بعد از دو هفته، حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، یک سفر [به] «تانتا» بنما! وعدهٔ فلان فلان رسیده، آن‌ها را تحصیل کن، اگر معذرت آرند که پنبه را نفروخته‌ایم، در آن‌جا اقامت کرده مال‌ها را بفروش و دوباره تجدید معامله مکن! از قراری که معلوم می‌شود، ابراهیم به این زودی تماماً به حال نخواهد آمد که کارها را بتواند انجام بدهد.»

گفتم: «به چشم.»

تدارک رفتن را تهیه کرده، آمدم ابراهیم‌بیگ را بوسیده، از حاجیه خانم التماس کردم که مرا از احوال بیگ بی‌خبر نگذارد، محبوبه را هم دلداری داده عازم مقصود شدم.

از روز رفتن تا یوم برگشتن چهار ماه و نیم طول کشید، چه، بنا به فرمودهٔ حاجیه خانم تا موعد فروش پنبه در آن‌جا مکث و اقامت نمودم. حاصل پنبه خوب بود ولی مشتری به وقت نیامد، لذا از چند نفر پول و از بعضی تجدید معامله کرده، سند گرفته، مراجعت نمودم. نقود و اسناد را به حاجیه خانم داده رفتم نزد ابراهیم‌بیگ.

دیدم همان آش است و همان کاسه، همان رنگ است و همان رویه. رفتم دست داده، گریه گلوگیرم شد لکن خودداری نموده بنای شوخی و مزاح را گذاشته گفتم: «محبوبه خانم! بیگ باز به آن حال مترنم به این مقال است:

گر طبیبانه نشینی به سر بالینم به دو عالم ندهم لذت بیماری را.»

محبوبه گفت: «عمو جان! کاشکی چنان بودی، ولی نه چنین است.

غلط است این‌که گویند ز دل رهست دل را

دل من ز غصه خون شد، دل او خبر ندارد

در مدت این پنج شش ماه، اگر به نیم نظر مشفقانه‌ام می‌نواخت، برای دنیا و آخرتم کافی بود. خبر ندارد که منم یا بی‌بی، یا سکینه خانم است و یا این‌که در این‌جا کسی هست یا نیست. و ابداً سوای «یا حق، یا مدد!»، از زبانش سخنی و حرفی شنیده نشده.»

گفتم: «محبوبه خانم، بیا یک کار بکن!»

گفت: «چه کنم؟»

گفتم: «در این‌که آواز تو روح‌پرور است، حرفی نیست. یک روز عود را گرفته قدری در پیش رویش بزن و بخوان، زیرا موسیقی و لحن خوش در جمیع امزجه تأثیر خاص دارد، خصوصاً در مزاج مریض. شاید به حس آید.

آواز خوش از کام و دهان و لب شیرین گر نغمه کند، ور نکند دل بفریبد»

گفت: «اطاعت می‌کنم، مشروط بر این‌که بی‌بی نباشد.»

گفتم: «البته روزی به حمام یا جای دیگر می‌رود، تجربه کن، ببینم مؤثر می‌شود یا نه.»

گفت: «سکینه خبر می‌دهد.»

جواب دادم: «می‌سپارم خبر ندهد.»

گفت: «خیلی خوب، هر وقت بی‌بی جایی رفت من حاضرم به خواندن و پیانو زدن و تار و قانون و سنتور نواختن، حتی رقص کردن و مسخرگی نمودن، ولو خود را از پنجره به پایین انداختن باشد، ای کاشکی به صحت او نافع شود. هر چه از دستم بیاید مضایقه نمی‌کنم.»

چند روزی گذشت، یک روز حاجی مسعود آمد به عراده‌چی گفت: «اسب‌ها را ببند!»

پرسیدم: «چه خواهی کرد؟»

گفت: «خانم می‌رود زیارت رأس‌الحسین.»

دیدم امروز فرصت است. عراده حاضر شد.

حاجیه خانم گفت: «سکینه بیا با هم برویم، تو هم به برادرت دعا کن! شاید دعای تو مستجاب شود.» ـ ایشان سوار شده رفتند.

محبوبه گفت: «اگر چه حاجی مسعود نمی‌گوید، احتیاطاً شما هم بسپارید.»

گفتم: «به چشم.»

رفت بالا عود و قانون را آورده ایستاد و گفت: «یا سیدی و حبیبی! خوب می‌دانی که جاریه‌ات از آن بی‌شرم‌ها نیست که در حضور تو نیم خند زند تا چه رسد به دست اسباب موسیقی گرفته بزند، در حضور شما صوت خود را بلند کند. به جهت عافیت و صحت وجود مبارکات خودداری نتوانم نمود. مولای من! نه ماه منتظر و چشم به راه قدوم اشرفت بودم و از فراقت خواب و خور را بر خود حرام کردم و اکنون که شب‌ظلمانی فراق به صبح وصال مبدل گشته، از هنگام فراق بدتر در حرمانم گداختی و روز روشن را به کمینه‌ات تیره و تار ساختی.»

