باری، از صدمهٔ آن واقعه تا دو سه روز توانستم از منزل بیرون روم. روز چهارم دیدم حاجی‌خان به عیادت من می‌آید اما غلامعلی آشپز او، که معلوم است به خلاف سابق لباس تازه پوشیده کلاه تخم مرغی نو در سر و قمه در کمر و قبای ماهوت در بر، پشت سر حاجی‌خان است. چون مرا زرد و ضعیف دید گفت: «درد نباشد! چه خبر است؟ امروز مشهدی حسن تفصیل را به من گفت.»

دیگر نگذاشتم سخن را به پایان آرد، چه ترسیدم یوسف‌عمو خبر دار شود. گفتم: «عموجان شما زود سماور را آتش کنید.»

او رفت. حاجی‌خان گفت: «فالنکس! این چه بالای بزرگی بود به سر تو آمد؟»

گفتم: «گذشته است، دیگر شدنی شد.»

گفت: «چه بار گذاشتی که این همه تو را زدند؟»

تفصیل را گفتم.

تعجب کرد که: «تو دیوانه شده‌ای. در این مملکت در پیش وزیر جنگی که در تکبر و تجبر از فرعون و شداد خود را بالاتر می‌داند، این طرز صحبت‌ها را می‌توان کرد؟ اینان به جز از چاپیدن مملکت و خیانت کردن به دولت و ملت از سایر اوضاع زمان به هیچ چیزی آگاهی ندارند. من از عنوان خانی که بر خود بستهام خیلی سرافکندهام و شرمنده‌ام. چه فایده که همه مثل من و بدتر از من هستند؟ تماما در یک فکر و عقیده، میدان خیالاتشان محدود و فکرشان تنها به یک نقطه مصروف است. اگر من از آغاز خیال شما را از ملاقات این ناکسان فهمیده بودم، ابدا نمی‌گذاشتم که پیش آنان بروی، بلکه تو را به وجود محترمی دلالت می‌کردم که جوهر مردمی و انسانیت و معنای اصلی غیرت و حب وطن است. آب و گل پاکش به حب ملت سرشته، در صحیفه دل به جز نام وطن و مهر وطن چیزی نبشت. آن رب النوع وطن پرستان با تو همدرد است. من در پاداش این رنج، که در سر حب وطن تو را رسیده، به گنجی تو را رهبری کنم که از ناملایمات آن چه تاکنون بر تو گذشته، همه را فراموش کنی. من حالا خدمت آن بزرگوار می‌رسم و اسباب آن را فراهم می‌آورم که تو را احضار کرده، جام‌های سرشار از آب حوض کوثر غیرتش به تو پیماید که تشنگی تو را فرو نشاند.» پرسید که: «احوالت اکنون چه طور است؟»

گفتم: «باکی نیست. این همه می‌گذرد، هنوز اول عشق است.»

باری، چای حاضر شده بود، خوردیم. قدری هم صحبت شد. حاجی‌خان اندکی هم با یوسف‌عمو شوخی و ملاطفت کرد. پس ما را وداع نمود و رفت.

فردا طرف ظهری، دیدم یک نفر از دالاندار نام و منزل مرا می‌پرسد. نشان دادند، آمد. در نهایت ادب سلام کرد و گفت: «شما را از جایی می‌خواهند، خواهش کردند که هر گاه فرصت داشته باشید بدانجا تشریف بیاورید. و نشانه اش این است که حاجی‌خان به شما چیزی وعده کرده است!»

فورا فهمیدم که نقل کجاست. گفتم: «شما قدری بنشینید تا بنده بیایم.»

بی‌درنگ به بازار رفته عبایی به چهار تومان خریدم. به منزل برگشته گفتم: «برویم!»

القصه، به راه افتادیم. پس از اندکی طی مسافت رفیق گفت: «میل دارید به «تراموای»

سوار شویم؟»

گفتم: «نه! سیاحت کنان بهتر است.»

تا رسیدیم به در خانهٔ عمارت بزرگی که شکوه آن نمونه‌ای از عظمت صاحب خانه بود. از در داخل شدیم. دیدم باغچهٔ بسیار مزین است مشحون به انواع گل‌های رنگارنگ. جمعیتی از خدم و حشم هر یک به کار خود مشغول و کسی را با کسی کاری نیست. از پله‌ها بالا شده، به طبقهٔ دوم عمارت رسیده از تالار بزرگی گذشتم. خادمی در دم اتاقی ایستاده بود. پرده را بلند کرد. دیدم شخصی در بالای صندلی نشسته، که آثار بزرگی و نجابت از جبین پاکش نمایان و گویی ملکی در لباس انسان است. به محض دیدن روی آن وجود محترم و شمایل مردی و شیرینی اش، تمامی کدورت‌های گذشته از من بدرود نمود. از ته قلب سلام گفتم.

به کمال گشاده رویی و مهربانی جواب داده گفتند: «بسم الله بفرمایید!»

من هم روی فرش نشستم.

فرمودند: «پیش بیایید!»

صندلی را، که در پهلویشان بود، نشان داده به اصرار تمام در آن جایم نشاندند. پس از احوال پرسی و ادای مراسم خوش آمدی، پرسیدند: «نام تو ابراهیم‌بیگ است؟»

عرض کردم: «بلی!»

گفت: «هوای مصر خیلی گرم است، در این مدت طولانی چه طور در آنجا زندگانی می‌کنید؟ شنیده‌ام که سالیان دراز است در آنجا سکنا دارید.»

عرض کردم: «همهٔ سختی‌ها به عادت آسان می‌شود. ما هم به آب و هوای آنجا عادت کرده‌ایم.» فرمودند: «بلی. بلی. هر چیز به عادت است.

»

فرمودند: «شنیدم که دیروز یکی از بزرگان در حق تو خیلی ستم‌ها کرده و بی‌احترامی نموده است. راستی خیلی متأسف شدم. افسوس‌ها خورد. چه می‌توان کرد؟ باید سوخت و ساخت. حیف صد حیف! جان شما سلامت باشد. خدای به ایشان هم انصاف بدهد. حقیقت من هم دلم خواست که با شما صحبتی کرده معلوم کنم که مقصود شما از این گفت و گوها چیست و چه می‌خواهید و برای چه به ایران آمدید؟ در نظر شما عیب ایران ما چه چیز است؟ شاید شما هم سهو کرده باشید.

