İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi
چنانچه در سیاحتنامه نگارش یافت، شب ساعت سه در خانهٔ میزبان محترم ما در میان ابراهیمبیگ و یک نفر ملا مباحثه و مجادله به وقوع پیوست و کلاه ابراهیمبیگ به لامپا برخورد، لامپا شکست و خانه آتش گرفت. از کوشش و سعی بسیار، اطفای نایرهٔ خانمانسوز دست داد؛ ملا نیمسوخته خود را بیرون انداخت. اما به وجود ابراهیمبیگ از آتش آسیبی نرسیده با چند نفر او را بیرون کشیدیم. هیاهو به همسایگان سرایت کرده خلق انبوه و پلیس جمع شد. بعد از ساعتی دو دسته از طولومبهچیان [تلمبهچیان] محله رسیدند ولی از «یانقون» با حریق اثری نمانده بود.
این کیفیت حریق در اسلامبول خیلی نقل دارد. اگر در یک محله یانقون (یا حریق خانمانسوزی) واقع شود، بعد از نیم ساعت تمام اهل اسلامبول خبردار میشوند که در کجا یانقون به هم رسیده. هر کس در آن محله خانهٔ اقربا و دوست و آشنا داشته باشد، سواره و پیاده به آن طرف دوان و هجومآور میشود. و قانون یانقون بدین قرار است: در اسلامبول در چند جا مناره بلند - که «قلهٔ یانقون» مینامند - ساخته شده، شب و روز دیدهبان [و] موکل، به هر طرف نگران هستند. قراول به محض دیدن علامت یانقون - نسبت به هر محله و سرزمین نشان مخصوص دارد - میکشد. فیالفور هفت تیر توپ انداخته میشود. قراول نزدیک قله فریاد میکشد: «یانقون وار!» صدای او را قراول کوچهٔ دیگر میشنود. آن هم به دستور، در تمام محله فریاد میزند «یانقون وار!» در فلان جا و فلان محله. فیالفور صدا به صدا وصل شده، اسلامبول - که عبارت از دهنهٔ بحر سیاه تا جزیرههای بزرگ (بویوکآدا) و تقریباً پنج و شش فرسخ میباشد - در نیم ساعت تمام نفوس با خبر میشوند که حریق در کجا واقع شده و در کدام محل. در شش مرکز آلای [؟] اطفائیه هست که از طرف دولت با علم و مشق مخصوص تعلیم و تربیت یافتهاند؛ جمیع اسباب و آلات اطفائیه حاضر است؛ منتظر شیپور حاضراش هستند. فوراً اسبها را بسته، محض شنیدن شیپور عرادهها راه افتاده، با نظام مخصوص معجلاً خود را به جای حریق میرسانند. اولاً چند باب خانه از اطراف حریق منهدم میسازند، بعد بنای آبپاشی میگذارند. سوای اینها، در هر محله یک دسته اطفائیه از اهل محله نیز هست و آنها را «طولومبهچی» مینامند. طولومبهٔ خود را برداشته پای برهنه به تعجیل تمام میدوند. هر کس اول رسید پنج لیره و دومی سه لیره انعام دارد؛ باقی بیبهرهاند.
سوای این آلای کوچه، آلایهای نظامی هم در هر مملکت و هر ولایت دنیا هستند به جز بدبخت مملکت ایران؛ اگرچه نسبت به اروپا کمتر حریق واقع میشود، ولی اگر یک بار اتفاق افتد سراپای شهر و بازار میسوزد. اگر جمعیت اطفائیه هست، زن و بچههاست که با کاسه و بادیه از بیرون آب آورده میباشند. این است که چندین بار بازار رشت سراپا سوخته؛ در حریق مراغه و اردبیل در یک ساعت هشتصد و پنجاه دکان طعمهٔ شرارهٔ آتش خانمانسوز گردید.
حکام ایران اصلاً در فکر اطفای این جور بلاهای خانمانبراندار نیستند بلکه خیالشان دائماً در انهدام ملک و بردن مال رعیت کار میکند؛ بلکه اگر حریقی اتفاق افتد، اسباب مداخل حکام و داروغه و فراش و فراشباشی خوب حاصل میشود، بازار «تقی را بگیر نقی را بگیر!» گرم میشود. کسانی که از صدمهٔ حریق مصون مانده، به تهمت اینکه فلان چیز را تو بردی و فلان صندوق را تو گشادی، جان و مالشان از شرارهٔ شرارت این بیانصافان در شراره این تهمتها نیست و نابود میگردد. الکلام یجرالکلام؛ سررشتهٔ سخن رها شد، باز بر سر مطلب رویم.
بعد از آنکه پلیس و غیره جمع آمدند حریق را منطفی دیدند که احتیاج به اعانه ایشان نمانده بود. ولی ملا در صحن خانه به هیئت غریبی دراز کشیده بود و ابراهیمبیگ را هم در اتاق دیگر انداخته بودند. ولی طرف چپ ملا از سر تا پا سوخته بود، گویا عمداً تمام نصف طرف چپ او را سوزانیده بودند، بدون کم و زیاد، ولی نصف طرف راست را ابداً آسیب نرسیده بود. طرف چپ از سر و صورت، سبیل و ریش، سینه و دست و پا چنان بود که اگر خوف مردن را دور نماید ابداً موی نخواهد روید.
باری، پلیس ملا را حمل به بیمارخانه نموده در را بستند. ماندیم خودمان. گرد آمدیم به اطراف بستر ابراهیمبیگ. هر چه به رویش آب پاشیدم، دست و پایش را مالیدیم، چشم نگشود. دهانش چنان قفل و بند شده بود که به هیچگونه گشادن ممکن نبود. در این بین، چشم گشاد ولی قوهٔ ناطقه نداشت که دهان باز نماید. حکیم تا صبح ماند. یک ساعت از روز بالا آمده فرستادیم دکتر دیگر آمد. باز هر قدر معاینه کردند چیزی مفهوم نگردید و دارو ندادند. سه شبانهروز ابراهیمبیگ به همان منوال افتاد، نه ذرهای خورد و نه قطرهای نوشید؛ بیحس و حرکت. چشم باز، ولی بینطق و فهم. در این موقع بنده را قوهٔ بیان شرح حال خود نیست؛ قارئین محترم خود مصیبت مرا قیاس کرده خواهند فهمید. در این جوان امید بهبودی به کلی مفقود است.
صاحبخانه را گفتم: «آیا چه خاک به سر کنم و چه چاره سازم؟ خیال دارم به مادرش تلگراف کنم مادرش بیاید. چه مصلحت میدانید؟»
گفت: «مختاری!»
