İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi
چنانچه در سیاحتنامه نگارش یافت، شب ساعت سه در خانهٔ میزبان محترم ما در میان ابراهیمبیگ و یک نفر ملا مباحثه و مجادله به وقوع پیوست و کلاه ابراهیمبیگ به لامپا برخورد، لامپا شکست و خانه آتش گرفت. از کوشش و سعی بسیار، اطفای نایرهٔ خانمانسوز دست داد؛ ملا نیمسوخته خود را بیرون انداخت. اما به وجود ابراهیمبیگ از آتش آسیبی نرسیده با چند نفر او را بیرون کشیدیم. هیاهو به همسایگان سرایت کرده خلق انبوه و پلیس جمع شد. بعد از ساعتی دو دسته از طولومبهچیان [تلمبهچیان] محله رسیدند ولی از «یانقون» با حریق اثری نمانده بود.
این کیفیت حریق در اسلامبول خیلی نقل دارد. اگر در یک محله یانقون (یا حریق خانمانسوزی) واقع شود، بعد از نیم ساعت تمام اهل اسلامبول خبردار میشوند که در کجا یانقون به هم رسیده. هر کس در آن محله خانهٔ اقربا و دوست و آشنا داشته باشد، سواره و پیاده به آن طرف دوان و هجومآور میشود. و قانون یانقون بدین قرار است: در اسلامبول در چند جا مناره بلند - که «قلهٔ یانقون» مینامند - ساخته شده، شب و روز دیدهبان [و] موکل، به هر طرف نگران هستند. قراول به محض دیدن علامت یانقون - نسبت به هر محله و سرزمین نشان مخصوص دارد - میکشد. فیالفور هفت تیر توپ انداخته میشود. قراول نزدیک قله فریاد میکشد: «یانقون وار!» صدای او را قراول کوچهٔ دیگر میشنود. آن هم به دستور، در تمام محله فریاد میزند «یانقون وار!» در فلان جا و فلان محله. فیالفور صدا به صدا وصل شده، اسلامبول - که عبارت از دهنهٔ بحر سیاه تا جزیرههای بزرگ (بویوکآدا) و تقریباً پنج و شش فرسخ میباشد - در نیم ساعت تمام نفوس با خبر میشوند که حریق در کجا واقع شده و در کدام محل. در شش مرکز آلای [؟] اطفائیه هست که از طرف دولت با علم و مشق مخصوص تعلیم و تربیت یافتهاند؛ جمیع اسباب و آلات اطفائیه حاضر است؛ منتظر شیپور حاضراش هستند. فوراً اسبها را بسته، محض شنیدن شیپور عرادهها راه افتاده، با نظام مخصوص معجلاً خود را به جای حریق میرسانند. اولاً چند باب خانه از اطراف حریق منهدم میسازند، بعد بنای آبپاشی میگذارند. سوای اینها، در هر محله یک دسته اطفائیه از اهل محله نیز هست و آنها را «طولومبهچی» مینامند. طولومبهٔ خود را برداشته پای برهنه به تعجیل تمام میدوند. هر کس اول رسید پنج لیره و دومی سه لیره انعام دارد؛ باقی بیبهرهاند.
سوای این آلای کوچه، آلایهای نظامی هم در هر مملکت و هر ولایت دنیا هستند به جز بدبخت مملکت ایران؛ اگرچه نسبت به اروپا کمتر حریق واقع میشود، ولی اگر یک بار اتفاق افتد سراپای شهر و بازار میسوزد. اگر جمعیت اطفائیه هست، زن و بچههاست که با کاسه و بادیه از بیرون آب آورده میباشند. این است که چندین بار بازار رشت سراپا سوخته؛ در حریق مراغه و اردبیل در یک ساعت هشتصد و پنجاه دکان طعمهٔ شرارهٔ آتش خانمانسوز گردید.