»

عرض کردم: «بنده را از این سفر مقصودی به جز از زیارت و سیاحت خاک پاک وطن نبود. اما اول این یکی را عرض بکنم که مراتب تعصب خانواده ما در باب وطن دوستی در خطهٔ مصر ضرب المثل است. آری، ما خاک ایران را از جان گرامی‌تر می‌دانیم، زیرا که وطن مقدس ما و محل نشو و نمای گذشتنگان ما و مدنی نیاکان ماست. در خاک مصر – که دورتر از این مملکت پاک است – از عدم انتظام کارهای وطن و ناراستی ابنای وطن و غفلت بزرگان و تعدیات ایشان بر ضعفا و زیردستان خیلی سخنان ناملایم شنیده از شدت حب وطن باور کردن نمی‌خواستم. تا اینکه در دل خود قرار دادم که رفته به رأی‌العین ببینم. هوای جوانی نیز به سرم زد، بی‌محابا رخت سفر بربستم و از آغاز ورود به سرحد تا وصول بدین شهر پایتخت بر هرچه گذشتم بدبختانه دیدم که آن چه مدعیان می‌گفتند همه راست است، از محسنات چیزی در میان نیست. با خود قرار دادم که از وزرای مملکت سبب این ویرانی‌ها و غفلت و فضاحت را تحقیق بکنم، بلکه سبب معقول و مسکتی هست تا اینکه به هزار گونه و سایل راهی پیدا کرده بار حضورشان را یافتم؛ در جواب پرسش‌های خود ندیدم الا سیلی و مشت و نشنیدم به جز از دشنام و فحش چنانکه شنیده‌اید «مسلمان نشود کافر نبیند.»

گفت: «اول از قانون بپرسم: مقصود شما از قانون چیست؟ و چه باید کرد؟»

عرض کردم: «شرح و بیان قانون بسی مفصل است. اما مختصرش دانستن وظایف حقوق آن است.»

گفت: «بگو ببینم کدامین حقوق و آن حقوق کدام است؟»

عرض کردم: «در صورت بودن قانون، حقی را که ملت می‌خواهند و همهٔ سخنان در سر اوست عبارت از چهار فقره است:

اول: حق متعلق به خود وطن.

دوم: حق متعلق به ابنای وطن.

سوم: حق متعلق به هیئت عمومیه افراد وطن.

چهارم: حق متعلق به امور اداره وطن.

این حقوق چهارگانه را که به منزله عناصر اربعهٔ جسم وطن است با تمامی شعبات و جزئیات آن به همدیگر ممزوج نموده، کلیات آن را به نام حقوق ملیه یاد می‌کنند و مجموعه تفصیل و ترتیب آن را قانون می‌نامند. احکام آن نیز در حق همه کس بدون استثنا جاری می‌شود.»

حقوق متعلق به خود وطن «عبارت از حفظ آزادی و استقلال وطن است و فراهم آوردن اسباب انتظام امور و سعادت حال سکنه آن خاک پاک، که ایرانش خوانیم و وطن خود می‌دانیم. باید نگذاریم که بدون اذن و اجازه ما یک نیز از بیگانگان از سرحد آن قدم فراتر گذارد، تا چه رسد بر آنکه پارچه‌ای از آن را مطمح نظر استیلا کند و یا در گوشه‌ای از آن خیمه و خرگاه زند.»

حقوق متعلق به افراد وطن «عبارت از محفوظ ماندن حیات و ناموس و مال و عزت افراد وطن از تعدی و تعرض زیر دستان خودی و بیگانه است. نه مانند این زمان که پسر جوان شخص آبرومندی را فراشان فلان خان روز روشی به یک بهانه‌ای گرفته ببرند حبس و جریمه کند و گناهش به جز از این نباشد که سرمایه توکلی و آبرو و اعتباری دارد و آن هر دو را ضایع کند، یا اینکه مرد کاسپی را که در دکان مشغول کسب خود است – از یک طرف سی چهل نفر فراش که دور یک زن سواره‌ای را که زوجهٔ فلان حاکم است گرفته‌اند از دور چوب به سرش حواله کرده داد زنند که کور شو، چشم پیوش، پاشو، پایین بدو، بالا برو! یا اینکه یکی از اقربای شخص خطایی کند، او را با ده تن دیگر از خویشانش گرفته به کنده و زنجیر کشند، پس از چندین ماه حبس، هست و نیست همه را گرفته رها کنند. آنان نیز ناچار به ترک دار و دیار گفته، کربت غربت را بر اقامت وطن اختیار نمایند و در خاک بیگانه محو و نابود کنند.»

حقوق متعلق به امور اداره وطن «معلوم است که [ادارة] افراد وطن عبارت از تشکیلات یک دستگاه وضع قانون و یک دستگاه اجرای قانون، یعنی تنظیمات سعادت وطن، است. رئیس این دو دستگاه مستقل تنها شخص شخیص پادشاه است، که بلارث و الاستحقاق این دو دستگاه بزرگ را مالک است. حالا بیاید بینیم حقوق وطن، یعنی مطالبه تنظیمات سعادت وطن که حفظ اداره آن و محبت ابنای آن از نخستین تکالیف اوست، در میان هست؟ و اگر هست چگونه است؟ حالا از این‌ها بگذریم! نصف مملکت بلوچستان را که مایه قدرت و شرکت دولت ایران بود، دولت انگلیس بی‌هیچ سبب و زحمتی مستولی شد و هرات - که جزء اعظمی از وطن ما بود - اکنون در دست افاغنه است. سرخس - که دیروز خون یک صد هزار نفر ایرانی در خاک آن ریخته شد - اسما در ایران و فعلا در دست غیر است. ممالک قفقاز به شرح ایضا - که نسبت به سایر جاها کهنه شده است. مراتب محبت ابنای وطن را هم از این یکی می‌توان دریافت که همه‌ساله اقلا پنجاه هزار نفر از آنان به سبب تعدیات حکام و صاحبان نفوذ به ممالک خارجه هجرت اختیار می‌کنند و کسی را پروای حال آنان نیست که کجا می‌رود و چرا به ترک وطن و خانمان می‌گویند.

حقوق عمومیه وطن «عبارت از کلیه همان سعادت جزئیه است که حقوق هر فردی از افراد این هیشت عمومیه را جامع و از همان تنظیمات سعادت است. ولی افراد در صورت تنهایی به نیل آن سعادت قادر نیستند، هر چند که در پی تحمیل آن باشند. اما در صورت هیئت اجتماعیه سبب احیای آنهاست و برکات عمومی از آن حاصل می‌آید.