هی از این مقوله سخنان می‌سرود و از چشمانش مانند ابر نیسان اشک فرومی‌ریخت. عود را برداشته آه سرد از ته دل پر درد برکشیده بنای ترنم گذاشت:

«به طاقت وصلت مرا، نه صبر از هجران نو

هجرت بلا، وصلت بلا، ای من بلاگردان تو!»»

این را خوانده طوافی بر سر ابراهیم‌بیگ کرده، در پایین پایش نشست، اما چه نشستن؛ لب‌ها مانند برگ گل که از هجوم تند باد می‌لرزد، دست‌ها از کار افتاده خود به خود حرکت می‌کند و جمیع اعضا و جوارح چون بید می‌لرزد. رنگ و رویش زرد شده، مانند گل احمر از تابش آفتاب عشق پژمرده گردیده، زار و نزار، گریان و نالان، عود را به دست گرفته صوت «یا حبیبی یا سیدی!» بلند نموده مترنم بدین مقال گشت:

«خلاف رآیم ایله ای فلک مدار ایتدک [ایتدون]

منی گل ایسترایکن مبتلای خار ایتدک

مرور عمر ده بیر دونه مدت مرادم له

دونه دونه بانا ظلم ایتمکی شعار ایتدک

اهانتمده ندر بیلمزم مرادک [مرادین] کیم

عزیز عالم ایکن خوار و خاکسار ایتدک

امیدوارم ایدم اول که بیر نشاط گورم

بنای محنتمی شمدی استوار ایتدک

جفا ایله قیلیوب چاک پردهٔ صبرم

نهان اولان غمینی حلقه آشکار ایتدک»

این غزل ترکی را محبوبه به حالت سوزناک می‌خواند. من که خود هم می‌دانم آدم بی‌ذوق و پیر سال خورده و منحنی هستم، به جمیع رگ‌هایم صدای جان‌سوز و شورآمیزش اثر کرده با جد و جهد زورکی خودداری نمودم که غشوه عارض نشود و بی‌هوش نکردم.

اما ابراهیم‌بیگ، مظلومانه نگاه می‌کرده و ابداً نه جنبش داشت نه حرکت. این به او نگاه می‌کند نالان و گریان، او به این می‌نگرد ساکت و حیران. من کلاه از سر برداشته بر زمین زده به های‌های گریه آغاز کردم.

حاجی مسعود آمد که چه خبر است؟ دید محبوبه عود می‌نوازد، تعجب کرد. بعد محبوبه بنا کرد به خواندن این تصنیف، ضمناً عود هم می‌نواخت. از شنیدن آن چنان مؤثر [متأثر] گشتم که در دلم اضطراب پدیدار شد:

«بوسیدن پایت ار دهد دست سهل است گذشتن از سر و جان

کی قدر وصال داند آن کو هرگز نکشیده بار هجران؟

در کیش من است زنده آن کس کاندر ره دوست گشته قربان»

ایوای به حال کسانی که سیر این عوالم را کرده مبتلای بلای عشق گشته! همین که حالت محبوبه را [در] مدنظر آورده، عالم عشق او را فهمیده، هر آینه ممکن نیست در غم و اندوه این دخترک بلا دیدهٔ محنت کشیده شرکت ننماید و از دیده اشک خونین نبارد. خلاصه، از سوز و گداز عاشق مجنون را افاقتی حاصل گشته و از دل پر دردش کثرت ناله رفع کدورت کرد. برخاسته و رفتم.

مأمور موظف پوستخانه آمد، سه چهار مکتوب آورد؛ در روی یکی تمبر ایران دیده مهرش را معاینه نموده، «حسن» بود. معلوم شد که از مشهدی حسن کرمانی است. مکتوب را گشوده، مضمونش به قرار ذیل بود:

از طهران الی مصر، به نظر جناب مستطاب ابراهیم‌بیگ مشرف شود.

فدایت شوم، پانزده ماه است از عزیمت بندگان عالی می‌گذرد. اگرچه فدوی وعده کرده بودم در هر ماه یک بار احوالات طهران را به عرض عالی رسانم، ولی چون قاعده این است که از عقب مسافر مکتوب نمی‌فرستند و لازم است که اول مسافر مکتوب بنویسد، تا حال از جانب جناب‌عالی تعلیقه‌ای بروز ننمود، بر نگرانی و انتظارم افزود. مستدعی این‌که گاهی از سلامتی حالات خیریت علامات مرقوم فرمایید، تا مزید اخلاص و ارادت گردد.

