İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 6
قدری مزاح و صحبتهای متفرقه کرده شام صرف شد، حاجی.... تبریزی گفت: «بگو میرزا یوسف! باز از تبریز چهها خواهی گفت؟»
گفتم: «این فقره به تبریز شما راجع نیست، این حکایت مال مراغه است.»
خندان خندان گفت: «البته یاقیماق یا باسدوق [باسلق] است.»
گفتم: «خیر! مراغهای قیمتش از باسدوق مراغه کمتر است! چنانچه از مراغه به سوی بناب مال کرایه کرده میرفتیم، در بیرون شهر دو نفر اولاغ سوار هم میرفتند. قدری راه رفته یکی از ایشان پرسید: «همشهریها کجا میروید؟»
یکی جواب داد: «به دهخوارقان.»
بیگ هم گفت: «ما به بناب میرویم، خوب شد که با همدیگر همراه باشیم. ما جایی را بلد نیستیم، شما بعض چیزها را نشان ما بدهید.»
قدری راه رفته چون به لب جوی آب زلال جاری رسیدیم، همه پایین آمده دست و روی صفا دادیم. بعد رفیق تازه دو دستی آب برداشته سه دفعه نوشیده گفت: «سلامالله علیالحسین و لعنتالله علی قاتلالحسین، الله ولیعهده عمر ویرسون.» ـ یعنی خدا به ولیعهد عمر بدهد.
باز قدری که راه رفتیم، رفیق راهمان سفرهٔ خود را درآورده، نان و پنیر و گوشت شب مانده خورده و سپس گفت: «الحمدلله الله ربالعالمین، الله ولیعهد عمر و یرسون.»
ابراهیمبیگ به روی من نگاه کرد، اشاره نمود که این مرد دیوانه یا لاشعر است. «الله ولیعهد عمر و یرسون» این سخن بیموقع چه معنی دارد؟ قدری راه رفته خسته شده خواستیم سوار شویم، بعد از سواری باز گفت: «الله ولیعهد عمر و یرسون.»
ابراهیمبیگ گفت: «عمو جان! اسم شریف شما چیست؟»
گفت: «یحیی.»
ابراهیمبیگ گفت: «اسم من ابراهیم است، حق رفاقت داریم، باید نام و نشان همدیگر را بدانیم، این هم عموی من میرزا یوسف است.»
گفت: «خیلی خوب.»
بیگ گفت: «عمو جان! از شما چیزی خواهم پرسید.»
گفت: «بپرس!»
بیگ پرسش کرد: «در هنگام آشامیدن آب و خوردن نان و سوار شدن شما گفتی «الله ولیعهد عمر و یرسون.» این سخن مکرر بیموقع چه معنی دارد؟»
آقا یحیی گفت: «البته این را نپرسید که نخواهم گفت، من وظیفهٔ خود را بهتر میدانم.»
بسیار التماس کردیم، که ما هم از محبین حضرت ولیعهد و دعاگوی آن وجود شریفایم، اگر سر مخفی باشد از ما مترس که در دل نگاه داریم و به کسی افشا ننماییم، و آنگهی یکسره از این ولایت به خارجه خواهیم رفت.
یحیی گفت: «مخفی چیزی نیست، چون روزی صد بار این ذکر را میکنم، اگر بنا شود به هر کس علت را بگویم، تمامی وقت من کفایت نخواهد نمود؛ بهعلاوه این مسئله طولانی و رفاقت ما و شما بیش از یک ساعت باقی نمانده.»
در این اثنا رسیدیم به کنار فالیزی که [فالیزبان] به چیدن خربزه و هندوانه مشغول بود. ابراهیمبیگ گفت: «آقا برویم در کلبهٔ این بستان بنشینیم و قدری استراحت نماییم و میوه بخوریم؛ شما هم داستان خود را بگویید!»