حکام ایران اصلاً در فکر اطفای این جور بلاهای خانمانبراندار نیستند بلکه خیالشان دائماً در انهدام ملک و بردن مال رعیت کار میکند؛ بلکه اگر حریقی اتفاق افتد، اسباب مداخل حکام و داروغه و فراش و فراشباشی خوب حاصل میشود، بازار «تقی را بگیر نقی را بگیر!» گرم میشود. کسانی که از صدمهٔ حریق مصون مانده، به تهمت اینکه فلان چیز را تو بردی و فلان صندوق را تو گشادی، جان و مالشان از شرارهٔ شرارت این بیانصافان در شراره این تهمتها نیست و نابود میگردد. الکلام یجرالکلام؛ سررشتهٔ سخن رها شد، باز بر سر مطلب رویم.
بعد از آنکه پلیس و غیره جمع آمدند حریق را منطفی دیدند که احتیاج به اعانه ایشان نمانده بود. ولی ملا در صحن خانه به هیئت غریبی دراز کشیده بود و ابراهیمبیگ را هم در اتاق دیگر انداخته بودند. ولی طرف چپ ملا از سر تا پا سوخته بود، گویا عمداً تمام نصف طرف چپ او را سوزانیده بودند، بدون کم و زیاد، ولی نصف طرف راست را ابداً آسیب نرسیده بود. طرف چپ از سر و صورت، سبیل و ریش، سینه و دست و پا چنان بود که اگر خوف مردن را دور نماید ابداً موی نخواهد روید.
باری، پلیس ملا را حمل به بیمارخانه نموده در را بستند. ماندیم خودمان. گرد آمدیم به اطراف بستر ابراهیمبیگ. هر چه به رویش آب پاشیدم، دست و پایش را مالیدیم، چشم نگشود. دهانش چنان قفل و بند شده بود که به هیچگونه گشادن ممکن نبود. در این بین، چشم گشاد ولی قوهٔ ناطقه نداشت که دهان باز نماید. حکیم تا صبح ماند. یک ساعت از روز بالا آمده فرستادیم دکتر دیگر آمد. باز هر قدر معاینه کردند چیزی مفهوم نگردید و دارو ندادند. سه شبانهروز ابراهیمبیگ به همان منوال افتاد، نه ذرهای خورد و نه قطرهای نوشید؛ بیحس و حرکت. چشم باز، ولی بینطق و فهم. در این موقع بنده را قوهٔ بیان شرح حال خود نیست؛ قارئین محترم خود مصیبت مرا قیاس کرده خواهند فهمید. در این جوان امید بهبودی به کلی مفقود است.
صاحبخانه را گفتم: «آیا چه خاک به سر کنم و چه چاره سازم؟ خیال دارم به مادرش تلگراف کنم مادرش بیاید. چه مصلحت میدانید؟»
گفت: «مختاری!»
مصمم شدم لکن ندانستم به چه عنوان بنویسم. اگر به صدق خبر دهم آن بیچاره پیش از این خواهد مرد.
الغرض، تلگراف کردم: «ابراهیمبیگ به جهت جزئی کسالت به استصواب اطبا چند روزی در اسلامبول ماندنی است. آرزو دارد تشریففرمایی شما را. یوسف.»
این تلگراف را زده برگشته به میزبان گفتم: «البته چند نفری از اطبای حاذق این شهر را باید جمع کنیم تا ببینیم چه بلا در سر این جوان بخت برگشته آمده است. شنیدم در بیمارخانهٔ آلمانیا یک نفر حکیم معروف است.»
و دو نفر هم میزبان از اطبای معروف را معرفی نمود. تعرفه فرستادیم، بعد از نیم ساعت هر سه دکتر حاضر آمده؛ مریض را معاینه کرده مشورت نمودند. هر یک چیزی گفت که هیچ با دیگری ربط نداشت. یکی گفت: «حمای خفاست.» دویمی گفت: «مالیخولیاست.» سیمی اظهار داشت: «در مغز سر میکروب پیدا شده.» مشکل اینجاست که آن سه طبیب معروف مشهور حاذق از تشخیص مرض عاجز بودند. هر یکی «رجته» یعنی نسخهٔ جداگانه نوشتند، حقالقدم را بالمضاعف دادم رفتند.