مصمم شدم لکن ندانستم به چه عنوان بنویسم. اگر به صدق خبر دهم آن بیچاره پیش از این خواهد مرد.
الغرض، تلگراف کردم: «ابراهیمبیگ به جهت جزئی کسالت به استصواب اطبا چند روزی در اسلامبول ماندنی است. آرزو دارد تشریففرمایی شما را. یوسف.»
این تلگراف را زده برگشته به میزبان گفتم: «البته چند نفری از اطبای حاذق این شهر را باید جمع کنیم تا ببینیم چه بلا در سر این جوان بخت برگشته آمده است. شنیدم در بیمارخانهٔ آلمانیا یک نفر حکیم معروف است.»
و دو نفر هم میزبان از اطبای معروف را معرفی نمود. تعرفه فرستادیم، بعد از نیم ساعت هر سه دکتر حاضر آمده؛ مریض را معاینه کرده مشورت نمودند. هر یک چیزی گفت که هیچ با دیگری ربط نداشت. یکی گفت: «حمای خفاست.» دویمی گفت: «مالیخولیاست.» سیمی اظهار داشت: «در مغز سر میکروب پیدا شده.» مشکل اینجاست که آن سه طبیب معروف مشهور حاذق از تشخیص مرض عاجز بودند. هر یکی «رجته» یعنی نسخهٔ جداگانه نوشتند، حقالقدم را بالمضاعف دادم رفتند.
میزبان گفت: «من جرئت ندارم از این دواها بدهم زیرا که همه ضد یکدیگر است. چون مرض را معلوم نکردند شاید زیان رساند. صبر کنیم تا مادرش برسد. ولی چارهای باید جست که چیزی تناول نماید تا بالمره از حال نرود. چهار روز است از گلوی این جوان چیزی پایین نرفته مبادا از گرسنگی هلاک شود.»
فرستادیم طبیب اولی آمد. هر چه جهد کرد از سؤال خود جواب شنیدن ممکن نشد. بالاخره با آلت مخصوص دهن مریض را گشاده؛ دو فنجان شیر گاو به حلقش فرو ریخت. بعد از نیم ساعت ابراهیمبیگ حرکت نموده گفت: «یا حق، یا مدد!»
من بنای گریهٔ شادی را گذاشتم. صاحبخانه بیشتر از بنده به سر زده اشک میریخت. بعد از نیم ساعت دیگر مریض با دست خود اشارتی کرد؛ یا آب یا شیر میخواست. یک استکان چایی با شیر دادیم. خواست بگیرد دستش میلرزید، نتوانست. من دادم خورد. قدری دلم آرام گرفت. طبیب رفت. گفت: «به جز سبزی و ترشیآلات هر چه خواهش نماید بدهید.»
باری، تلگرافی که کرده بودم به مادرش رسید. بعد از اطلاع از مضمون دو دستی به سر زده غش میکند. در این اثنا محبوبه خانم میرسد. تلگراف را مطالعه کرده گریهکنان تا اتاق خود رفته در آنجا بیحس و حرکت میافتد.
حاجی مسعود آمده حال اینها را دیده همسایگان را گرد آورده با هزار مصیبت آن دو عاشق دلسوخته را به حال آوردند. سخنان تسلیتآمیز گفتند که: «در تلگراف مطلب وحشتآمیزی نیست. جزع و فزع شما از چه راه است؟ هواخوردگی داشته، حکیم از آمدن منع کرده.» به نوعی ساکتشان میکنند.
جواب تلگراف زدند: «فردا عازمم!»
حاجی مسعود مایحتاج سفر را شبانه ترتیب داده که صبح عازم شوند. از این طرف محبوبهٔ دلسوخته که نه ماه است اختر شمرده، نذر کرده، صدقه به محتاجین داده، با چه خیال مسرورانه چشم به راه دوخته که کی یار سفرکرده از ره رسد و دفعتاً آن همه شادی به این غم و جانگدازی مبدل گردیده، حالش معلوم و دلش پر خون بود.
عشق است که مجنون کند افلاطون را آتشکده سازد جز جیحون را
بیچاره محبوبه تا این روز راز دل خود را به احدی باز نکرده و در آتش هجران سوخته و ساخته بود لکن این وقت طاقتش طاق گشته و عنان اختیار از دستش به در رفته، آهسته حاجی مسعود را دعوت کرد به منزل خود. چاره ناچار دست سیاه حاجی مسعود را به دست نازنین خود گرفته با دل سوزان و چشم گریان به لبان نازکتر از برگ گل خود گذارده، بوسهای پی در پی زده به دیدهٔ اشکآلود خود گذاشته با نهایت عجز و نیاز گفت: «حاجی مسعود! مدت چهارده سال است در این خانه هستم. تا امروز از تو خواهشی نکرده و زحمتی ندادهام، اکنون:
مرا عقدهایست بس مشکل که مرا گشته سخت دامنگیر
گر شود التماس من درگیر عرض این مدعا کنم تقریر
حاجی مسعود! عوض اینکه من دست تو را بوسیدم اولاً وقتی که دست آقایت را بوسیدی دو بار هم عوض کمینه ببوس. ولی نیت این زیارت را شما بدانید. او نداند که من تو را نایبالزیاره کردهام. ثانیاً بگیر این دو لیره را، پنهانی از همه به من تلگراف کن. اگر تلگراف سلامتی از تو برسد بعد از مراجعت انگشتر الماس خود را عوض مژدگانی به تو خواهم داد. اگر چند روزی در آمدن تأخیر باشد، البته در ایران خیلی عکس خود را انداخته، یکی را خفیتاً جهت من بفرست و این سر مرا امانت نگاهدار و فاش مکن و مرا عفو نما! اگر اختیار در دست بودی این جسارت را نورزیدمی و بیادبی نکردمی، چه کنم؟ «به کوی عشق اگر جبریل افتد خوار میگردد.»
اکنون تو را به خدا سپردم، امان! این سر را به کسی فاش مکن؛ و این سخنان را پنهان بدار، حتی به خود بیگ هم چیزی بروز مده!»
اگرچه حاجی مسعود تعشق محبوبه خانم را به ابراهیمبیگ از قرائن خارجه و علم قیافه پی برده بود لیکن حالا به ثبوت پیوسته از ظن به یقین رسید. با این همه تا ابراهیمبیگ در حال حیات بود این راز را افشا نکرده به کسی اظهار ننمود.
