti eşq adlandırırlar. Eşq iki qismdir, bir qismi fitridir, yəni zatən olur, xilqətdən yaranır, belə bir eşq bütün kainatda və mövcudatda -- yer-göy cisimlərində vardır. Onlar öz təbiətlərinə görə bir-birini cəzb edir, biri cəzb edir, o birisi cəzb olunur. O biri qismi sonradan gəlmə eşqdir. Belə bir eşq heyvanda və insanlarda olur. Onun mənşəyi ləzzətdir, yəni normal dərk etmə və sağlam vəziyyətdə əmələ gələn bir haldan doğan eşqdir. Bu sonradan gəlmə eşq iki cürdür: ya ehtirasdan doğur, ya da ki, idrak qüvvəsindən. Ehtirasdan törəyən eşqə "cismani eşq" deyilir. Yeyintiyə, içkiyə və s. olan meyl bu kimi eşqə misal ola bilər. İdrak qüvvəsindən törənən eşq isə ruhani eşqdir. İşlərin həqiqətini müşahidə etmək həvəsi, yaxşını pisdən ayırd etmək və s. bu kimi eşqin nəticəsidir. Lakin həmin ruhani eşq özü də ya zatən olur və ya da törəmə. Zati eşq -- həqiqi eşq adlanır. Məsələn, öz xaliqini istəyən və onun yaratdıqlarına könül bağlayan haqq yolunun yolçuları. Bu eşqin mənfəəti də zatidir, kəsbi deyil. Lakin törəmə eşq haman məcazi eşqdir. Fərasət əhlinin qadına, övlada, yaşamağa, özündən bir əsər qoymağa və s. olan eşqi belə bir eşqə misal ola bilər.

Hər halda məhəbbət ifrat dərəcədə olub, şiddətləndikdə və insan həyatının əsasını təşkil edən ünsürlərə qalib gəldikdə normal vəziyyətin pozulmasına səbəb olur və təhlükə yaradır.

Məşuqənin vüsalına çatmaqdan başqa, onun aradan qaldırılması və çarə edilməsi üçün ayrı bir yol yoxdur. İbrahim bəyin də sağalması ancaq arzusuna nail olmaqla mümkündür.

Mənim zənnim o qədər də məni aldatmamışdır. Deməli, bu xəstənin müalicəsi İranda nizam- intizam və qanunun bərqərar olmasından asılıdır. Elə ki, İranda nizam-intizam yarandı, bərabərlik qanunu hökm sürməyə başladı, xəstə də müalicəsiz sağalmağa başlayacaqdır. Əks təqdirdə mümkün deyil.

Sizə tapşırıram, onun yanında İran haqqında xoş xəbərlərdən danışın, qoy bu xəbərləri eşitsin. Bəd xəbərləri ondan gizlədin, çünki birdən ürəyinə vurub onu məhv edə bilər. Ona xörək yedirtmək istəyirsinizsə, onun xoşu gələn adamın adını çəkin, Əlaüddövlə kimi rəftar edin, istiqbal ümüdi ilə yedizdirin.

Bundan sonra o, xüdahafiz deyib getdi. Həkimlərdən yalnız Saleh əfəndi qaldı. Məhbubənin yanına getdik. Kefini soruşdu. Mən Məhbubənin dərdini həkimə lazımınca söyləmişdim.

Saleh əfəndi Məhbubədən soruşdu:

“Nə yemisən?”

Məhbubə cavab vermədi. Mən dedim:

“Üç gündür ki, bu qızın boğazından yemək, içmək keçməyibdir.”

Saleh əfəndi dedi:

“Bəh-bəh, sən yemə, canın üzülsün, ağan da orada pərəstarsız qalsın. Maşallah, hər işimiz düzəlibdir. Balam, heç olmasa sən ye, cana gəl, ağana qulluq elə, ona baş çək. Görürsən ki, yazıq anası qocalıbdır, zəifdir. Xəstəyə baxan gərək bacarıqlı, səhhət-bədənli bir adam olsun. Səndən başqa kim ona layiqincə xidmət eləyə bilər ki, inşaallah, bir neçə günün ərzində şəfa tapa bilsin? Bir bax gör İbrahim bəyin bacısı sizə nə qədər mehribanlıq eləyir, necə sizin qayğınıza qalır? Siz də gərək onun xatiri üçün qüvvətə gəlib İbrahim bəyə xidmət eləyəsiniz.”