میزبان گفت: «من جرئت ندارم از این دواها بدهم زیرا که همه ضد یکدیگر است. چون مرض را معلوم نکردند شاید زیان رساند. صبر کنیم تا مادرش برسد. ولی چارهای باید جست که چیزی تناول نماید تا بالمره از حال نرود. چهار روز است از گلوی این جوان چیزی پایین نرفته مبادا از گرسنگی هلاک شود.»
فرستادیم طبیب اولی آمد. هر چه جهد کرد از سؤال خود جواب شنیدن ممکن نشد. بالاخره با آلت مخصوص دهن مریض را گشاده؛ دو فنجان شیر گاو به حلقش فرو ریخت. بعد از نیم ساعت ابراهیمبیگ حرکت نموده گفت: «یا حق، یا مدد!»
من بنای گریهٔ شادی را گذاشتم. صاحبخانه بیشتر از بنده به سر زده اشک میریخت. بعد از نیم ساعت دیگر مریض با دست خود اشارتی کرد؛ یا آب یا شیر میخواست. یک استکان چایی با شیر دادیم. خواست بگیرد دستش میلرزید، نتوانست. من دادم خورد. قدری دلم آرام گرفت. طبیب رفت. گفت: «به جز سبزی و ترشیآلات هر چه خواهش نماید بدهید.»
باری، تلگرافی که کرده بودم به مادرش رسید. بعد از اطلاع از مضمون دو دستی به سر زده غش میکند. در این اثنا محبوبه خانم میرسد. تلگراف را مطالعه کرده گریهکنان تا اتاق خود رفته در آنجا بیحس و حرکت میافتد.
حاجی مسعود آمده حال اینها را دیده همسایگان را گرد آورده با هزار مصیبت آن دو عاشق دلسوخته را به حال آوردند. سخنان تسلیتآمیز گفتند که: «در تلگراف مطلب وحشتآمیزی نیست. جزع و فزع شما از چه راه است؟ هواخوردگی داشته، حکیم از آمدن منع کرده.» به نوعی ساکتشان میکنند.
جواب تلگراف زدند: «فردا عازمم!»
حاجی مسعود مایحتاج سفر را شبانه ترتیب داده که صبح عازم شوند. از این طرف محبوبهٔ دلسوخته که نه ماه است اختر شمرده، نذر کرده، صدقه به محتاجین داده، با چه خیال مسرورانه چشم به راه دوخته که کی یار سفرکرده از ره رسد و دفعتاً آن همه شادی به این غم و جانگدازی مبدل گردیده، حالش معلوم و دلش پر خون بود.
عشق است که مجنون کند افلاطون را آتشکده سازد جز جیحون را
بیچاره محبوبه تا این روز راز دل خود را به احدی باز نکرده و در آتش هجران سوخته و ساخته بود لکن این وقت طاقتش طاق گشته و عنان اختیار از دستش به در رفته، آهسته حاجی مسعود را دعوت کرد به منزل خود. چاره ناچار دست سیاه حاجی مسعود را به دست نازنین خود گرفته با دل سوزان و چشم گریان به لبان نازکتر از برگ گل خود گذارده، بوسهای پی در پی زده به دیدهٔ اشکآلود خود گذاشته با نهایت عجز و نیاز گفت: «حاجی مسعود! مدت چهارده سال است در این خانه هستم. تا امروز از تو خواهشی نکرده و زحمتی ندادهام، اکنون:
مرا عقدهایست بس مشکل که مرا گشته سخت دامنگیر
گر شود التماس من درگیر عرض این مدعا کنم تقریر
حاجی مسعود! عوض اینکه من دست تو را بوسیدم اولاً وقتی که دست آقایت را بوسیدی دو بار هم عوض کمینه ببوس. ولی نیت این زیارت را شما بدانید. او نداند که من تو را نایبالزیاره کردهام. ثانیاً بگیر این دو لیره را، پنهانی از همه به من تلگراف کن. اگر تلگراف سلامتی از تو برسد بعد از مراجعت انگشتر الماس خود را عوض مژدگانی به تو خواهم داد. اگر چند روزی در آمدن تأخیر باشد، البته در ایران خیلی عکس خود را انداخته، یکی را خفیتاً جهت من بفرست و این سر مرا امانت نگاهدار و فاش مکن و مرا عفو نما! اگر اختیار در دست بودی این جسارت را نورزیدمی و بیادبی نکردمی، چه کنم؟ «به کوی عشق اگر جبریل افتد خوار میگردد.»