احوالات قابل، ظهور ننموده که سبب تصدیع شود، مگر این‌که روز قبل امتیاز کشف آثار عتیقهٔ شوشتر و همدان و غیره را به توسط وزیر مختار فرانسه به کمپانیهٔ فرانسه دادند. اگرچه ملت ایران از این عوالم بی‌خبرند ولی آن‌ها که سوء نتیجهٔ این جور چیزها را می‌دانند در بحر غم و الم غوطه‌ور گشته‌اند که آن همه گنج‌های بی‌پایان موروثی اجدادی ما را ـ که مادر وطن در شکم خود از چندین عصر جهت ایرانیان محفوظ داشته، و ملیان‌ها ارزش داشت ـ به یک صلوات فرنگی از دست دادند. در عوض این گنج، پانزده هزار تومان میرزا علی‌اصغر خان صدراعظم برای خود گرفت و امتیاز آن را داد. اگرچه وعده شده به دولت هم حصه‌ای قسمت بدهند، ولی مسلم است یک انگشت به دهان مأموری که از جانب دولت نظارت خواهد کرد می‌مالند و کار تمام می‌شود. اما غیرتمندان وطن در حفر خاک ایران برای عتیقه‌جویی چنان ممنوع‌اند که در ممالک قانونی مردم از شکافتن سینهٔ انسان، و برآوردن جگر او. در پیش این امتیاز، صد رحمت به امتیاز تنباکوی رژی! چون از آن معامله هر پیره‌زن حق صرف دخانیه داشت، فریاد به عیوق رسانیدند اما این را کسی حق خود نمی‌دانست. دولت هم که از جهالت خودداری و جای حرف نداشت. کاشکی او را می‌دادند و این را می‌گذاشتند! عموم دانایان می‌دانند که چه‌قدر ثروت و دولت ایران از دادن این امتیاز بر باد رفته است.

باری، بر گذشته افسوس خوردن کار خردمندان نیست. مستدعی این‌که اقلاً هر ماهی با سرفرازنامچه یاد و شادم فرمایید. بنده هم در عریضه‌نگاری قصوری نخواهم نمود. خدمت جناب صاحبی یوسف عمو عرض اخلاص‌مندانه می‌رسانم، باقی ایام عزت مستدام باد! اقل حسن کرمانی.

رفتم پیش حاجیه خانم عرض کردم: «از اسلامبول سه طغرا مکتوب آمده، به هیچ‌یک جواب ننوشته‌ایم، بسیار عیب است، به ما محبت زیاد از حد کردند و نگران‌اند، لازم است جواب دهیم. چه امر می‌فرمایید؟ و علاوه از طهران هم کاغذ آمده، نمی‌دانم در جواب آن چه خواهم نوشت.»

فرمود: «به اسلامبول بنویس به همان نحو است که دیده‌اید، اما طهران را نمی‌دانم چه باید نوشت.»

گفتم: «طهران هم از زبان ابراهیم‌بیگ می‌نویسم و امضا و مهر او را می‌گذارم.»

از خدمت خانم بزرگ بیرون رفته، سکینه خانم نزدم آمده و گفت: «یوسف عمو بیا تو. با تو کار دارم!» رفتم منزل اظهار داشت: «یوسف عمو، چیزی دیده‌ام که دو ماه است به کسی نگفته‌ام، حتی به والده. در دل خود پنهان داشته که به شما بگویم.»

گفتم: «خیر است ان‌شاءالله.»

گفت: «روزی رفتم منزل محبوبه، نماز نگذارده بودم. جای نماز برداشته باز کرده نماز گذاردم، در میان جانماز کیسهٔ تربت و کیسهٔ میخک و کیسه ترمهٔ نرم بود. بوی عطر و خوش به مشامم آمد. خیال کردم که پنبه به عطر آلوده گذاشته است. گوشهٔ کیسه را با چاقو باز کرده دیدم موی سر است، قدری درآورده، به خیالم می‌آید آن روز که سر برادرم را تراشیدند، محبوبه موها را جمع کرده جادو نماید. اگر چه به والده خبر ندادم ولی اگر جادو کرده باشد با محبوبه سخت دعوا خواهم نمود.»

پرسیدم: «چه کردی؟»

گفت: «قدری برداشته باز کیسه را دوخته بر جا گذاشتم، خودش نمی‌داند.»

گفتم: نور دیده، محبوبه جادوگر نیست، وانگهی به برادرت در چنین حالت مرض چه جادو خواهد کرد؟ یقین آن را در جا نماز خود گذاشته که اوقات نماز به خاطرش بیاید دعا به جهت شفای او بکند.»