چهاردهم ماه ساعت سعد حاجیه خانم با حاجی مسعود از مصر حرکت کرده فردا صبح به اسکندریه رسیده به این مضمون تلگراف کردند: «اسلامبول - یوسف - با کشتی روسی عازمم.»
تلگراف را گرفته پیش میزبان رفته گفتم: «اگر صلاح دانسته باشید تلگراف را به ابراهیمبیگ نشان دهم. شاید از شوق وصل مادر به گفتار آید.»
میزبان پسندیده گفت: «چه عیب دارد؟»
پیش ابراهیمبیگ رفته گفتم: «بیگ قربانت شوم، مژدگانی بده! حاجیه خانم میآید. حاجی مسعود هم همراه است.»
گویا حقیقت امر را حس کرده دو قطرهٔ اشک از گوشهٔ چشمانش جاری گشته یک کلمه «یا حق یا مدد» گفته خاموش شد. در این بین از اندرون صاحبخانه قدری مومیایی فرستاده بودند، هر چه کردیم دهان نگشاد. بالاخره با آب حل کرده به زور به حلقش ریختیم. وقت عصر طبیب اولی با یک نفر طبیب نامی دیگر آمدند، یک ساعت با دقت تمام اعضای او را معاینه کرده از امتحان چیزی فرو نگذاشتند. قارورهاش را هم دیدند. اینها هم حکم قطعی در مرض ندادند. چهار روز تمام هر روز قدری شیر و آبگوشت زوراً به او خوراندیم.
روز چهارشنبه که یوم ورود کشتی اسکندریه بود به اسکله رفته زورقی گرفته رفتم به کشتی، لکن متحیرم به پیرزن سیاهبخت چه گویم؛ کاشکی قبل از این واقعه مرده بودم!
الغرض، حاجی مسعود مرا از دور دیده دوید از قمرهٔ حاجیه خانم را بیرون آورد.
دیدم به آواز بلند داد میکشد: «میرزا یوسف! کو اولاد من؟ پسرم کجا مانده؟ مرده است؟ بگو!»
برخاسته با صدای بلند گفتم: «به خدا چنان چیزی نیست! آرام باشید تا من بیایم.»
عاقبت به کشتی رسیده سریعاً از پلهها بالا رفته افتادم به پای حاجیه خانم، پای او را بوسیده گفتم: «پریشان خاطر نباشید و گریه نکنید! مرگ خودم و سر مبارکت که بعد از نیم ساعت ابراهیمبیگ را خواهید دید. یک هفته است مزاجش خوب نیست. اطبا اذن آوردن ندادند.»
با هزار یمین و تسلیت قدری آرامش کرده، آمدم بیرون؛ کالسکه گرفته سوارشان کرده راندیم خانه. میزبان تا دم در استقبال نمود. مادر بیقرار فرزند خود را ندید، بعد از اندک گفت و شنود صیحهٔ «این ولدی؟ این قرة عینی؟» کشید. گفتند: «بفرمایید؛ در تخت راحت است!»
قلبش آرام نگرفته داخل شد به اتاق ابراهیمبیگ. و چنان نعرهٔ «واولدا!» کشید که اهل خانه را از مرد و زن به ناله و فغان آورد.
گفت: «ابراهیم تویی؟ نه والله! فرزند من قد زیبا، قامت رعنا، رخسار گلگون، اندام موزون، زلفکان مشکبو و نرگس آهو داشت. یا ولدی یا ابراهیم! این تویی؟ اگر تویی چرا مادر را در آغوش نمیکشی؟ ابراهیم! در کجا گلشن رویت را باد سموم زد؟ چرا قد صنوبرت خمیده؟ یا ولدی یا نور عینی! کو گفتار شکربارت؟ چرا قیام نمیکنی؟ چرا
چرا ویران شدت باغ جوانی شکستت از چه رنگ ارغوانی؟
چرا خم شد نهال سرفرازت چرا شد بید مجنون سرو نازت؟
چرا در غنچهات آبی نمانده چرا در سنبلت تابی نمانده؟»
هی گفت، هی طپانچه بر سر و صورت زد و فرزند را لختی در آغوش کشید. ما همگی دست در بغل، حیران و سرگردان ایستاده بیاختیار اشک چشمان جاری بود. ابراهیم هم صم بکم خیره خیره به روی مادر مینگریست و اشک مانند دانهٔ مروارید از گوشهٔ چشمانش میچکید. ولی نه حرکت داشت نه گفتار. بعد از نیم ساعت کلمهٔ «یا حق یا مدد!» بر زبان راند. مادرش چند ابیات ترکی و فارسی خوانده دست به درگاه قاضیالحاجات افراشته گفت: «خدایا؛ خداوندا!
عالم السر والخفیات خالق ذات جملهٔ اشیا
تویی دستگیر فروماندهگان برآرندهٔ حاجت بندگان
به هر غرقهای لجهٔ حادثات نماید عطای تو راه نجات
اسیرم در این ورطهٔ اضطراب خدایا نجاتم بده زین عذاب!»
چنانچه شیوه و رسم زنان اعراب است که در ماتم با ابیات نوحه و سوگواری مینمایند، حاجیه خانم نیز بدان طریق نوحه و زاری نمود. چنان سخنان دلسوز آغاز کرد که دل سنگ آب میشد و سنگ خارا را میگداخت. گفت و گفت تا بیحس و حرکت افتاد. دست نزدیم تا خود به خود آید و حالت طبیعی بازگردد. بیشتر از مادر نگاه مظلومانهٔ پسر که به سوی مادر دوخته و مینگریست دل ما را کباب مینمود.
بعد از اندک زمانی حاجیه خانم سر از سینهٔ پسر برداشته دستش گرفته گفت: «مادر جان! ابراهیم! من مادر تو [ام] آمدهام با من سخن گوی؛ مشتاق تکلم توام. چرا بدین حال افتادهای، کجایت درد میکند؟ فدای زبان شیرینت گردم. چرا به مادرت رحم نمیکنی؟» هر قدر با این راز و نیاز مبالغه نموده جوابی نشنود.
حاجی مسعود پیش آمده خود را به قدمهای آقای خود انداخته، پایش را بوسه داده، به سینه چسبانید. بعد دستش را گرفته بوسیده فرو گذاشت. دوباره دستش را برداشته بوسید - معلوم است بوسهٔ دوم به نیابت محبوبه خانم بود - و اشکریزان خود را عقب کشید. بعد از آرام گرفتن، حاجیه خانم با من خلوت کرد و گفت: «میرزا یوسف! این پسر از کی چنین بیمار و بستری شده و به این حالت افتاد؟»
گفتم: «هشت روز است.»