ابنای وطن نیز باید به خاک وطن پیش از محبت اولاد دلبستگی داشته باشند و به قدیری که به حفظ مذهب مکلفاند باید به همان پایه حفظ وطن را نیز واجب شمارند، تا امر مقدس «حب الوطن من الایمان» را کار بسته باشند.

حال می‌بینیم که برای استدامت این سعادت و حفظ نوامیس شریعت و اطوار قومیت و آیین اسلامیت و ثروت و حیات عمومی وطن، لشکر لازم است و مهمات لشکر لازم است، توب لازم است، تفنگ لازم است، عدل و انتظام لازم است. ولی بدبختانه می‌بینیم که در وطن عزیز امروز از اسباب دفاع دشمن به جز آه گرم و اشک سرد غیر تمندان ملت چیزی دیده نمی‌شود، یعنی نیست که دیده شود. در مملکتی بدین قدمت و وسعت، نه برای تعلیم و تربیت اولاد وطن مکتبی هست و نه دوایر صحیح. نه قانونی که حدود حقوق سکنه بدان معین گردد و نه نامی از علوم و فنون متداوله در میان است.»

و جود محترم از شدت تأثرات من بر خود می‌لرزید و گاه دست تأسف به زانو می‌زد. و گاه از ته دل آه می‌کشید.

گفتم: «القصیر من بدبخت چه بود که به سبب پرسیدن اسباب این وضع ناگوار، به علاوه شنیدن دشنامه‌ای غلیظ که در عمر خود نشینده بودم، چندانم بزند که سه روز بستری شوم؟»

در این جا رقت گلوگیرم شد، بی‌اختیار گریه‌ام دست داد، به‌های‌های گریستم. وجود محترم نیز سخت‌تر از من به گریه درآمد. در آن حال دور دست مهر خود را به گردن من حمایل کرده، در نهایت مهر بانی به بر کشید. از سر و چشمم بوسیده، گریه کنان دست مرا گرفت و گفت: «با من بیا!»

دیدم در پشت در پیشخدمت و یک جوان ده دوازده ساله نیز دستمال در دست به حالت ما گریه می‌کنند. اما چنان معلومم شد که آنان از اصل مطلب خبر ندارند و از گریه ما به رقت آمده می‌گریند.

باری، از یکی دو اتاق گذشتم؛ وجود محترم دم در اتاق سوم ایستاده، کلیدی از جیب درآورده باز کرد. دیدم اتاق کتابخانه است که دور تا دور کتاب‌ها را به ترتیب بسیار خوب چیده‌اند.

صندلی و میزی پیش گذاشته، امر به نشستن کرد. خود شش جلد کتاب آورده روی میز نهاد (و) گفت: «کتاب بسیار داریم، ولی هیچ کدام بهتر از این‌ها به کار شما برنمی خورد. شما به خواندن این‌ها مشغول باشید. من باید بروم. امروز روز سلام است. دور نیست که دیر بیایم. همه چیز برای شما حاضر است، وقت ناهار و چای امر کنید یا بیاورند.»

قوطی سیغاری هم پیش من گذاشت و گفت: «تا در طهران اقامت دارید در این جا مهمان من‌اید.»

من عرض تشکر کردم و ایشان هم خدا حافظی گفته رفتند.

من نیز به تماشای کتابخانه مشغول شدم، دیدم در یک طرف کتب قوانین دولت‌ها را به ردیف چیده‌اند. آن چه به نظرم آمد قانون دولت عثمانی و کتاب زاکون روس و قانون انگلیس و فرانسوی بود، و در سمت دیگر نیز کتب متعلق به فقه و اصول اسلام، که سرمایه نجات است، چیده شده. از وضع این کتابخانه خیلی مشغول گشتم. بعد به خواندن آن شش جلد کتاب، که خود به من داد، آغاز کرده دیدم خطی است، در نهایت پاکیزگی نوشته شده. فهمیدم که اثر از خود و وجود محترم است. از قوانین انگلیس و فرانسه و تمامی موادی را، که مغایر و منافی احکام مطاعهٔ شریعت پاک اسلام است، در یک جلد جمع کرده در اثبات مضرات دنیوی و اخرویه آنها دلایل عقلیه آورده به هر یک جداگانه شرحی نوشته و مدلل نموده است که احکام آنها برازندهٔ شأن بند نسانیت نیست و نام آن را کتاب قانون لعنتی گذاشته و در جلد کتاب نیز همان کلمات را به خط جلی نگاشته است. و از کتاب قانون عثمانی نیز چند مواد را سواکرده به نام «مردود» یاد کرده و بعض مواد را نیز سوا کرده در زیر آنها نوشته «که خیلی خوب است ما امروزه با وضع ایران و طبائع ایرانیان موافقت نمی‌کند»، مابقی را صفحه گذاشته که «با احکام شریعت پاک اسلام منافاتی ندارد، همه مطابق آرای سدیده و عقول سلیمه است» و برای اثبات صحت و سقم آنها نیز از کتب فقه اسلام و احادیث شریفه و کلام بزرگان دلایل مسکته آورده و شرحها نوشته است که از خواندن آنها روح تازه می‌شد. از مراقب فضل و دانش و احاطهٔ آن وجود محترم، در معقولات و منقولات و بهره فوق العادهٔ آن در سیاسیات و علوم جدید متداوله متحیر و متعجب شده، با خود گفتم: «خدایا! این شخص غیرتمند با کثرت مشاغل روزانه که دارد، از کجا فرصت مطالعه این همه کتب خودی و بیگانگان را یافته و در هر یک از آنها تا این پایه تبعات به کار برده است؟» در این جا عظمت آفرینش در نظرم جلوه گر آمد، از صنع خداوندی به شگفتی اندر شدم که در نهاد این مشتی آب و گل که آدمیش نام است، چگونه این همه قدرت و قوت مادی و معنوی را خلق فرموده! از این معنی به مراتب توحیدم افزود و با زبان دل تسبیح و تقدیس نمودم. من در این حالت استغراق بودم که ناگاه پیشخدمت داخل اتاق شد، گفت: «بسم الله بفرمایید! ناهار حاضر است!»

گفتم: «برادر عزیز! من از لذت مطالعه سیرم و نمی‌توانم از این غذای روحانی به غذای جسمانی پردازم. شما تنها یک استکان چای با یک لقمه نان و پنیر بدین جا بیاورید. اما چیز دیگر نباشد.»

گفت: «به من فرموده‌اند به هر چه رأی شما باشد و فرمایش رود، اطاعت کنم. حالا بی‌کم و زیاد به هر چه فرموده‌اید اطاعت خواهم کرد. آسوده باشید!»