Həkim dörd şüşə şərbət yazdı, dedi: tamamilə sağalmaq üçün gündə birini içməlisən. Otaqdan çıxdı. Haciyə xanımla xüdahafizləşib getmək istərkən dedi:

“Xanım, burada heç bir xəstə, azarlı yoxdur. Hərçənd ki, həkimlər bir də gələcəklərini vəd etdilər. Lakin Şeyx Yusif təcrübəli, bilikli həkimdir. Mən onun həqqül-qədəmini verib sizin ayağınıza yazdım. Siz yalnız çalışın İbrahim bəy xörək yesin. Bir də ki, məsləhət belədir ki, İbrahim bəyə baxmağı Məhbubəyə tapşırın. Qoy bəzən bacısı, bəzən də Məhbubə sizə kömək eləsinlər. Əlbəttə, mənim bu məsləhətimi qəbul edin.”

Haciyə xanım dedi:

“Həkimin əmri xəstənin məsləhəti üçün olduğuna görə, nə buyursa, qulaq asmaq lazımdır.”

Həkim getdi. Haciyə xanım gəlib, qapının arxasında dayanıb dedi:

“Məhbubə, nə üçün üç gündür burada özünü dustağa salmısan? Yəqin ki, namaz da qılmamısan. Dur ayağa, namazını qıl. Mənim yuxarıda işim var, Səkinə də mətbəxdədir, İbrahim bəy yalqızdır, onu tək qoyma.”

Haciyə xanım yuxarı çıxdı. Mən Məhbubənin otağının qapısını yavaşca açdım, gördüm yatağında oturub, başını divara söykəyərək ağlayır. Dedim:

“Məhbubə, bəs eşitmədin bibin nə dedi?”

Dedi:

“Eşitdim, başıma hansı külü ələyim?”

Dedim:

“Məhbubə, onu bil ki, mən sənin əminəm, həm də mənəvi atanam, özüm də dünya görmüş, bərkə-boşa düşmüş qocayam. Bu gündən sənə açıqca deyirəm: ürəyində hər bir dərdin olsa məndən gizlətmə. Dərdini ürəyində saxlasan, dığlayıb ölərsən. Heç ürəyini sıxma. Ağana qulluq etməyi unutma. Haciyə xanım ona baxmağı sənin öhdənə qoyubdur. Həmişə tam fərəh hissilə ye, iç, ağana da yedirt, içirt. Dua elə, allah ona şəfa versin. Bəxtəvər olasınız. İndi dur, namazını qıl, ağanın yanına get.”

Lakin Məhbubənin əhvalı teleqram gələn gündən indiyədək İbrahim bəyin halından da bətər olmuşdu. Sanki həyatının son dəmlərini yaşayırdı. Dolu bulud kimi tutqun halda ayağa qalxıb dedi:

“Əmican, əvvəl məni oraya apar, sonra namaz qılaram. Çünki könülsüz namaz qılmaq düzgün deyil.”

Bunu deyib əlimdən öpdü. Məhbubə hara, mənim əlimdən öpmək hara? Bu iş nə onun şəninə uyğun idi, nə də mənim əlimin o hörməti var idi. Ona çox ürəyim yandı. Doğru demişlər ki:

Aşiq ardan qaçmağa mayil olur, Eşq olan yerdə ağıl zayil olur.

Məhbubəyə dedim:

“Bundan sonra məni belə xəcalət eləmə. Doğrudur, mən qocayam, sənin atan yerindəyəm. Lakin həqiqətdə özümü sizin nökəriniz hesab edirəm. Siz mənim nemətverənimsiniz. Gəl qızım, gəl gedək.”

Qapını açıb otağa girdik. İlahi, bu vəziyyəti görüb, ona tab gətirmək çətindir. Məhbubə otağa daxil olan kimi salam verib kəmali-ədəb və həya ilə qapının yanında dayandı. İbrahim bəydən heç bir cavab eşidilmədi. Məhbubə irəli gedib dedi:

“Mənim ağam, mənim istəklim!”