کیفیت سؤال و جواب با ملا را منالبدو الیالختم بیکم و زیاد بیان کردم. گفتم: «در ایران ناخوش نشد. مگر دو سه روز، ولی خوش نگذشت. در مشهد من ملاحظه کردم که این سفر با طبیعت او متناسب نیست و به ما میمون و مبارک نخواهد شد. عرض کردم: بیگ منظور ما زیارت بود کردیم، از اینجا برگردیم؛ عرایض مرا به سمع قبول اصغا نفرمود؛ لابدا اطاعت نمودم. یک روز رویش به خنده ندیدم.»
گفت: «بعد از ناخوشی، طبیب آورده مدارا کردید؟»
گفتم: «پنج شش نفر هر روز آمده و میروند ولی تشخیص مرض نتوانستند نمود؛ هر یک چیزی گفتند، یکی میگوید حمای خفاست، دیگری میگوید مالیخولیاست، سومی گفت از عشق و سوداست. هر کس به ملاحظهٔ عقیدهٔ خود معالجه خواست بنماید من به هیچیک جرئت و جسارت نکردم؛ آن بود که به شما تلگراف کردم.»
از اغذیه و اشربه پرسید، گفتم: «روزی دو سه استکان شیر و دیروز زورکی قدری آبگوشت دادیم.»
گفت: «بفرست اطبا جمع شوند تا ببینیم چه میگویند.»
عرض کردم: «حاجیه خانم! چنان صلاح میبینم فوراً به سوی مصر حرکت کنیم، در آنجا اطبا را میشناسیم و هم تغییر آب و هوا شاید مؤثر باشد. ولی طبیب خصوصی بعد از ساعتی خواهد آمد.»
در این بین، حلیلهٔ صاحبخانه از اندرون آمد از پس پرده گفت: «حاجیه خانم! تشریف بیاورید اتاق اندرون و یا آقا میرزا یوسف آقا قدری بیرون تشریف برند تا به خدمت حاضر شویم.»
من برخاسته رفتم. چند نفر خاتون داخل شدند. بعد از مراسم مهماننوازی و خوشآمد با سخنان تسلیتآمیز صحبت کردند. حکیم آمد. ولی چه حکیم بیفایده! همان آش است و همان کاسه! باز قدری شیر دادیم. شربت آورده بود، چند قاشق دادیم. اذان شام گفتند. گویا ابراهیمبیگ بعضی چیزها را شنید یا حس نمود. چه وقتی که صدای الله اکبر را شنید گفت: «یا حق یا مدد!»
Səyahətnamədə yazıldığı kimi, bizim möhtərəm qonaqçımızın evində İbrahim bəylə bir nəfər molla arasında mübahisə və münaqişə üz verdi. İbrahim bəy hirslənib papağını yerə vurdu.
Papaq lampaya dəydi, lampa sındı, evə yanğın düşdü. Çox təlaşdan sonra dəhşətli yanğını söndürdülər. Bədəninin yarısı yanmış molla özünü bayıra saldı. Amma İbrahim bəy oddan aralı yıxılmışdı. Köməkləşib onu otaqdan bayıra çıxartdıq. Səsimizə qonşular gəldilər, çoxlu adam, polis toplaşdı. Bir saatdan sonra məhəllənin tulumbaçılarından (yanğın söndürən məmurlarından) iki dəstə gəlib çıxdı. Ancaq yanğından əsər qalmamışdı.
İstambulda yanğın söndürmə məsələsinin əhvalatı çox uzundur. Bir məhəllədə yanğın baş verən kimi bütün İstambul əhalisi yanğının harada olduğundan yarım saat içərisində xəbərdar olacaqdır. O küçədə evi və ya dost-aşnası olan adamlar atlı və ya piyada oraya hücum çəkəcəkdir. Yanğın qanunu isə belədir: İstambulda bir neçə yerdə "yanğın bürcləri" adlandırılan minarələr tikilmişdir. Növbətçi gözətçilər bu minarələrin üstündən gecə-gündüz şəhərə baxırlar. Yanğın əlaməti görən kimi növbətçi yanğının baş verdiyi yerə xas olan əlaməti göstərir. Haman dəqiqə toplardan yeddi yaylım atəşi açılır. Bürcün yanında duran qarovul qışqırıb "yanğın var" deyir. Onun səsini başqa küçənin qarovulu eşidir, o da: "filan məhəllədə yanğın var" deyə bağırır. Beləliklə də, səs-səsə qoşulur. Qara dənizin ağzından Böyük adayadək, beş-altı ağac məsafəsində uzanmış olan İstambul şəhərinin bütün əhalisi yarım saatın içərisində yanğının harada olduğunu bilir. Şəhərin altı yerində yanğın söndürən alayın mərkəzi var. Onlara dövlət tərəfindən xüsusi təlimat verilmişdir. Yanğını söndürməyə xas olan hər cür vəsait səfərbərliyə alınmışdır. Yanğın söndürənlər hazır durub, siqnalın səslənməsini gözləyirlər. Siqnal verilən kimi cəldliklə atları arabalara qoşub, nizam və sürətlə özlərini yanğın yerinə çatdırırlar. Onlar birinci növbədə yanğın olan məhəllənin ətrafındakı evlərdən bir neçəsini yıxır, sonra da su çiləməyə başlayırlar. Bunlardan əlavə, həm məhəllənin öz əhalisi tərəfindən təşkil edilmiş yanğın söndürən dəstə də vardır ki, onlara tulumbaçı deyirlər. Yanğın olan kimi bunlar da öz tulumbalarını götürüb, sürətlə oraya qaçırlar. Birinci olaraq oraya çatan adam beş lirə, ikinci isə üç lirə ənam alır, qalanlara heç bir ənam verilmir.
Bu küçə alaylarından əlavə hər bir ölkə və vilayətdə əsgəri alaylar da vardır. Ancaq bədbəxt İran məmləkətində belə şeylərə rast gəlmək olmaz. Hərçənd ki, Avropaya nisbətən İranda yanğın az baş verir, lakin bircə dəfə baş verdikdə bütün şəhəri, bazarı yandırıb külə döndərir. Bir yanğınsöndürmə dəstəsi varsa o da kasa-kuzə ilə su daşıyan arvad-uşaqdan ibarətdir. Məhz buna görə də Rəştin bazarı bir neçə dəfə başdan-ayağa yanmışdır. Marağa Ərdəbil şəhərindəki yanğın bircə saat ərzində səkkiz yüz əlli dükanı yandırıb kül elədi.