رفت لقمه نانی با یک پارچه پنیر و یک استکان چای آورد.

و آن پسر کوچک، که صبحی با پیشخدمت به حال ما گریه می‌کردند، نیز نزد من آمده با کمال ادب سلام داد. پیشخدمت رفت و طفل بنشست و کتاب مصوری بود به تماشای آن مشغول شد تا من چای را خوردم. آنگاه در نهایت شرم، که از آنگونه اطفال مؤدب درخور است، از من پرسید که: «شما با آقام چرا گریه کردید و ما را هم به گریه درآوردید؟»

گفتم: «چنان مقتضی شد.»

گفت: «نه، توقع دارم سبب آن را بیان فرمایید! چون رفته به مادرم گفتم، فرمود از شما بپرسم.»

گفتم: «بهتر است که از خود آقات بپرسی!»

گفت: «آقام به ما نمی‌گوید و به نزد ما کمتر می‌آید. هر وقت در خانه باشد، توی همین اتاق نشسته مشغول خواندن است و نوشتن.»

گفتم: «پس من بگویم. آقات یک دهکده‌ای دارد، «ایران آباد» نام. در آن جا ناخوشی ظهور کرده ما نیز به حال ساکنان آن ده گریه می‌کردیم. «پرسیدم: «به مکتب می‌روی؟»

گفت: «بلی به دارالفنون ناصری می‌روم.»

گفتم: «سعی کن انشاءالله وزیر خواهی شد.»

گفت: «هر گاه علم کامل داشته باشم، البته خواهم شد.»

گفتم: «هر گاه علم نداشته باشی وزیر نخواهی شد؟»

گفت: «نه، خدا نکند!»

گفتم: «چرا؟»

گفت: «آقام همیشه به وزرای بی‌علم لعنت می‌کند. آنها واقعا بی‌علم چه طور وزارت می‌کنند؟ هرگاه مالی، عمامه به سر و ردایی در بر، بالای منبری رود و یک نفر بیاید از او مسئله‌ای پرسد اگر تواند جواب صواب بگوید، البته خجالت خواهد کشید؛ چنان نیست؟ از وزیر بی‌علم نیز هرگاه چیزی بپرسند و نداند، معلوم است که در میان خلق شرمنده خواهد شد.»

خیلی از هوش و ذکاوت این طفل تعجب نموده دعایش کردم.

گفتم: «آفرین، آفرین! من هم دعا می‌کنم که تو وزیر با علم و دانش بشوی. افسوس که من آن زمان را نخواهم دید، عمرم وفا نمی‌کند. ولی ان‌شاءالله اولاد ما آن زمان نیکبختی را دریافته، از سعادت ایام و زارت چون تو وزیر دانشمندی بهره مند خواهند شد.»

گفت: «مگر شما چند سال دارید؟»

گفتم: «بیست و نه!»

گفت: «اگر من عالم شدم و خوب تحصیل کردم، در پنجاه سالگی وزیر توانم شد.

حالا دوازده سال دارم و سی و هشت سال بعد از این...»

دیدم با انگشتان مشغول حساب است. پس از اندکی تأمل سر برآورد و گفت: «آن وقت شما تمام شصت و هفت سال خواهید داشت. مترسید! آدم هست که نود سال و صد سال عمر دارد. آقام حالا شصت سال دارد، بی‌عینک می‌نویسد.»

گفتم: «خداوندا! این طفل را حفظ فرما! اطفال ایران ذکاوت مخصوصی دارند که سرشتی است. ولی چه فایده! خانه غفلت خراب بشود. افسوس! افسوس!»

دیدم وقت می‌گذرد، از وجود محترم خبری نشد. بی‌اذن صاحب خانه رفتن هم منافی مراسم ادب است. یک چای دیگر هم خواستم؛ آوردن، خوردم. پس برخاسته تجدید وضو کردم که نماز را ادا کنم و از روش کار معلومم شد که شب را باید در اینجا بمانم.

باری، نماز را خوانده دوباره سر میز مطالعه رفتم. از خواندن آن کتابها چندان مشعوفم که در پوست خود نمی‌گنجم. کتک‌کاری وزیر جنگ و غارت شدن ساعت و عبا و آن همه دشنامه‌ای غلیظ، همه از خاطرم محو شد. با خود می‌گفتم که هر گاه من این وجود محترم را ندیده، با آن حال فلاکت از این شهر می‌رفتم، هر آینه غصه مرگ می‌شدم.»

Xülasə, o hadisə zamanı aldığım zərbələr üzündən iki-üç gün bayıra çıxa bilmədim. Dördüncü gün Hacıxan məni yoluxmağa gəldi. Amma onun aşpazı Qulaməli o vaxt gördüyümün əksinə olaraq təmiz, təzə paltar geymişdi. Başına təzə yumurta qılıqlı papaq qoymuşdu. Belinə xəncər taxmışdı. Mahud əba örtüb Hacıxanın arxasında dayanmışdı. Hacıxan məni zəif, solğun gördükdə soruşdu:

“Olmasın azar, nə xəbərdir? Bu gün Məşədi Həsən əhvalatı mənə söylədi. Dedi ki....”

Mən onun sözünün arasına girib, mətləbi tamamlamağa qoymadım. Çünki qorxdum Yusif əmi hal-qəziyyədən xəbərdar olsun. Üzümü Yusif əmiyə tutub dedim:

“Əmican, siz tez samovara od salın.”

Yusif əmi otaqdan çıxan kimi Hacıxan dedi:

“Ay bəy, bu nə bəladır ki, sənin başına gəldi?”

“Daha olan olub, keçən-keçibdir.”

“Axı necə oldu ki, səni bu qədər döydülər?”