Qəmindən, sevdiyim, şam tək əridim, Eşqinin oduyla yanıb köz oldum.

Mən səni gözlərəm bir güzgü kimi, Başdan ayağadək ağlar göz oldum.

“Mənim əziz ağam, sənin bu yazıq kənizin məgər səni bu halda görmək üçün düz doqquz ay İran yollarına göz dikib sənin intizarını çəkdi? Bəs o ürək oxşayan sözlərin hanı? O ənbər qoxulu tellərin necə oldu? Şümşad qəddin nə üçün büküldü? Bu qəm tikanı harada sənin ayağına batdı? Mən nə eləmişdim ki, bu qəddar fələk başıma müsibət külü ələdi?”

İbrahim bəy məzlum-məzlum baxıb dedi: "Ya həqq, ya mədəd!"

(Bunu da deməliyik ki, İbrahim bəyin danışmasına səbəb İran adını eşitməsi idi). Məhbubə öz ağasının ayaqlarını qucaqlayıb dedi:

“Mənim sərvərim, sənin bu kiçik kənizin qulluğunda hazırdır. Nə kimi qulluğun varsa buyur.”

Məhbubə durub İbrahim bəyin başına dolandı və dedi:

“İlahi, məni ağamın sədəqəsi qəbul elə, onun hər bir qadasını mənim canıma sal. İlahi, ağamsız mənim bir günüm olmasın!”

Dedim:

“Məhbubə, bəsdir! Namazının vaxtı keçir. Get namazını qıl. Çox əziyyət vermə. Namazdan sonra sidq-dildən dua elə, inşaallah, sənin duan qəbul olacaq.”

Sonra Məsuda dedim:

“Get, Haciyə xanıma de ki, ikindi namazı ilə şam namazını orada qılsınlar, bir az gec təşrif gətirsinlər.”

Məhbubə gedib dəstəmaz aldı, öz otağında namaz qılmağa başladı. Mən xəstənin yanında oturub, yavaş-yavaş ayaqlarını ovurdum. Məhbubənin namazı uzun çəkdi. Düşündüm, birdən genə də huşunu itirmiş olar. Yavaşca gedib qapının dalında dayandım. Gördüm əllərini yuxarı qaldırıb allaha yalvarır: "Eh ərhəmərrahimin allah! Sən özün bilirsən ki, bu kiçik kənizini öz tükənməz lütfünlə tam izzətlə bəslədin, halbuki, yazıq, kimsəsiz, əsir və səğir bir uşaq idim. İndi mənim bütün ümidim, pənahım, xoşbəxtliyim bu qeyrətli, namuslu cavanın varlığından asılıdır. Əgər onun əcəli yetişibdirsə, mən ürək açıqlığı ilə, tam rəqbətlə öz qalan ömrümü ona bağışlayıram. Ey müşkülləri açan allah, ey bəndəsinə mehriban tanrı! Sən bilirsən ki, onsuz mənə yaşamaq haramdır. Sən hər bir möhtacın ehtiyacını ödəyən, hər bir dərd əhlinin duasını qəbul eləyən allahsan.

Kimsəsiz kəslərin sənsən pənahı, Hamıya kərəmin yetər, ilahi!

Mən bir kimsəsizəm, sənədir güman, Kərəm et, qapından qaytarma peşman!

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Şairlərdən seçmələr, 5

عارف، جمال‌الدین اصفهانیاین عمر که از نیمهٔ هشتاد گذشت یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت

5 min
Şairlərdən seçmələr, 6

فردوسیاسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیه‌الرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکته‌ای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالی‌جنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نموده‌اند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساخته‌اند.

12 min
Şairlərdən seçmələr, 7

معین بن عبدالله شیرازیایام بقا چو باد نوروز گذشت روز و شب ما به محنت و سوز گذشت

9 min
Şairlərdən seçmələr, 8

هاتفینروی رو گشاده بر سر کوی تا نگردد نقاب رویت موی

10 min

Poems by other poets