İran hakimləri əsla bu kimi fəlakətli və xalqın evini yıxan yanğınları söndürmək fikrində deyillər. Əksinə, onların fikri həmişə rəiyyətin var-yoxunu talamaq, ölkəni dağıdıb məhv etmək istiqamətində işləyir. Bir yanğın baş verdikdə bu hadisə hakimin, darğanın, fərraşbaşının, fərraşın gəlir mənbəyinə çevrilir. "Tağını tut, Nağını tut" bazarı qızışır. Yanğından salamat qurtarmış adamlar filan şeyi oğurlamaq, filan sandığı açmaq töhmətinə tutulur və beləliklə onların canı və malı bu insafsızların şərarət odunda yanıb məhv olur. "Söz sözü gətirər, arşın bezi" demişlər.
Nə isə, mətləbdən uzaq düşdük, mətləbə keçək.
Polislər və başqa məmurlar tökülüb gəldikdə yanğının söndürüldüyünü, onların yardımına ehtiyac olmadığnı gördülar. Ancaq molla evdə qəribə bir vəziyyətdə uzanmışdı. İbrahim bəyi də başqa bir otağa aparmışdılar. Mollanın sol tərəfi başdan-ayağa yanmışdı. Bədəninin tən yarısını sanki qəsdən yandırmışdılar. Lakin sağ tərəfi sappasağ qalmışdı. Sol əli, ayağı, üzü, saqqalı, bığı, döşü elə yanmışdı ki, ölmək təhlükəsi rədd olsaydı belə, heç vaxt tük çıxmayacaqdı.
Xülasə, polislər mollanı xəstəxanaya apardılar. Qapını bağladılar. Özümüz qaldıq. İbrahim bəyin başı üstə gəldik. Üzünə nə qədər su səpdiksə, əl-ayağını nə qədər ovduqsa da, gözlərini açmadı ki, açmadı. Ağzı elə qıfıllanmışdı ki, açmaq heç vəchlə mümkün deyildi. Bu ara gözlərini açdı. Lakin danışa bilmədi, ağzını açmaq iqtidarında deyildi. Həkim səhərədək orada qaldı. Gün çıxandan bir saat sonra adam göndərib başqa bir həkim də gətirdik. Yenə də müayinə etdilər. Heç bir şeydən baş açmadılar. Ona görə də dərman vermədilər. İbrahim bəy üç gecə-gündüz bu vəziyyətdə qaldı. Nə bir zərrə yedi, nə də bir damcı içdi. Gözləri açıq, hissiz, hərəkətsiz, lal, kar düşüb qalmışdı. Mən bu vaxt özümün nə vəziyyətdə olduğumu bəyan etməyə qadir deyiləm. Möhtərəm oxucular mənim halımı özləri yaxşı dərk edə bilərlər. Onun sağalması ümidini tamamilə itirmişdim. Ev sahibinə dedim:
“Bəs mən hansı külü başıma ələyim? Nə çarə qılım? İstəyirəm teleqram vurum, anası gəlsin, nə məsləhət görürsünüz?”
“Özün bilərsən, ixtiyar sahibisən” -- dedi.
Teleqram vurmaq qərarına gəldim. Ancaq nə yazacağıma məəttəl qaldım. Əgər mətləbin doğrusunu yazsam, o yazıq bundan əvvəl ölər.
Əlqərəz, bu məzmunda bir teleqram göndərdim: "İbrahim bəy bir qədər kefsiz olduğuna görə həkimlərin məsləhəti üzrə bir neçə gün İstambulda qalmalıdır. Sizin təşrif gətirmənizi arzulayır. Yusif".
Teleqramı verib evə qayıtdım, ev sahibinə dedim:
“Şəhərin yaxşı həkimlərindən bir neçə nəfərini mütləq buraya toplamalıyıq, qoy baxsınlar, görsünlər bu bədbəxt cavanın başının bəlası nədir? Deyirlər alman xəstəxanasında məşhur bir həkim var.”
Ev sahibi bundan əlavə iki başqa təcrübəli həkimin də olduğunu bildirdi. Onların dalınca adam göndərdik. Yarım saatdan sonra həkimlərin üçü də xəstənin başı üstündə idilər. İbrahim bəyi müayinə eləyib məşvərətə başladılar. Hərəsi bir söz dedi: Heç birinin sözü o birisi ilə düz gəlmirdi. Biri dedi: huşunu itirib, o birisi dedi: sərsəmləyib, üçüncüsü dedi: beyninə mikrob düşübdür. Müşkül burasında idi, bu üç məşhur həkim xəstəliyə təşxis verməkdə aciz qalmışdılar. Hərəsi bir dərman nüsxəsi yazıb verdi. Qədəm haqqını artıqlaması ilə alıb getdilər.
Ev sahibi dedi:
“Mən bu dərmanların heç birisini İbrahim bəyə yedizdirə bilmərəm, çünki hamısı bir-birinin əksinədir. Xəstəliyi təşxis vermədiklərinə görə bu dərmanlar ona zərər eləyə bilər. Bir qədər dözək, qoy anası gəlsin. Ancaq gərək bir çarə eləyək ki, bir şey yesin. Yoxsa zəiflikdən tamamilə ayaqdan düşər. Dörd gündür ki, bu cavanın boğazından heç nə getməyibdir. Birdən acından ölə bilər.”
Yenə də adam göndərib birinci həkimi çağırdıq. Nə qədər çalışdı ki, xəstə öz halını söyləsin, mümkün olmadı. Nəhayət, xüsusi bir alətlə onun ağzını açıb, boğazına iki stəkan inək südü tökdü. Yarım saatdan sonra İbrahim bəy tərpənib dedi: "Ya həqq, ya mədəd!"
Mən sevincimdən ağladım. Ev sahibi məndən daha artıq başına vurub ağlayırdı. Yarım saatdan sonra xəstə əli ilə işarə elədi. Ya su, ya da süd istəyirdi. Bir stəkan südlü çay verdik. Almaq istədisə də, buna qadir olmadı, əli titrədi. Mən çayı ona içirtdikdə ürəyim bir qədər sakitləşdi. Həkim getdi. Dedi: turşu və göyərtidən başqa nə istəsə verin yesin.