یحیی گفت: «من هم به کشیدن غلیان میل دارم. بسمالله!» رفته نشستیم. بیآنکه به صاحب فالیز چیزی بگوییم، چند عدد خربزه و هندوانه چیده آورد و در مقابل ما گذاشته گفت: «بسمالله!» آقا یحیی چنین آغاز به داستان خود نمود:
«تقریباً سی و پنج یا چهل سال قبل که سن من قریب به سی سال بود، یک نفر دوست «عبدالاحد» نام داشتم که تقریباً بیست و چهار سال عمر داشت؛ آن جوان رویی خوش و مویی عنبرین داشت؛ کمکم به قمه و قداره بستن میل نمود، لکن پدرش بیخبر از وضع الواطی پسر. خواهر عبدالاحد زن ابراهیم خلیل سلطان بود. این هم به جهت برادرزنی سلطان قولچوماقی میکرد. سلطان مزبور از زن سابق پسری «فرجالله» نام شانزده ساله، آفتاب طلعت و نیکو صورت، مشهور زمان، یوسف دوران داشت. روزی با سه نفر به باغچهٔ ابراهیم خلیل سلطان توپخانه رفتیم. فرجالله به شرب خمر معتاد بود. شیشه شرابی در بغل داشت. خورد تا تمام شد. سپس با التماس و زور من و عبدالاحد را فرستاد به قریهٔ «مهرآباد» که در نزدیکی باغ ایشان بود و اهالی آن دهکده جمیعاً عیسوی مذهباند، از آنجا شراب تحصیل کرده برای او بیاوریم. طوعاً و کرهاً رفته بینیل مرام برگشته، دیدیم فرجالله از سر تا پا سوخته نیمبریان شده است؛ اندک رمقی از او باقی بود. سبب این واقعه این بود که چون ماه صفر بود قبای سیاه پوشیده و بعد از رفتن ما مشغول ساختن کباب شده، دامن قبایش آتش گرفته. چون در حال مستی بود مقتدر بر خاموش کردن نگردیده خودش را کباب کرد. این حالت را که مشاهده کردیم افسوسکنان و بر سر زنان باغبان را صدا زدیم. گلیمی آورده فرجالله را در گلیم گذاشته آوردیم به شهر. داروغه و کدخدا و غیره جمع شده از فرجالله احوال پرسیدند. جواب داد: مرا حضرت عباس زد. پدرش اصرار کرد همان جواب را شنید؛ بعد از چند ساعت فرجالله درگذشت. سه روز تعزیه گرفتند بعد از سه روز سلطان به توپچیها امر داد که مرا و برادرزنش عبدالاحد را گرفتند. حکومت با «ضیاءالدوله» محمد رحیم میرزا بود. شاهزاده خود در تبریز و پسرش امیرزاده «داراب میرزا» حکومت میکرد. ما را بردند در دارالحکومه. شبی را در حبس نگاهداشته، فردا ابراهیم خلیل آمده ما را به حضور خواستند. رفته تعظیم نمودم، ایستادیم. سلطان دست عبدالاحد را گرفته به حضور کشیده گفت: «این خونی من است». و مرا هم نشان داده گفت: «این هم خرج مطبخ نواب والا امیرزاده.»
فیالفور حکم شد عبدالاحد را بدون سؤال و جواب سر بریدند و دل یک شهر را سوزانیدند. مرا ده روز در غل و کند نگاه داشتند. چون خودم بیچیز بودم و وجه معتدبه که سبب استخلاص تواند گردید نداشتم، دایی بنده صد تومان به امیرزاده و ده تومان به فراشباشی داده مرا از حبس نجات داده و برد به خانه. نزدیک به غروب تمام خویش و اقربا زن و مرد در صحن خانه نزد من جمع بودند. چون در حبس هر شب مرا از خانه طعام میآوردند، با زندانبان - که عهده و منصب میرغضبی هم داشت - توأم میخوردیم، از این رو ظاهراً با من محبت پیدا کرده بود. گفتم: «امشب هم به زندانبان طعام بفرستید.» در این اثنا زندانبان خود داخل خانه شد و آهسته به گوشم گفت: «امیرزاده برای تو خلعت فرستاده، بیرون آی و استقبال کن!» من از جای جسته خواستم بیرون روم، زنها هجوم آورده مرا کشیدند به اندرون. بعد معلوم شد گفتوگوی خلعت دروغ و حیله بوده، بعد از قتل عبدالاحد، ابراهیم سلطان تبریز رفته، به ساعدالملک عارض میشود، آن هم حالات را به عزیزخان سردار میگوید، عزیزخان حکم میکند دو نفر آردالی بروند مراغه، او را دستبسته بیاورند.
ضیاءالدوله از این فقره اطلاع حاصل نموده، یک نفر چاپار مخصوص به مراغه میفرستد، به پسر خود مؤکداً حکم میکند، که یحیی را دو شقه کرده، دم دروازهٔ تبریز بیاویزند. سردار سگ کیست که از محل حکومت من بتواند آدم ببرد؟ مرا ننگ است این حکومت بل زندگی.