عقلش قبول نموده باور کرد. این سکینه دختر صاف و ساده است، از عوالم عشق و محبت بی‌خبر، این قدر به گوشش رسیده که به موی سر جادو می‌کنند، به جهت آن شبهه عارضش شده بود.

گفتم: «به خانم نگو، تو هم به برادرت دعا کن!»

خلاصه، کردارهای محبوبه اگر به قلم آید معلوم می‌شود که عالم محبت او از دایرهٔ وهم انسانی خارج است.

شب میرزا عباس و بعضی از احبا به دیدن آمدند، قدری صحبت متفرقه شد. حاجی محسن آقا گفت: «یوسف عمو، روزنامه را بعد از رفتن شما که نوشت؟»

گفتم: «هیچ‌کس. من هم پس از این نخواهم نوشت.»

کاغذ طهران و اسلامبول را به ایشان بنمودم.

میرزا عباس گفت: «خبر خوبست، ببرم نزد ابراهیم‌بیگ بخوانم؟»

گفتم: «اگر خواندنی بود من پیش از شما می‌خواندم.»

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Əlavə, 5

نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرح‌های متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشق‌های کافی ترتیب داده شده است. من در این‌جا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا می‌نمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشته‌اند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر می‌کنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد می‌تواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی می‌تواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران می‌تواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوب‌ترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها می‌تواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحب‌منصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.

13 min
Dibaçə

به نام ایزد بخشندهٔ مهربانحمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالک‌الملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجب‌الاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بی‌اعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.

13 min
Yusif əminin tərcümeyi-halı

این بنده یوسف ابن‌عبدالله مختصراً شرح حال خود را به مطالعه‌کنندگان این کتاب بیان می‌نماید: مسقط‌الرأس [من] دهخوارقان از محال تبریز است. چون عموی بنده در تبریز سکنی داشت، پدرم مرا به تبریز برده در نه سالگی به عم بزرگوار سپرد که به مکتب بگذارد، در سایهٔ او تحصیل علوم دینیه نمایم. هشت سال در دبستان محله خوانده و چهار سال هم در مدرسه در سلک طلاب منسلک بوده صرف و نحو را به اتمام رسانیده، خط نستعلیق را خوب می‌نوشتم. در بیست سالگی، پدر مرحوم را استطاعت مصارف تحصیل بنده نمانده آمده و مرا از مدرسه در خدمت خود به تفلیس برد. یک سال در آن‌جا اقامت نموده، بعد از مرحوم پدر استدعا نمودم که مرا مرخص نماید به اسلامبول روم. اذنم داد. به اسلامبول رسیده با یک نفر همشهری اتفاق ملاقات افتاد.بعد از پرسش حال گفت: «اسلامبول جای آدم بی‌سرمایه نیست. بهتر این است برویم به مصر.»

3 min
İbrahim bəyin əhvalatı

اهل خانه عبارت از ابراهیم و والدهٔ مکرمهٔ او و خواهر کوچک وی که دوازده ساله است (الملقبه به سکینه خانم) و یک دختری که در شش سالگی به نام چرکس خریده‌اند.در عثمانی و عرب این‌جور جاریه گذاردن رسم است که در خردسالگی خریده تربیت می‌نمایند. بعد مثل اولاد به شوهر می‌دهند. بعضی برای خود یا فرزند خود تزویج می‌نمایند. نام اصلی این دختر معلوم نیست ولی خانم بزرگ به این دختر «محبوبه» نام نهاد. این محبوبه زیاد با فهم و فراست، با هوش بود. در اندک زمان تحصیل کمال بسیار کرد. بعد از اکمال درس به مکتب دیگرش نهادند. طباخی و خانه‌داری یاد گرفت. از آن مکتب هم آراسته و پیراسته درآمد. بعد خانم معلمه آورد در خانه علم موسیقی‌اش آموخت - چنانچه در این زمان رسم است از برای خواتین تربیت‌شده این فن تا درجه‌ای لازم و ملزوم واقع شده. محبوبه را از چهارده سالگی خانم آزاد نمود و عنوان خانمی داد و به جمیع اهالی خانه از اولاد و خدام غدغن اکید شد که کسی بی لفظ خانم اسم محبوبه را نیاورد، یا «خانم کوچک» بگویند. معلوم است خیال خانم بزرگ از این ترتیبات آن بود که او را تزویج به ابراهیم‌بیگ نماید. چه در مصر کمتر وجیهه‌ای [مانند او] یافت می‌شد بلکه نادرة‌الامثال بود؛ و اگر محبوبه خانم را به زوجیت دیگری می‌دادند، لایق همسری شاهزادگان بزرگ بود.

3 min

Poems by other poets