Əhvalatı təfsilatı ilə nəql etdim. Təəccüblə dedi:

“Sən dəli olmusan nədir? Bu ölkədə məgər bü kimi sözləri qürur və təkəbbürdə özünü firon və Şəddaddan üstün hesab edən hərbi nazirin yanında danışmaq olar? Bunların əlindən məmləkəti çapmaqdan, dövlətə, millətə xəyanət etməkdən başqa bir iş gəlməz. Dövrün vəziyyətindən heç bir şey başa düşmürlər. Mən özüm də aldığım bu xanlıq ləğəbindən utanıram. Ancaq neyləyəsən, bütün xanlar ya mənim kimi, ya da məndən betərdirlər. Hamısı eyni düşüncə və fikrə malikdirlər. Görüş dairəsi hamısında darısqaldır. Ancaq bircə şey haqqında düşünürlər. Mən əvvəldən nə məqsədlə bu nanəcibləri görmək istədiyini bilsəydim onların yanına getməyinə əsla razı olmazdım. Bunların əvəzinə səni möhtərəm bir zatın yanına aparardım. Görərdin ki, o, insaniyyət və mərifətin cövhəri, qeyrətin, vətənpərvərliyin canlı nümunəsidir. Onun pak zatı millətə məhəbbət palçığı ilə yoğrulmuşdur. Öz könül lövhəsində Vətən adı, vətənə məhəbbətdən başqa bir söz yazmamışdır. Vətənpərvərlərin qibləgahı olan o möhtərəm zat səninlə bir dərddədir. Vətənə məhəbbət uğrunda başına gələn bu münasibətin müqabilində səni elə bir feyzə və nemətə çatdıracağam ki, indiyədək gördüyün bütün cövrü-cəfanı unudasan. İndi möhtərəm şəxsin yanına gedib danışacağam, elə eləyəcəyəm ki, o, səni öz hüzuruna çağırsın. Qeyrət və təəssübün kövsər suyundan sənə o qədər badə içirsin ki, atəşin tamamilə sönsün.”

Hacıxan sonra soruşdu:

“Halın indi necədir?”

“Zərər yoxdur,” -- dedim. -- “Bunların hamısı keçər. Hələ eşqin əvvəlidir.”

Çay hazırlandı. İçdik. Bir az da söhbət elədik. Hacıxan Yusif əmi ilə bir az zarafatlaşdı, sonra vidalaşıb getdi. Sabahı gün gördüm bir nəfər gəlib dalandardan mənim adımı və mənzilimi soruşur. Göstərdilər. Çıxıb yuxarı gəldi. Ədəblə salam verib dedi:

“Sizi bir yerdən istəyiblər. Xahiş elədilər, əgər vaxtınız varsa oraya təşrif gətirəsiniz. Nişan bu ki, Hacıxan sizə bir şey vədə eləyibdir.”

O saat mətləbin nə yerdə olduğunu anladım. Dedim:

“Siz bir qədər əyləşin, mən bu saat gələrəm.”

Tez bazara gedib, dörd tümənə bir əba alıb evə qayıtdım. Əlqərəz, yola düşdük. Bir az getdikdən sonra məni müşayiət edən dedi:

“Meyliniz varsa tramvayla gedək.”

“Xeyr,” -- dedim. -- “Gəzə-gəzə getməyimiz yaxşıdır.”

Nəhayət, təntənəsi sahibinin əzəmətindən xəbər verən böyük bir imarətin qapısına gəlib çatdıq. İçəri girdik. Al-əlvan gül-çiçəklə bəzənmiş gözəl, səfalı bir bağ gördüm. Bir dəstə xidmətçi hərəsi bir tərəfdə öz işi ilə məşğul idi. Heç kəsin o biri ilə işi yox idi. Pillələri yuxarı qalxıb, imarətin ikinci mərtəbəsinə çıxdıq. Böyük bir zaldan keçdik. Otaqlardan birinin qapısı qabağında bir xidmətçi dayanmışdı. Pərdəni qaldırdı. Simasında nəcabət və böyüklük əlamətləri aşkar görünən bir şəxs kürsü üstündə əyləşmişdi. Elə bil insan paltarı geymiş mələk idi. O möhtərəm zatın simasını, cazibəli, mərd sifətini görən kimi məndə olan bütün qəm-kədər yox oldu. Səmim- qəlbdən salam verdim. Mehriban, gülərüzlə salamımı alıb buyurdu:

“Bismillah, buyurun.”

Mən xalçanın üstündə əyləşdim.

“Yaxın gəlin, yaxın gəlin,” -- buyurdu və yanındakı kürsüyə işarə edib orada əyləşməyimi təkidlə xahiş elədi. Mən göstərdiyi yerdə əyləşdim. Kef-əhval soruşub, xoş-beş mərasimini yerinə yetirdikdən sonra dedi:

“Sizin adınız İbrahim bəymidir?”

“Bəli,” -- dedim.

Buyurdu:

“Misirin havası çox istidir. Bu uzun müddətdə necə dözüb orada yaşayırsınız? Eşitmişəm, uzun illərdən bəri orada məskən salmısız.”

“Bütün çətinliklər adət vasitəsilə asanlaşır,” -- dedim. -- “Biz də oranın ab-havasına adət eləmişik.”

Buyurdu:

“Doğrudur, hər şey adətdən asılıdır.” -- Azca sükutdan sonra əlavə elədi: -- “Böyüklərdən birinin sizin haqqınızda hörmətsizlik göstərdiyini eşitmişəm. Həqiqətən çox təəssüf etdim, hədsiz kədərləndim. Amma nə etməli, yanmaq və dözmək lazımdır. Təəssüflər olsun! Sizin canınız sağ olsun, onlara da allah insaf versin. Doğrusu budur ki, mən istədim sizinlə söhbət eləyəm, görəm bu danışıqlardan sizin məqsədiniz nədir. Nə istəyirsiniz, nə üçün İrana gəlmisiniz? Sizcə, bizim İranın nöqsanı nədən ibarətdir? Bəlkə elə siz də yanılırsınız?”

Ərz elədim:

“Bu səfərdən mənim yeganə məqsədim vətənimin xaki-pakını ziyarət etmək idi. Amma əvvəlcə bunu da ərz eləməliyəm ki, bizim ailənin vətənpərvərlik təəssübü bütün Misirdə zərb-məsəldir. Bəli, biz İranı canımızdan da əziz tuturuq. Ona görə ki, o bizim müqəddəs vətənimiz, sələflərimizin həyat sürdüyü, ata-babalarımızın dəfn olunub əbədi uyuduğu yerdir. Buradan çox uzaqlarda olan Misirdə vətənimin pərişanlığı, intizamsızlığı, vətən övladının nadürüstlüyü, iş başında olanların qəfləti, etinasızlığı və gücsüzlərə hədsiz-hesabsız zülmü haqqında xoşagəlməyən sözlər eşidirdim. Ancaq vətənə olan böyük məhəbbət üzündən inanmaq istəmirdim. Nəhayət, belə qərara gəldim ki, gəlib hər şeyi öz gözümlə görüm. Cavanlığın havası da başıma vurdu. Daha heç nəyə baxmayıb, səfərə çıxdım. Sərhəddə qədəm qoyandan bu paytaxt şəhərinədək hər nə gördümsə, çox təəssüf ki, Misirdə deyilənlərin hamısının doğru olduğunu göstərdi. Xoşagələn bir şey yoxdur. Ona görə də bu viranlığın, geriliyin, qəflətin və rüsvayçılığın səbəbini məmləkətin vəzirlərindən soruşmaq qərarına gəldim. Dedim bəlkə bunların hamısının üzürlü və ağlabatan səbəbləri vardır. Min tələş və vasitə ilə vəzirlərin görüşünə nail oldum.