این رقم نیم ساعت بعد از استخلاص من به مراغه میرسد. امیرزاده مرا از علیمحمد بیگ فراشباشی میخواهد. زندانبان میگوید: «یحیی به من اعتماد دارد، میروم با حیله او را گرفته میآورم.» با چند نفر فراش آمده، آنها را دم در میگذارد و خود به خانه میآید. خویشاوندان من این فقره را که معلوم کردند، مرا از پشتبام به پشتبام بردند بیرون شهر که به طهران نزد پدرم بفرستند. محمد آقای قاپوچیباشی هم از اقربای ماست. چون در زندان، از جهت ناراحتی و اذیت، بیماری عارض من شده قوهٔ رفتن به طهرانم نبود، شب دیگر مراجعت به شهرم داده بردند به خانهٔ شیخالاسلام که به اصطلاح بست است. با وجود این، مرا در سردابه پنهان داشتند. دایی من رفت تبریز. روز چهارم محصلان غلاظ و شداد سردار که گویا اولاد نمرود و شداد بوده وارد شدند. از اقوام من شصت و پنج نفر متواری گردیدند. محصلان که یکی نایب حمید کور بود، قراول به باغ خالو و خاله گذاشته و پیش حجرهٔ خالویم چاتمه زده، خانهٔ ما و دایی و خاله را خالی کرده اهل و عیال سه خانه را در یک خانه که جز بوریا چیز دیگری نداشت جمع کردند و محصلین در خانهٔ ما نشستند و به هر جانب پی جستوجوی من و اقوامم برآمده که اگر مرا پیدا نکنند شاید بتوانند از اقوامم بعضی را به دست آورده مداخله نمایند.
هر روز محصلین، خرج از کدخدا و فراشباشی حتی از خود امیرزاده میگرفتند.
الحاصل، بعد از سه ماه دایی من از تبریز نوشته بود که مرا از بیراهه به تبریز در خانهٔ جعفر دایی دلال که قرابت داریم بفرستند. به نوشته عمل شد. جعفر دایی مرا به خانهٔ مجتهد برده سه روز آنجا ماندم. بعد مجتهد آقا فرمود: «یحیی را ببرید سر طویلهٔ ساعدالملک!» خودش به معزیالیه سپارشنامه خواهد نوشت.
پنهان پنهان مرا به سر طویلهٔ ساعدالملک رسانیدند. حضرت ولیعهد و سردار و ساعدالملک در چمن بودند؛ اردو هم آنجا بود. بعد از سه روز چند نفر توپچی آمده دستهایم را از عقب بسته، زنجیر به گردنم نهاده بردند به اردو. چون حضور ساعدالملک رسیدم، سلطان را احضار نموده گفت: «این قاتل پسرت! چنانچه تشفی دلت میشود، با او رفتار کن!» با این حکم محکم و خودمختاری، سلطان دستم را گرفته، از اردو بیرون برد، و یک امپریال به یک نفر توپچی داده گفت: «هیزم بیاور!» بعد از چند ساعتی سه حمال هیزم آورده در یک جا ریخته آتش زدند. همین که هیزمها آتش گرفت و شعلهاش بلند شد، سلطان رو به من کرد و گفت: «پدرسوختهٔ مادر به خطا! اکنون تو را چنان بسوزانم که لذت آدمسوزاندن را ببری.»
از آنجایی که هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد بگوید، گفتم: «پدرسوختهٔ مادر به خطا، زن فلان، خواهر فلان توبی! اگر من به پسر تو بد کردهام سزا و جزای خود را خواهم دید، وگرنه شهید شده در روز قیامت عوض این آتش تو را در نار جهنم به آتش خواهم افکند که تو هم لذت آتش جهنم را ببری.» در این بین یک نفر توپچی سیلی به صورتم زده، چون دست بسته بودم تف به رویش انداختم. در آن حال یک نفر فراش آمده گفت: «سردار میفرماید چون سوزاندن آدم منافی با شرع و عرف است، البته سوزاندنش را موقوف کرده به عنوان دیگر بکشند.» سلطان را اوقات تلخی زیاد رخ نمود، گفت: «من باید چنان قاتل پسر خود را بکشم که تشفی خاطرم شود.»