Göndərdiyim teleqram da İbrahim bəyin anasına çatır, onu oxuyan kimi iki əlli başına vurub huşunu itirir. Bu zaman Məhbubə xanım onun yanına gəlir. O da teleqramı oxuyub, ağlaya- ağlaya öz otağına gedir. Oraya çatan kimi hissiz, hərəkətsiz düşüb qalır. Hacı Məsud gəlib bunların halını görüncə qonşulara xəbər verir. Qoşnular gəlib min müsibətlə bu gözləri yolda qalmış iki ürəyiyanıqlı aşiqi huşa gətirirlər. Onlara ürək-dirək verib deyirlər: "Teleqramda dəhşətli bir mətləb yoxdur. Sizin iztirabınız əsassızdır. Görünür, soyuq dəyib, həkim bir neçə gün orada qalmasını məsləhət görübdür". Bu kimi sözlərlə onları bir qədər toxdadırlar.
Teleqramın cavabı gəldi: "Sabah yola düşürəm".
Hacı Məsud gecə ikən səfər tədarükü görür ki, xanım sabah səhər tezdən İstambula doğru yola düşsün. Məhbubə isə doqquz ay idi ki, gecələr ayıq qalıb məşuqunun intizarını çəkirdi. İbrahim bəydən bir xəbər almaq üçün o, nələr nəzir deməmiş, nələr sədəqə verməmişdi! O, öz sevgilisinin yolunu şən xəyallarla gözləyir və ürəyində min ümid bəsləyirdi. Birdən bütün bu şadlıq və şənliklər qəm-qüssəyə çevrildi. İndi onun nə kimi bir halda olduğu aydın idi, ürəyi qanla dolmuşdu.
Eşqdir məcnun edən Əflatunu,
Yandıran öz atəşilə Ceyhunu.
"Söz" əgər bir damcı dadsa eşqdən
Onda sən üryan görərsən məzmunu.
Yazıq Məhbubə bugünədək ürək sirrini heç bir kəsə açıb söyləməmiş, hicran oduna yana-yana dözmüşdü. Lakin indi artıq taqəti kəsilmişdi. Daha ixtiyarı öz əlində deyildi. O, Hacı Məsudu gizlicə öz otağına çağırır, istər-istəməz Hacı Məsudun qara əlini nazənin əli ilə tutub yanar ürəklə, ağlar gözlərlə gül yarpağından nazik dodaqlarına yapışdırıb, dalbadal bir neçə dəfə öpür, gözlərinin üstünə qoyub deyir:
“Hacı Məsud, on dörd ildir ki, mən bu evdəyəm, indiyədək səndən heç bir xahiş eləməmişəm, sənə bir zəhmət verməmişəm. İndi isə:
Ürəyimdə çox müşkül bir dərdim var,
Çoxdandır ki, olmuşam ona düçar,
Xahişimi qəbul etsən, dilbərim,
Ərz edərəm onu sənə, sərvərim.
Hacı Məsud, sənin əlini öpməyimin müqabilində sən də, əvvəla, öz ağanın əlini öpdükdə iki dəfə də mənim əvəzimdən öp. Ancaq belə bir ziyarətin məqsədini ona söyləməyəsən. O, səni naibülziyarə elədiyimi bilməməlidir. İkincisi, al bu iki lirəni, hamıdan gizlin mənə bir teleqram vur, sağlıq xəbərini mənə çatdırsan, qayıdan baş öz brilyant üzüyümü sənə muştuluq verəcəyəm. İşdir, gəlməyiniz təxirə düşərsə, məlumdur ki, ağa İranda çox şəkil çəkdiribdir, onlardan birini gizlincə mənə göndər. Mənim bu sirrimi də özündə əmanət saxla, heç kəsə söyləmə. Məni bağışla, ixtiyarım əlimdə olsaydı heç vaxt cəsarət edib ədəbsizlik etməzdim, nə edim, çarəsizlik üzündəndir.
Eşq kuyində əgər Cəbrail olsa -- əyilər.
İndi səni allaha tapşırdım. Amanın günüdür, bu sirri heç kəsə açmayasan, bu sözləri bir adama söyləməyəsən, hətta bəyin özünə də bu barədə bir kəlmə danışmayasan.”
Hacı Məsud bundan qabaq da Məhbubə xamımın İbrahim bəyi sevdiyini onun baxışlarından, davranışından sezmişdi, lakin indi onun zənni yəqinə çevrildi. Bununla belə o, bu sirri İbrahimgildə yaşadığı müddətdə gizli saxlayıb, heç kəsə söyləmədi.
Ayın on dördündə Haciyə xanım Hacı Məsudla birlikdə Misirdən yola düşdülər. Sabahısı gün İsgəndəriyyədən bu məzmundan teleqram vuruldu: "İstambul, Yusif, rus gəmisi ilə yola düşmüşəm".
Teleqramı alan kimi ev sahibinin yanına gedib dedim:
“Məsləhət bilirsənsə teleqramı İbrahim bəyə göstərim. Bəlkə anasını görmək şövqü onun dilini aça.”
Qonaqçımız bu fikri bəyənib dedi:
“Nə eybi var.”
İbrahim bəyin yanına gedib dedim:
“Bəy, qurbanın olum, muştuluğumu ver, Haciyə xanım gəlir. Hacı Məsud da onu müşayiət eləyir.”
İbrahim bəy sanki işin nə yerdə olduğunu duydu, gözlərindən iki damcı yaş axdı. "Ya həqq, ya mədəd!" deyib susdu. Bu zaman ev sahibi əndərundan bir az mumya göndərdi. Nə qədər elədim İbrahim bəy ağzını açmadı, nəhayət, məcbur olub suda əritdim, zorla boğazına töküb içirtdim.
Axşamçağı birinci həkim başqa bir məşhur həkimlə gəldi. Düz bir saat diqqətlə onu müayinə elədilər. Hər şeyi yoxladılar, hətta nəcisinə də baxdılar. Lakin xəstəlik haqqında qəti hökm verə bilmədilər. Dörd gün tamam ona hər gün zorla bir az süd, bir qədər də işgənə içirdik.
Çərşənbə günü İskəndəriyyə gəmisini qarşılamaq üçün limana getdim. Bir qayıq tutub, gəmiyə sarı sürürdüm, ancaq bu bədbəxt anaya nə deyəcəyimə məəttəl qalmışdım. Kaş bu hadisədən əvvəl öləydim!
Əlqərəz, Hacı Məsud məni uzaqdan görüb, gəminin kayutlarından birinə tərəf qaçdı. Haciyə xanımı göyərtəyə çıxardı. Haciyə xanım qışqırıb dedi:
“Mirzə Yusif, mənim balam hanı? Oğlumun başına nə iş gəldi? Ölübdürsə açıq söylə!”