Suallarımın cavabında sillə, yumruqdan başqa bir şey görmədim. Təhqirli söyüşlər, istehzalı gülüşlərdən başqa bir şey eşitmədim. Necə deyərlər, allah müsəlmana da qismət eləməsin, kafirə də!”

Dedi:

“Əvvəlcə qanun barəsində. Qanun dedikdə sizin məqsədiniz nədən ibarətdir? Bunun üçün nə etmək lazımdır?”

Dedim:

“Qanunun mənası və izahı çox genişdir. Lakin ən azı onun hüquq və vəzifələrinin nədən ibarət olduğunu bilmək deməkdir.”

“De görüm, bu hüquqlar hansılardır?”

Dedim:

“Qanun mövcud olduğu təqdirdə millətin tələb etdiyi və onu ələ gətirmək uğrunda vuruşduğu hüquqlar dörd hissədən ibarətdir:

Birincisi -- vətənin özünə aid hüquqlar; İkincisi -- vətən övladına aid hüquqlar; Üçüncüsü -- vətəni idarəetmə işlərinə aid hüquqlar; Dördüncüsü -- vətənin ümumi hüquqları.

Vətən orqanizminin dörd ünsürü yerində olan bu dörd hüquq bütün bölgüləri və təfərrüatı ilə üzvi şəkildə bir-birinə bağlıdır. Bunlara isə ümumiyyətlə milli hüquqlar deyilir. Onun təfsilatı və tərtibatı məcmuuna da qanun deyilir. Qanunun hökmləri isə hər kəsin haqqında, istisnasız olaraq icra olunmalıdır.

V ə t ə n i n ö z ü n ə a i d h ü q u q l a r. Bunlar vətənin azadlığı və istiqlaliyyətini qorumaqdan, nizam-intizam yaratmaq, özümüz üçün vətən hesab etdiyimiz və İran adlandırdığımız bu xaki-pakın sakinlərinin səadətini təmin etməkdən ibarətdir. İcazəmiz və razılığımız olmadan əcnəbilərdən bir nəfərinin belə onun sərhəddindən bir addım bu tərəfə keçməsinə yol verməməliyik. Hələ onların bu torpağın bir hissəsini istila etmək və ya bir guşəsində özünə yer eləyib ordu saxlamaq bir tərəfə dursun!

V ə t ə n ö v l a d ı n a a i d h ü q u q l a r. Bunlar vətəndə yaşayan hər bir kəsin həyatı, namusu, malı və şərəfinin öz həmvətənləri və ya əcnəbilərdən olan güclülərin təcavüzündən qorunmağı deməkdir. Bu da o deməkdir ki, hal-hazırda olduğu kimi, filan xanın fərraşları abırlı bir şəxsin cavan oğlunu günün günorta çağı kiçik bir bəhanə üstündə tutub dama basmaqla cərimə etməməlidirlər. Bu cavanın təqsiri isə atasının varlı və abırlı olmasından başqa bir şey deyildir və məhz abırına qısıldığına görə də ondan istədiklərini alırlar. Yaxud filan hakimin ata minib bazardan keçən arvadını müşayiət edən, 30-40 əliçomaqlı fərraş dükanında əyləşib öz işi ilə məşğul olan fağır bir alverçinin başını zopa ilə yara bilməz. Hey qışqırıb deməməlidirlər ki; "Gözlərini yum!", "Kor ol!", "Dur! Otur! Çıx yuxarıya! Düş aşağıya!" Əgər bu hüquqlar mövcud olsa, eləyə bilməzlər ki, adamın qohumlarından biri müqəssir olduqda onu və ondan əlavə onun beş-on nəfər başqa qohumunu da tutub, ayaqlarına kündə-zəncir vuraraq həbs etsinlər, var- yoxlarını əllərindən çıxardıqdan sonra buraxsınlar; onlar da çarəsiz qalıb öz evini, yurdunu tərk etməyə, vətəndə qalıb zəlil olmaqdansa, qürbət dərdi çəkməyə məcbur olsunlar, əcnəbi torpağında məhv olub aradan getsinlər.

V ə t ə n i i d a r ə e t m ə i ş l ə r i n ə a i d h ü q u q l a r. Vətənin və əhalinin səadətini təmin etmək üçün bir-birindən ayrı iki orqan -- qanunverici və icraedici orqanlar olmalıdır. Bu iki müstəqil orqanın başında duran yeganə şəxs padşahın zati-aliləridir. O, irsən və haqlı olaraq bu iki orqanı idarə etməlidir. İndi gəlin görək vətənə aid bu hüquqdan, yəni məmləkətdə işlərin nizama salınmasından, vətəndaşların səadətinin təmin olunmasından -- ümumiyyətlə yerinə yetirilməsi üçün şahın məsuliyyət daşıdığı bu hüquqlardan bir nişanə vardırmı? Əgər vardırsa, nə şəkildədir? Hələ bunların da üzərindən keçək. Bəluçistan məmləkəti İran dövlətinin qüdrəti və şövkətinin əsaslarından biridir. İngilis dövləti heç bir səbəb olmadan ona asanlıqla sahib çıxdı. Vətənimizin böyük bir hissəsi hesab olunan Herat indi əfqanlıların əlindədir. Dünən torpağı yüz min iranlının qanı ilə al rəngə boyanan Sərəxs zahirən İranın olsa da, həqiqətdə özgənin əlindədir. Başqa yerlərə nisbətən köhnəlmiş məsələ olsa da, Qafqaz ölkələrinin də vəziyyəti eynidir. Vətən övladının məhəbbətinin nə dərəcədə olduğunu isə bununla qiyas etmək olar ki, hər il azı əlli min iranlı hakimlərin və qüdrət sahiblərinin zülmündən baş götürüb xarici ölkələrə mühacirət edir. Heç kəs də onların haraya getmələri, vətəni və ailələrini nə üçün tərk etmələri qayğısına qalmır.