حکم داد زمین را حفر نموده تا زنده سر پایم نگه داشته خاک بریزند. ریسمانی به قد من گرفته گودی زمین را مساحت کردند. یک بار از دور جمعیتی نمایان شده، سواری به تاخت آمده و گفت: «حضرت والا مقصر را میخواهند.»
از اتفاقات حضرت والا از شکار تشریف میآوردند، از دور ما را دیده سؤال میفرماید. چگونگی را به عرض مبارکش میرسانند. خود به خرگاه ولایتعهد رفته، از سوارها یکی را برای احضار من میفرستد، مرا دم چادر برده گفتند: «برو گریه و زاری کرده التماس کن!»
گفتم: «بالای سیاهی رنگی نیست، با بیگناهی ابداً التماس نخواهم کرد.»
رفته و عرض کردند مقصر حاضر است. به حضور طلبید. بردندم، بدون اینکه تعظیم کنم و سر فرود آرم ایستادم. به محض اینکه نظر به رویم کردند، فرمود «زنجیر از گردنش بردارید و مطلقالعنانش کنید، کسی متعرض او نشود.» زنجیر برداشته، از میان اردو چنان مسرت و فرح حاصل شد که مافوق آن متصور نیست. اهل اردو یکی سرداری، دیگری کلاه، سومی کفش، چهارمی قبایم بخشید. خواستند بین خود پول جمع کنند راضی نشده گفتم: «محتاج نیستم، الله ولیعهده عمر و یرسون. شما اسبی کرایه کنید مرا تبریز ببرد، خانهٔ حاجی جعفر دایی. وجه کرایهاش را میدهم.»
پیشخدمتباشی به نوکرش گفت اسبی برای من حاضر کند و خودش هم سوار شده مرا ببرد به حاجی جعفر دایی تسلیم نموده برگردد. این است ماجرا و سبب ادعیهٔ من به حضرت ولیعهد.
اکنون از شما انصاف میطلبم، اگر در هر نفس دو دفعه دعا و ثنای ولیعهد را بنمایم از شکر نعمت او بیرون توانم آمد یا نه؟ زیرا زندگانی من از اوست. صاحب عیال و اولادم، تحصیل رزقی که از جهت آنها میکنم از لطف اوست که مرا زندگانی بخشیده؛ در حقیقت من زندهکردهٔ ولیعهدم. الله ولیعهده عمر ویرسون. تا زنده هستم در وقت خواب و بیداری، خوردن و آشامیدن، نشستن و برخاستن، این ذکر ورد زبان من است. اکنون تصدیق کنید، عملی به صواب مینمایم، یا نه؟ الله ولیعهده عمر و یرسون.»
بیاختیار مرا رقت دست داده شروع کردم به هایهای گریستن.
یحیی گفت: «بابا جان چرا گریه میکنی؟ سپاس خدای را که نکشتندم و مرا نسوزاندند و زنده به گورم نکردند.»
گفتم: «به حال این ملت فلکزده بیصاحب میگریم، که قیمت این بیچارگان به چه ارزانی است، به دست کهها سپرده شده.»
مکاری پرسید: «این کدام ولیعهد است؟»
گفت: «حالا بزرگ شده در تبریز است، و مظفرالدین میرزا اسم دارد. همه بگویید: الله ولیعهده عمر ویرسون!»
همه گفتیم. در آن حال، دیدم ابراهیمبیگ مات و مبهوت و متحیر گشته، نه او خربزه خورد، نه ما زهرمار نمودیم. انعام فالیزبان را داده سوار شده به راه افتادیم.
ابراهیمبیگ با یحیی مرادف میراند. من هم با رفیق او در پیش ایشان مرادف میراندیم. بین صحبت به رفیقش گفتم: «در این جور مملکت چگونه زندگی میکنید؟»
گفت: «عمو جان! همه صاحب ملک و اهل و عیال هستیم، نمیتوانیم ترک عیال گفته هجرت نماییم. هر قسم که ممکن است باید سوخت و ساخت؛ حب وطن است چه توان کرد؟»
گفتم: «شیخ سعدی چندین قرن پیش سروده:
سعدیا حُب وطن گر چه حدیثی است صحیح [شریف]
نتوان مرد به سختی که من آنجا زادم»
به پشت سر خود ملتفت شده دیدم ابراهیمبیگ مکالمهٔ ما را میشنود. فوراً لب فرو بسته دم درکشیدم. باز آثار تغییر از ناصیهاش نمایان و هویدا بود. میرزا عباس گفت: «واقعاً الله ولیعهده عمر ویرسون. شما را به خدا آمین بگویید.» همه آمین گفتیم. باز بیاختیار گفت: «اگر اندک دیر رسیده بود بیچاره زنده در گور میشد.»