Mən qayığın içində ayağa durub ucadan dedim:
“Allah haqqı, heç bir şey olmayıb, sakit olun, mən gəlib hər şeyi söyləyim.”
Gəmiyə gəlib çatdıq. Sürətlə pillələrdən yuxarı qalxıb, Haciyə xanımın ayaqlarına düşdüm. Öpəndən sonra dedim:
“Özünüzü ələ alın, ağlamayın, canım üçün, sizin mübarək başınız üçün yarım saatdan sonra İbrahim bəyi görəcəksiniz. Bir həftədir kefi yoxdur, yaxşı deyil. Həkimlər səfərə çıxmağa icazə vermədilər.”
Min and-amanla arvadı bir qədər sakitləşdirdim. Körpü üstündəki faytonlardan birini tutub əyləşdik. Evə tərəf sürdürdüm. Qonaqçımız bizi qapıda qarşıladı.
Səbri, qərarı tükənmiş ana öz balasını görmədikdə daha artıq təşvişə düşdü, iztirabla ətrafına göz gəzdirib qışqırdı:
“Bəs mənim oğlum hanı? Mənim gözümün işığı hanı?”
Dedilər:
“Buyurun, təxtin üstündə uzanıb istirahət eləyir.”
Ürəyi sakitləşmədi. İbrahim bəyin otağına girdi. "Vay oğul!" deyib elə bağırdı ki, evdə olanlar arvadlı-kişili ağladılar. Dedi:
“İbrahim, bu sənsən? Yox, vallah, mənim oğlum belə deyildi. Onun gözəl qəddi-qaməti, gül yanaqları, yöndəmli boy-buxunu, qara saçları, maral gözləri var idi. Mənim oğlum, İbrahim, bu sənsən? Əgər sən mənim oğlumsan, bəs nə üçün məni qucaqlamırsan? Oğlum, İbrahim, sənin gül üzünə harada səmum yeli dəydi? Nə üçün sərv qəddin büküldü? Mənim oğlum, mənim gözümün işığı, bəs o şirin sözlərin harada qaldı? Nə üçün yerindən durmursan? Nə üçün salam vermirsən?
Cavanlıq gülşənin, ey gül, nə soldu?
Sənin gül çöhrənə birdən nə oldu?
Uca qəddin nədən birdən büküldü?
Neçin sərvin başı yerə dikildi?
Nədəndir qonça ikən sən saraldın?
Nədən öz gülşənindən ayrı qaldın?”
Hey deyib üz-gözünə vurdu. Oğlunu qucaqlayıb ağladı. Hamımız gözümüzün yaşını axıda-axıda, əllərimiz qoltuğumuzda dayanıb mat-məəttəl qalmışdıq. İbrahim də lal-kar, heyran-heyran anasına baxır, göz yaşları mirvari danələri kimi üzünə axırdı. Ancaq tərpənə bilmirdi, danışmırdı. Yalnız yarım saatdan sonra "Ya həqq, ya mədəd!" sözlərini dedi. Anası bir neçə türk, fars şeri oxuyub, əllərini göyə qaldıraraq dedi:
“Xudaya, xudavənda!...”
Matəm zamanı şerlərlə nohə deyib ağlayan ərəb qadınları kimi Haciyə xanım da fəryad qoparırdı. Elə yanıqlı sözlər deyirdi ki, daşı suya döndərir, qayanı əridirdi. O qədər bu sözlərdən deyib ağladı ki, taqətdən düşərək, duyğusuz, hərəkətsiz qaldı. Əl vurmadıq, gözlədik ki, öz-özünə ayılıb təbii halına qayıtsın. Anadan daha çox ona tərəf məzlum-məzlum baxan oğlunun baxışları bizim ürəyimizi odlayırdı.
Bir az sonra Haciyə xanım başını oğlunun köksü üzərindən qaldırıb dedi:
“Anan sənə qurban, İbrahim! Mən sənin ananam, gəlmişəm. Dilinə qurban, danış, sözünü eşitmək istəyirəm. Nəyə belə hala düşmüsən, haran ağrıyır? Sənin şirin dilinə qurban, niyə anana rəhmin gəlmir?!”
Ana nə qədər razü niyaz etdisə də bir cavab eşitmədi. Hacı Məsud irəli keçib, özünü ağasının ayaqlarına atdı, ayaqlarını öpüb bağrına basdı, əlindən öpdü, sonra əlini yenidən qaldırıb öpdü. Məlum idi ki, ikinci dəfə Məhbubə xanım tərəfindən öpürdü. O da ağlaya-ağlaya geri çəkildi. Haciyə xanım sakitləşəndən sonra məni kənara çəkib dedi:
“Mirzə Yusif, bu oğlan nə vaxtdan belə xəstələnib yatağa düşdü?”
“Səkkiz gündür,” -- dedim. Sonra da molla ilə aralarında olan söhbəti əvvəldən axıradək söylədim və əlavə etdim ki, İranda xəstələnmədi, yalnız iki-üç gün kefsizlədi. Amma İranda ona xoş keçmədi. Mən Məşhəddə bu səfərin onun təbiətinə münasib olmayacağını, bizə yaxşı təsir bağışlamayacağını duyub, bəyə ərz elədim ki, bizim məqsədimiz imamın qəbrini ziyarət eləmək idi, şükür olsun, onun ziyarətinə nail olduq, gəl elə buradan qayıdaq. Bəy mənim sözlərimi qəbul eləmədi. Mən də əlacsız qalıb, itaət elədim. Üzünü bir gün belə gülər görmədim.”
Haciyə xanım dedi:
“Xəstələnəndən sonra həkim gətirdib dərman verdinizmi?”
“Beş-altı gündür ki, həkimin biri gəlir, o birisi gedir. Ancaq xəstəliyi müəyyənləşdirə bilmirlər. Hərəsi bir söz deyir. Biri deyir: yüngül dəlilikdir; o birisi deyir: sərsəmdir; başqası deyir: eşqdən, sevdadandır. Hər biri öz qənaətinə görə müalicə eləmək istədi. Mənim ürəyim heç birisinə fitva vermədi. Ona görə də sizə teleqram vurdum.”
Yeməyindən, içməyindən soruşdu, dedim:
“Gündə iki-üç stəkan süd içir, dünən bir az işgənə verdik.”
“Göndər, həkimləri buraya yığsınlar, görək nə deyirlər,” -- dedi.
Dedim:
“Haciyə xanım, mən elə səlah görürəm ki, dayanmadan Misrə tərəf yollanaq. Orada həkimləri tanıyırıq, bəlkə iqlimi dəyişdirməyin də təsiri oldu. Ancaq müalicə edən həkim bir saatdan sonra gələcək.”