V ə t ə n i n ü m u m i h ü q u q l a r ı. Bu, cəmiyyətin hər bir fərdinin hüququna şamil olan ayrı-ayrı xoşbəxtliklərin məcmusundan ibarətdir. Lakin cəmiyyətin ayrı-ayrı üzvləri o səadəti ələ gətirmək istəsə də ona təklikdə nail ola bilməzlər. Fəqət birləşdikdə bu səadəti əhya edib, onun ümumi səmərəsindən faydalana bilərlər. Vətəndaşlar vətən torpağını öz övladlarından daha artıq sevməlidirlər. Dini qorumağa borclu olduqları kimi, vətəni qorumağı da özlərinə vacib bilməlidirlər. Beləliklə də "vətənə məhəbbət -- dinə məhəbbət deməkdir" kimi müqəddəs vəzifəni yerinə yetirmiş olarlar.

İndi görürük ki, bu səadətin davamı -- millətin, vətənin, ümumi sərvətin, şəriət qanunlarının və həyatın qorunması üçün qoşun, silah, sursat, top-tüfəng, ədalət və nizam-intizam lazımdır. Ancaq bədbəxtlikdən görürük ki, hal-hazırda əziz vətənimizdə düşməni dəf etmək üçün millətin qeyrətli oğullarının yanıqlı ahı və göz yaşlarından başqa bir şey yoxdur. Belə bir qədim və geniş ölkədə vətən övladının təlim-tərbiyəsi üçün nə bir məktəb var, nə də bir səhiyyə idarəsi. Onun sakinlərinin hüququnu müəyyənləşdirən bir qanun da yoxdur. Adi elm və fənlərdən də bir iz-əsər görünmür.”

O möhtərəm cənab mənim sözlərimi eşitdikcə təəssüratımın şiddətindən titrəyir, gah təəssüflə dizinə vurur, bəzən də həsrətlə ürəyinin dərinliklərindən ah çəkirdi.

Dedim:

“Mən günüqaranın təqsiri nə idi ki, bu dözülməz vəziyyətin səbəbini soruşmaq üstündə ömrümdə eşitmədiyim söyüşləri mənə söyləməkdən əlavə o qədər döydülər ki, yorğan-döşəkdən dura bilmədim.”

Söz buraya çatanda birdən-birə qəhərləndim, boğazım tıxandı, ixtiyarsız olaraq hönkür-hönkür ağladım. O möhtərəm cənab məndən də bərk ağladı. Durub qollarını məhəbbətlə boynuma doladı, məni mehribancasına qucaqlayıb üzümdən, gözümdən öpdü. Ağlaya-ağlaya əlimdən tutub dedi:

“Mənimlə gəl.”

Otaqdan çıxanda xidmətçi ilə on-on iki yaşlı bir oğlanın qapının dalında dayanıb bizim halımıza ağladıqlarını gördüm, amma mənə elə gəldi ki, onlar mətləbdən xəbərsizdirlər, bizim ağlamağımızı görüb köyrəlmişdilər.

Bir-iki otaqdan keçdik. Möhtərəm cənab üçüncü otağın qapısı qabağında dayandı. Cibindən bir açar çıxarıb qapını açdı. Gördüm kitabxanadır. Kitablar otağın dörd dövrəsində xüsusi səliqə və gözəl tərtiblə düzülmüşdü. Bir kürsü ilə masa gətirib:

“Əyləşin,” -- dedi. Sonra gedib altı cild kitab gətirdi və əlavə etdi: -- “Kitabımız çoxdur, amma heç birisi bunlar qədər sizin dərdinizə yaramaz. Siz bunları oxumaqla məşğul olun, mən gərək gedəm. Bu gün salam günüdür. Ola bilsin ki, gec gələm. Sizin üçün hər şey hazırdır. Nə vaxt istəsəniz buyurun çay-çörək gətirsinlər.”

Bir qutu papiros çıxartdı, önümdəki masanın üstünə qoyub dedi:

“Nə qədər ki, Tehranda qalacaqsınız -- mənim qonağımsınız.”

Mən öz təşəkkürümü bildirdim. O vidalaşıb getdi.

Kitablara tamaşa eləməyə başladım. Gördüm dövlətlərin qanun məcəllələrini bir sırada düzüblər. Bunların içində Osmanlı dövlətinin qanunu, rus zakonu, İngiltərə və Fransa qanunları da var idi. Başqa tərəfdə qurtuluşun rəhni olan islam qanunşünaslığına və üsuluna aid kitablar var idi. Bu kitabxananın vəziyyəti məni hədsiz dərəcədə sevindirdi. Sonra möhtərəm cənabın özünün verdiyi o altı cild kitabı gözdən keçirməyə başladım. Gördüm əlyazmasıdır. Gözəl və pakizə yazılmışdır. Bunların o möhtərəm cənabın öz əsərləri olduğunu anladım. İngiltərə və Fransa qanunlarından islamın müqəddəs şəriətindəki hökmlərə zidd olan maddələri çıxarıb bir cilddə toplamış və hər birinin dünya və axirətdəki zərərlərini məntiqi dəlillərlə ayrıca şərh etmiş, onların insanlığın yüksək şəninə yaramadığını sübuta yetirmişdi. Bu cildin adını "Lənətə gəlmiş qanunlar kitabı" qoymuşdu. Bu adı kitabın cildində iri xətlə yazmışdı. Osmanlı qanun kitabından da bir neçə maddə ayırıb, onlara "Mərdud" ünvanı vermiş, bəzilərinin altında yazmışdı: "Çox gözəldir, amma bu gün İranın vəziyyətinə və iranlıların məzaqına müvafiq deyil". Qalanlarının altında qol çəkib yazmışdı: "İslamiyyətin müqəddəs şəriətinin hökmləri ilə heç bir ziddiyyəti yoxdur. Hamısı sağlam əqlə, mətin fikrə uyğundur". Onların düzgünlüyünün və ya yanlışlığının isbatı üçün islamın fiqh kitablarından, hədislərdən və böyüklərin kəlamından kifayətləndirici dəlillər gətirmiş və izahlar vermişdi. Onları da oxuduqca adam ruhlanırdı. O möhtərəm cənabın elm, siyasət və müasir biliklər sahəsindəki qüdrətinə və əhatəsinə heyran qaldım. Öz-özümə dedim: "İlahi, bu qeyrətli şəxs, başının belə qarışıq olmasına baxmayaraq, özümüzün və özgələrin bu qədər kitablarını mütaliə və hər birini dərindən tədqiq etmək fürsətini necə tapmışdır?...”

Xidmətçi otağa girib dedi:

“Bismillah, buyurun, nahar hazırdır.”

“Əziz qardaşım,” -- dedim, -- “mütaliənin ləzzəti məni doyurubdur. Bu ruhani qidadan ayrılıb cismani qida ilə məşğul ola bilmirəm. Siz, zəhmət olmasa, bircə stəkan çayla bir tikə pendir- çörək gətirin. Xahiş edirəm başqa şey olmasın.”