اکنون تو را به خدا سپردم، امان! این سر را به کسی فاش مکن؛ و این سخنان را پنهان بدار، حتی به خود بیگ هم چیزی بروز مده!»
اگرچه حاجی مسعود تعشق محبوبه خانم را به ابراهیمبیگ از قرائن خارجه و علم قیافه پی برده بود لیکن حالا به ثبوت پیوسته از ظن به یقین رسید. با این همه تا ابراهیمبیگ در حال حیات بود این راز را افشا نکرده به کسی اظهار ننمود.
چهاردهم ماه ساعت سعد حاجیه خانم با حاجی مسعود از مصر حرکت کرده فردا صبح به اسکندریه رسیده به این مضمون تلگراف کردند: «اسلامبول - یوسف - با کشتی روسی عازمم.»
تلگراف را گرفته پیش میزبان رفته گفتم: «اگر صلاح دانسته باشید تلگراف را به ابراهیمبیگ نشان دهم. شاید از شوق وصل مادر به گفتار آید.»
میزبان پسندیده گفت: «چه عیب دارد؟»
پیش ابراهیمبیگ رفته گفتم: «بیگ قربانت شوم، مژدگانی بده! حاجیه خانم میآید. حاجی مسعود هم همراه است.»
گویا حقیقت امر را حس کرده دو قطرهٔ اشک از گوشهٔ چشمانش جاری گشته یک کلمه «یا حق یا مدد» گفته خاموش شد. در این بین از اندرون صاحبخانه قدری مومیایی فرستاده بودند، هر چه کردیم دهان نگشاد. بالاخره با آب حل کرده به زور به حلقش ریختیم. وقت عصر طبیب اولی با یک نفر طبیب نامی دیگر آمدند، یک ساعت با دقت تمام اعضای او را معاینه کرده از امتحان چیزی فرو نگذاشتند. قارورهاش را هم دیدند. اینها هم حکم قطعی در مرض ندادند. چهار روز تمام هر روز قدری شیر و آبگوشت زوراً به او خوراندیم.
روز چهارشنبه که یوم ورود کشتی اسکندریه بود به اسکله رفته زورقی گرفته رفتم به کشتی، لکن متحیرم به پیرزن سیاهبخت چه گویم؛ کاشکی قبل از این واقعه مرده بودم!
الغرض، حاجی مسعود مرا از دور دیده دوید از قمرهٔ حاجیه خانم را بیرون آورد.
دیدم به آواز بلند داد میکشد: «میرزا یوسف! کو اولاد من؟ پسرم کجا مانده؟ مرده است؟ بگو!»
برخاسته با صدای بلند گفتم: «به خدا چنان چیزی نیست! آرام باشید تا من بیایم.»
عاقبت به کشتی رسیده سریعاً از پلهها بالا رفته افتادم به پای حاجیه خانم، پای او را بوسیده گفتم: «پریشان خاطر نباشید و گریه نکنید! مرگ خودم و سر مبارکت که بعد از نیم ساعت ابراهیمبیگ را خواهید دید. یک هفته است مزاجش خوب نیست. اطبا اذن آوردن ندادند.»
با هزار یمین و تسلیت قدری آرامش کرده، آمدم بیرون؛ کالسکه گرفته سوارشان کرده راندیم خانه. میزبان تا دم در استقبال نمود. مادر بیقرار فرزند خود را ندید، بعد از اندک گفت و شنود صیحهٔ «این ولدی؟ این قرة عینی؟» کشید. گفتند: «بفرمایید؛ در تخت راحت است!»