Bu vaxt ev sahibinin arvadı əndərundən gəlib pərdənin dalından dedi:
“Haciyə xanım, zəhmət olmasa əndərun otağa təşrif gətirin, ya da buyurun Ağa Mirzə Yusif həyətə çıxsın, biz sizin qulluğunuza çataq.”
Mən durub getdim, bir neçə qadın otağa girdi. Xoş-beşdən sonra xanıma ürək-dirək verməyə, onu sakitləşdirməyə başladılar. Həkim gəldi. Ancaq faydası nə idi: haman aş idi, haman kasa. Xəstəyə yenə də bir qədər süd verdik. Həkimin gətirdiyi şərbətdən də neçə qaşıq içirdik. Axşam azanının səsi eşidildi. Deyəsən, İbrahim bəy bəzi şeyləri duymağa, eşitməyə başladı....
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
فردا کالسکه را حاضر نموده اسبها را بستند. ابراهیمبیگ، میرزا عباس، مهدی بیگ، بنده سوار شده راه افتادیم. هر کس ما را میدید برمیخاست و از یمین و یسار هی سلام و مرحبا بود که میرسید. بیگ هم با دست راست و چپ همه را تمنا و جواب میداد. قدری گشته، برگشتیم به خانه. حاجی مسعود رقیمجات پست که امروز رسیده بود آورد. گرفتم. یکی مال طهران بود از مشهدی حسن. پرسید: «از کجاست؟»گفتم: «طهران از مشهدی حسن کرمانی.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14باری، با ابراهیمبیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیمبیگ بفرمایید!»بعد از تعارفات رسمی و خوشآمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو میکردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبتتان استفاضه حاصل میکردیم، از صبح تا حال از خنده رودهبر شدیم.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 15خیال احدی خطور میکرد که اهالی مملکت مصر بدینگونه استراحت و آزاد خواهند شد؟ اول شورش و آشوب فرانسه، حکیم با سیاست «میرابو» خطاب به ملت فرانسه کرده میگوید: «ای فرزندان فرانسه بدانید و آگاه باشید که هر فردی از افراد بنیبشر که از کتم عدم به دایرهٔ وجود قدم نهاده، لابد است به حکم عقل سلیم از نعمت حریت بر وجه اکمل بهرهمند باشد؛ و حریت کامله بر دو قسمت است: یکی حریت روحانیه، دیگری حریت جسمانیه. حریت روحانیه ما را اولیای دیانت مسیحیه کاملاً از دستمان گرفته، عموم ما را در امور روحانیه عبد ذلیل و بندهٔ مطیع اوامر خود کردهاند و ما را در این ماده هیچگونه حق مداخله متصور نیست، چنانکه جسارت نداریم یک مسئله را مکرر از ایشان بپرسیم که فوراً چماق تکفیر را به گردهمان میزنند و داغ ارتداد بر جبینمان مینهند. در این صورت، در مواد روحانی باید بندهٔ فرمانبردار اولیای دیانت و از نعمت آزادی محروم باشیم. حریت جسمانیهٔ ما را هم فرمانفرمایان، یعنی ظالمان مستبدین، از دست ما گرفته، ما را در این پنج روزهٔ حیات دنیویه بالکلیه محکوم احکام و فرامین خرد شمرده، بر طبق مشتهیات نفس سرکش خود بارکش انواع تحمیلات و تکلیفات شاقهٔ خارج از حیز قدرت هر انسان نمودهاند. در این ماده نیز عبد ذلیل و بیاختیار مطلق در نزد ظالمان مستبد بوده از نعمت حریت و آزادی بیبهره و محرومیم. ای فرزندان فرانسه و ای ابنای وطن عزیز و ای برادران فلکزده و پریشان روزگار! در این صورت تکلیف ما بیچارگان چیست و دستگیر ما کیست؟ آیا غیرت و حمیت شما رضا میدهد که ما در این حال بدبختی مانده، در این آتش جگرسوز که بیرون از حکم خداوندی و خارج از انصاف و انسانیت است بمانیم؟ هنوز که وقت باقی است باید چارهٔ علاج خودمان را بکنیم و پردهٔ غفلت را از دیدهٔ بصیرت بدریم و خود را به سعادت ابدی برسانیم! مطالبهٔ ما حق است، و این آزادی بسته به جنبش غیورانه و غیرت شماست.»ابراهیمبیگ گفت: «الحمدلله خداوند ذوالمن والاحسان باب رحمت به روی ایران و ایرانیان گشوده. امیدواریم که عنقریب، بدون این سخنان، وطن مقدس ما از توجهات و حسن نیات شاهنشاه جوانبخت با سعادت قرین آمده، خدای تعالی این ظل رأفت خود را از ما دریغ نفرماید. شما را به خدا آمین بگویید!»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16بعد از این هم بعضی احوالات در خطوط بعد، از مشهدی حسن رسید، چون قابل درج نبود صرفنظر شد؛ تا سه ماه از این مقدمه گذشت. روزی حاجیه خانم بنده را خواست رفتم.فرمود: «یوسف آقا! الحال تو به ابراهیم و محبوبه به جای پدری، خود میدانی که مرحوم حاجی وصیت کرده بود ابراهیم تا سی ساله نشود تأهل اختیار نکند و به من در این خصوص وصیت کرد و تو خود بهتر میدانی که به این دختر چهقدر مایه گذاشته، دربارهٔ او چه زحمتها کشیده و به ابراهیم نامزد کرده بود. اکنون ابراهیم به سی و دو سال رسیده، اگرچه خودش در این خیال نیست، ولی حال این دختر را بهتر میدانی که خواب و خور بر او حرام گشته، هر وقت ابراهیم را میبیند چون بید میلرزد، رنگ و رو را میبازد. دیروز رفتم بالا دیدم قانون دست گرفته حزین حزین میزند و میخواند و گریه میکند. بعض اشعار فارسی و ترکی میخواند. این دو بیت خاطرم ماند:
Poems by other poets
Ey dil, həmişə gərdişi-dövran gəlir keçər,Hər gün cəfa və möhnəti-hicran gəlir keçər,
Son söz, son sazEl şairi Mahmuda*Quraqlığa tutulandan, baba diyarında,
GözəllərSəhər çağı çıxdın mənim qarşıma,Göründü gözümə dəstə gözəllər.
TufanaBiydad! Çərxi-gərdun saldı bizi əmanə,Sənsiz dönübdü ey gül, gözüm yaşı tufanə.