Xidmətçi dedi:

“Mənə buyurublar sizin meyliniz necə istəsə elə də eləyim. Bu saat necə ki, buyurdunuz elə də edəcəyəm, narahat olmayın.”

Xidmətçi getdi. Az sonra bir stəkan çayla, pendir-çörək gətirdi. Səhər xidmətçi ilə birlikdə bizim halımıza ağlayan kiçik oğlan da gəlib ədəblə salam verdi. Xidmətçi getdi. Oğlan əyləşib, şəkilli bir kitaba baxmağa başladı. Mən çayı içdim. O, utana-utana məndən soruşdu:

“Siz atamla nə üçün ağlayırdınız, bizi də ağlatdınız?”

“İş elə gətirdi,” -- dedim.

Uşaq aydın cavab istədi:

“Yox, xahiş edirəm səbəbini aydın deyəsiniz. Mən gedib anama dedim. Buyurdu sizdən gəlib soruşam.”

“Onda yaxşı olar ki, atandan soruşasan,” -- dedim.

“Atam bizə deməz,” -- dedi. -- “Özü də bizim yanımıza çox az gəlir. Evdə olanda həmişə bu otaqda əyləşib oxumaqla, yazmaqla məşğul olur.”

“Onda qulaq as deyim. Sənin atanın "İranabad" adlı bir kəndi var. Orada bir xəstəlik törənibdir. O kəndin sakinlərinin halına ağlayırdıq.”

Sonra soruşdum:

“Məktəbə gedirsənmi?”

“Bəli, Darülfünuni-Nasiriyə gedirəm.”

“Yaxşı oxu, inşaallah, sən də vəzir olarsan.”

“Kifayət qədər biliyim olarsa, əlbəttə ki, olaram.”

“Bəs elmin olmasa necə, onda vəzir olmazsan?” -- deyə soruşdum. “Yox,” -- dedi. -- “Allah eləməsin.”

“Nə üçün?”

“Atam həmişə savadsız vəzirlərə lənət oxuyur. Axı doğrudan da, savadları olmaya-olmaya necə vəzirlik edirlər?! Bir molla başında əmmamə, çiynində əba minbərə çıxanda ondan məsələ soruşsalar o düzgün cavab verə bilməzsə, əlbəttə, utanacaq, belə deyilmi? Savadsız vəzirlərdən də bir söz soruşsalar bilmədikdə, məlumdur ki, xalq içində başıaşağı olacaqlar.”

Bu uşağın huşu, zəkası məni heyran etdi. Dedim:

“Afərin, afərin! Mən dua elərəm, sən bilikli, savadlı vəzir olarsan. Heyf ki, o günü görmək üçün mənim ömrüm vəfa etməyəcək. Amma, inşaallah, bizim övladımız o xoşbəxt zamanı görəcək və sənin kimi ağıllı vəzirin nazirliyindən faydalanacaqlar.”

“Sizin neçə yaşınız var?” -- deyə soruşdu.

“İyirmi doqquz yaşım var,” -- dedim.

“Əgər mən yaxşı oxusam, alim olsam, əlli yaşımda vəzir ola bilərəm. İndi on iki yaşım var. Otuz səkkiz il bundan sonra.”

Gördüm barmaqları ilə hesab edir. Azca fikirdən sonra başını qaldırıb dedi:

“Onda sizin də altmış yeddi yaşınız olacaq. Qorxmayın, qorxmayın! Adam var ki, doxsan il, yüz il yaşayır. Atamın indi altmış yaşı var. Gözlərinə eynək taxmadan yazır.”

Dedim: "İlahi, bu uşağı özün hifz elə. İranlı uşaqlar zatən xüsusi zəkaya malikdirlər. Amma çifayda, qəflət yuxusunun evi yıxılsın, heyf, heyf!"

Gördüm vaxt keçir, o möhtərəm cənabdan bir xəbər olmadı. Ev sahibinin izni olmadan getmək də ədəbdən uzaq idi. Təzədən çay istədim. Gətirdilər. İçdim. Namaz qılmaq üçün dəstəmazımı təzələdim. İşin gedişindən bildim ki, bu gecəni burada qalmalı olacağam. Namaz qılandan sonra yenidən masanın arxasında oturdum. O kitabları oxuduqca sevincim artırdı. Hərbi nazirin kötəkləri, saat və əbamın qarət edilməsi, ağır söyüşlər büsbütün yadımdan çıxdı. Öz-özümə deyirdim: "Əgər mən bu möhtərəm cənabı görməyib o səfalətlə bu şəhəri tərk etsəydim, şübhəsiz ki, kədərin şiddətindən ölərdim".

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 20

پس از شنیدن این سخنان از قول فرنگی، ابراهیم‌بیگ رنگ و روی خود را باخت، تا بناگوش مانند زعفران زرد گشت. ملاحظه کردم دیگر حالت نشستن ندارد، کالسکه کرایه گرفته، سوارش کرده، به خانه آوردم، یکسر رفت به منزل خود؛ چون حالت صحبت و گفت و شنود نداشت، من هم رفتم منزل خود که شاید او خوابیده راحت بشود.بعد از ساعتی حاجی مسعود آمده گفت: «خانم خوابیده؛ بیا ببین آقا چرا گریه می‌کند؟»

23 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 21

ابراهیم‌بیگ مات و متحیر نگران، و اشک از دیدگانش جاری بود. پس از ختام مکتوب دو دستی به سر زده گفت: «پریشان، پریشان، والله پریشان، بالله پریشان!» مانند زن سکلابه [اکلابه؟] های های شروع کرد گریه و نوحه کردن.حاجیه خانم و سکینه و محبوبهٔ سیاه‌بخت دویدند پشت در اتاق که: چه شد؟ چه خبر است؟

6 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 22

بعد رنجوری سه سال اندر عذاب / رفت گر می‌بینمش آید به خوابز آستین دست محبت برفراز / اندک اندک پرده بالا رفت باز

5 min
Xatimə

از آن‌جایی که هر کتاب را خاتمه‌ای در کار است، لهذا در این کتاب مستطاب -که راجع به حب وطن می‌باشد- مناسب‌تر خاتمه‌ای جز بیان ترقیات دولت و ملت ژاپون ندیدم. در این مقام چند مطلب ملحوظ است.اول: بعض سخن‌های رضاخان مازندرانی را که حکایت کرده تصریح نمایم.

26 min

Poems by other poets