قلبش آرام نگرفته داخل شد به اتاق ابراهیمبیگ. و چنان نعرهٔ «واولدا!» کشید که اهل خانه را از مرد و زن به ناله و فغان آورد.
گفت: «ابراهیم تویی؟ نه والله! فرزند من قد زیبا، قامت رعنا، رخسار گلگون، اندام موزون، زلفکان مشکبو و نرگس آهو داشت. یا ولدی یا ابراهیم! این تویی؟ اگر تویی چرا مادر را در آغوش نمیکشی؟ ابراهیم! در کجا گلشن رویت را باد سموم زد؟ چرا قد صنوبرت خمیده؟ یا ولدی یا نور عینی! کو گفتار شکربارت؟ چرا قیام نمیکنی؟ چرا
چرا ویران شدت باغ جوانی شکستت از چه رنگ ارغوانی؟
چرا خم شد نهال سرفرازت چرا شد بید مجنون سرو نازت؟
چرا در غنچهات آبی نمانده چرا در سنبلت تابی نمانده؟»
هی گفت، هی طپانچه بر سر و صورت زد و فرزند را لختی در آغوش کشید. ما همگی دست در بغل، حیران و سرگردان ایستاده بیاختیار اشک چشمان جاری بود. ابراهیم هم صم بکم خیره خیره به روی مادر مینگریست و اشک مانند دانهٔ مروارید از گوشهٔ چشمانش میچکید. ولی نه حرکت داشت نه گفتار. بعد از نیم ساعت کلمهٔ «یا حق یا مدد!» بر زبان راند. مادرش چند ابیات ترکی و فارسی خوانده دست به درگاه قاضیالحاجات افراشته گفت: «خدایا؛ خداوندا!
عالم السر والخفیات خالق ذات جملهٔ اشیا
تویی دستگیر فروماندهگان برآرندهٔ حاجت بندگان
به هر غرقهای لجهٔ حادثات نماید عطای تو راه نجات
اسیرم در این ورطهٔ اضطراب خدایا نجاتم بده زین عذاب!»
چنانچه شیوه و رسم زنان اعراب است که در ماتم با ابیات نوحه و سوگواری مینمایند، حاجیه خانم نیز بدان طریق نوحه و زاری نمود. چنان سخنان دلسوز آغاز کرد که دل سنگ آب میشد و سنگ خارا را میگداخت. گفت و گفت تا بیحس و حرکت افتاد. دست نزدیم تا خود به خود آید و حالت طبیعی بازگردد. بیشتر از مادر نگاه مظلومانهٔ پسر که به سوی مادر دوخته و مینگریست دل ما را کباب مینمود.
بعد از اندک زمانی حاجیه خانم سر از سینهٔ پسر برداشته دستش گرفته گفت: «مادر جان! ابراهیم! من مادر تو [ام] آمدهام با من سخن گوی؛ مشتاق تکلم توام. چرا بدین حال افتادهای، کجایت درد میکند؟ فدای زبان شیرینت گردم. چرا به مادرت رحم نمیکنی؟» هر قدر با این راز و نیاز مبالغه نموده جوابی نشنود.
حاجی مسعود پیش آمده خود را به قدمهای آقای خود انداخته، پایش را بوسه داده، به سینه چسبانید. بعد دستش را گرفته بوسیده فرو گذاشت. دوباره دستش را برداشته بوسید - معلوم است بوسهٔ دوم به نیابت محبوبه خانم بود - و اشکریزان خود را عقب کشید. بعد از آرام گرفتن، حاجیه خانم با من خلوت کرد و گفت: «میرزا یوسف! این پسر از کی چنین بیمار و بستری شده و به این حالت افتاد؟»
گفتم: «هشت روز است.»
کیفیت سؤال و جواب با ملا را منالبدو الیالختم بیکم و زیاد بیان کردم. گفتم: «در ایران ناخوش نشد. مگر دو سه روز، ولی خوش نگذشت. در مشهد من ملاحظه کردم که این سفر با طبیعت او متناسب نیست و به ما میمون و مبارک نخواهد شد. عرض کردم: بیگ منظور ما زیارت بود کردیم، از اینجا برگردیم؛ عرایض مرا به سمع قبول اصغا نفرمود؛ لابدا اطاعت نمودم. یک روز رویش به خنده ندیدم.»
گفت: «بعد از ناخوشی، طبیب آورده مدارا کردید؟»
گفتم: «پنج شش نفر هر روز آمده و میروند ولی تشخیص مرض نتوانستند نمود؛ هر یک چیزی گفتند، یکی میگوید حمای خفاست، دیگری میگوید مالیخولیاست، سومی گفت از عشق و سوداست. هر کس به ملاحظهٔ عقیدهٔ خود معالجه خواست بنماید من به هیچیک جرئت و جسارت نکردم؛ آن بود که به شما تلگراف کردم.»
از اغذیه و اشربه پرسید، گفتم: «روزی دو سه استکان شیر و دیروز زورکی قدری آبگوشت دادیم.»
گفت: «بفرست اطبا جمع شوند تا ببینیم چه میگویند.»
عرض کردم: «حاجیه خانم! چنان صلاح میبینم فوراً به سوی مصر حرکت کنیم، در آنجا اطبا را میشناسیم و هم تغییر آب و هوا شاید مؤثر باشد. ولی طبیب خصوصی بعد از ساعتی خواهد آمد.»
در این بین، حلیلهٔ صاحبخانه از اندرون آمد از پس پرده گفت: «حاجیه خانم! تشریف بیاورید اتاق اندرون و یا آقا میرزا یوسف آقا قدری بیرون تشریف برند تا به خدمت حاضر شویم.»
من برخاسته رفتم. چند نفر خاتون داخل شدند. بعد از مراسم مهماننوازی و خوشآمد با سخنان تسلیتآمیز صحبت کردند. حکیم آمد. ولی چه حکیم بیفایده! همان آش است و همان کاسه! باز قدری شیر دادیم. شربت آورده بود، چند قاشق دادیم. اذان شام گفتند. گویا ابراهیمبیگ بعضی چیزها را شنید یا حس نمود. چه وقتی که صدای الله اکبر را شنید گفت: «یا حق یا مدد!»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
فردا کالسکه را حاضر نموده اسبها را بستند. ابراهیمبیگ، میرزا عباس، مهدی بیگ، بنده سوار شده راه افتادیم. هر کس ما را میدید برمیخاست و از یمین و یسار هی سلام و مرحبا بود که میرسید. بیگ هم با دست راست و چپ همه را تمنا و جواب میداد. قدری گشته، برگشتیم به خانه. حاجی مسعود رقیمجات پست که امروز رسیده بود آورد. گرفتم. یکی مال طهران بود از مشهدی حسن. پرسید: «از کجاست؟»گفتم: «طهران از مشهدی حسن کرمانی.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14باری، با ابراهیمبیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیمبیگ بفرمایید!»بعد از تعارفات رسمی و خوشآمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو میکردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبتتان استفاضه حاصل میکردیم، از صبح تا حال از خنده رودهبر شدیم.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 15خیال احدی خطور میکرد که اهالی مملکت مصر بدینگونه استراحت و آزاد خواهند شد؟ اول شورش و آشوب فرانسه، حکیم با سیاست «میرابو» خطاب به ملت فرانسه کرده میگوید: «ای فرزندان فرانسه بدانید و آگاه باشید که هر فردی از افراد بنیبشر که از کتم عدم به دایرهٔ وجود قدم نهاده، لابد است به حکم عقل سلیم از نعمت حریت بر وجه اکمل بهرهمند باشد؛ و حریت کامله بر دو قسمت است: یکی حریت روحانیه، دیگری حریت جسمانیه. حریت روحانیه ما را اولیای دیانت مسیحیه کاملاً از دستمان گرفته، عموم ما را در امور روحانیه عبد ذلیل و بندهٔ مطیع اوامر خود کردهاند و ما را در این ماده هیچگونه حق مداخله متصور نیست، چنانکه جسارت نداریم یک مسئله را مکرر از ایشان بپرسیم که فوراً چماق تکفیر را به گردهمان میزنند و داغ ارتداد بر جبینمان مینهند. در این صورت، در مواد روحانی باید بندهٔ فرمانبردار اولیای دیانت و از نعمت آزادی محروم باشیم. حریت جسمانیهٔ ما را هم فرمانفرمایان، یعنی ظالمان مستبدین، از دست ما گرفته، ما را در این پنج روزهٔ حیات دنیویه بالکلیه محکوم احکام و فرامین خرد شمرده، بر طبق مشتهیات نفس سرکش خود بارکش انواع تحمیلات و تکلیفات شاقهٔ خارج از حیز قدرت هر انسان نمودهاند. در این ماده نیز عبد ذلیل و بیاختیار مطلق در نزد ظالمان مستبد بوده از نعمت حریت و آزادی بیبهره و محرومیم. ای فرزندان فرانسه و ای ابنای وطن عزیز و ای برادران فلکزده و پریشان روزگار! در این صورت تکلیف ما بیچارگان چیست و دستگیر ما کیست؟ آیا غیرت و حمیت شما رضا میدهد که ما در این حال بدبختی مانده، در این آتش جگرسوز که بیرون از حکم خداوندی و خارج از انصاف و انسانیت است بمانیم؟ هنوز که وقت باقی است باید چارهٔ علاج خودمان را بکنیم و پردهٔ غفلت را از دیدهٔ بصیرت بدریم و خود را به سعادت ابدی برسانیم! مطالبهٔ ما حق است، و این آزادی بسته به جنبش غیورانه و غیرت شماست.»ابراهیمبیگ گفت: «الحمدلله خداوند ذوالمن والاحسان باب رحمت به روی ایران و ایرانیان گشوده. امیدواریم که عنقریب، بدون این سخنان، وطن مقدس ما از توجهات و حسن نیات شاهنشاه جوانبخت با سعادت قرین آمده، خدای تعالی این ظل رأفت خود را از ما دریغ نفرماید. شما را به خدا آمین بگویید!»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16بعد از این هم بعضی احوالات در خطوط بعد، از مشهدی حسن رسید، چون قابل درج نبود صرفنظر شد؛ تا سه ماه از این مقدمه گذشت. روزی حاجیه خانم بنده را خواست رفتم.فرمود: «یوسف آقا! الحال تو به ابراهیم و محبوبه به جای پدری، خود میدانی که مرحوم حاجی وصیت کرده بود ابراهیم تا سی ساله نشود تأهل اختیار نکند و به من در این خصوص وصیت کرد و تو خود بهتر میدانی که به این دختر چهقدر مایه گذاشته، دربارهٔ او چه زحمتها کشیده و به ابراهیم نامزد کرده بود. اکنون ابراهیم به سی و دو سال رسیده، اگرچه خودش در این خیال نیست، ولی حال این دختر را بهتر میدانی که خواب و خور بر او حرام گشته، هر وقت ابراهیم را میبیند چون بید میلرزد، رنگ و رو را میبازد. دیروز رفتم بالا دیدم قانون دست گرفته حزین حزین میزند و میخواند و گریه میکند. بعض اشعار فارسی و ترکی میخواند. این دو بیت خاطرم ماند:
Poems by other poets
Ey dil, həmişə gərdişi-dövran gəlir keçər,Hər gün cəfa və möhnəti-hicran gəlir keçər,
Son söz, son sazEl şairi Mahmuda*Quraqlığa tutulandan, baba diyarında,
GözəllərSəhər çağı çıxdın mənim qarşıma,Göründü gözümə dəstə gözəllər.
TufanaBiydad! Çərxi-gərdun saldı bizi əmanə,Sənsiz dönübdü ey gül, gözüm yaşı tufanə.