حاجی تبریزی گفت: «حقیقتاً معصوم و بیگناه بود، خلاصی این مرد مظلوم محکم آیهٔ کریمهٔ «من احیا نفساً فکانما احیاالناس جمیعاً» است. گویا حضرت والا یک نفر را زنده نفرمود، تمامی مخلوق و ابنای بشر را زندگی بخشوده. این احسان عام و نیکنامی تام تا قیام قیامت باقی خواهد ماند.»
گفتم: «عمو! از حسن نیت، و پاکی طینت و ستودگی سیرت، و نیکفطرتی حضرت ولیعهد خیلی میگویند. امیدواری ابراهیمبیگ هم به پادشاهی حضرت والا بسیار است. میگفت انشاءالله تعالی بعد از جلوس ولیعهد به تخت سلطنت موروثی، عموم اختلالات ایام به نظام و ریشهٔ ظلم و طغیان از بیخ و بن قلع و قمع گشته، ایران خزان، مانند بهار گلستان خواهد شد. زیرا که از هرج و مرج حالیه و ظلم عمال و حکام وقوف کامل به هم رسانیده، همه را به احسن وجه اصلاح خواهد نمود.»
حاجی محسن آقا گفت: «چنانچه ابراهیمبیگ نوشته، اگر وزیر با تدبیر و صاحب جزم و عزم که مؤید خیالات شاه شود - [اگر] بگذارند همسایگان! - در ایران تسلط و تفوق یابد، البته ایران ترقی خواهد نمود. ولی این سیاحتنامه مرا دو روز است خیلی مضطرب ساخته، ایران را تا این درجه پریشان نمیدانستم. هرگاه غیر از ابراهیمبیگ نوشته بود باور نمیکردم، ولی چون ابراهیمبیگ خود مدعی آن سخنان بود و اکنون با آن همه تعصب و غیرت که داشت اینها را نوشته، چار و ناچار باید باور کرد. بعید نیست که ابراهیمبیگ باز هم به مناسبت غیرت و تعصب فطری در بعضی چیزها پردهپوشی هم کرده باشد.»
میرزا خلیل اصفهانی گفت: «این جور نخواهد ماند. زمان آن زمان نیست. البته گردش طبیعی عالم خود به خود همه عیوبات را اصلاح خواهد نمود. قبل از این همه روی زمین وحشتآباد بود. خیال نکنید که اهالی مغرب ابتدا مدنی از مادر زاده و وحشیگری نداشتهاند. شنیدم در اسپانیا روزی در مجلس رؤسای روحانی جوان بیگناهی را متهم ساخته به سوزاندن وی فتوی صادر شد. در وسط میدان شهر در نظر عموم علیالرؤس هیزم فراوانی ریخته به نفت آلوده آتش زدند تا جوان متهم را به آتش اندازند. در آن حین پادشاه جوان «فریدلان» از آنجا گذر نموده پرسید: «چه هنگامه است؟» گفتند: «این جوان نزد رؤسای روحانی متهم است. به آتشش خواهند سوخت.»
پادشاه جوان رئوف از راه دلسوزی و انسانیت گفت: «بیچاره و حیف!» و فوراً از آنجا گذشت. بعد از اتمام عمل متهم به رئیس روحانی خبر بردند که پادشاه از میدان گذشت و جوان متهم را در آن حال دید و از راه دلسوزی و انسانیت گفت: «بیچاره و حیف!»
کشیشان در این خصوص مجلس تشکیل داده به مذاکره پرداختند که دلسوزی و حیف گفتن پادشاه توهین به شریعت و طریقت ماست، لذا شخص پادشاه هم مستوجب سوختن گردید.
این خبر به پادشاه رسید که کارت از کار گذشته؛ بر سوختن شما هم حکم قطعی صادر شده است. پادشاه نیمهشبی تنها به خانهٔ رئیس روحانی رفته به محض ورود خود را به قدمهای رئیس انداخته، آغاز به گریه و زاری کرده و گفت: «راست گفتهاند، من «بیچاره و حیف!» گفتهام، ولی قصدم توهین نبوده بلکه این سخن بیاختیار از طریق نوعیت و انسانیت بر زبانم جاری گردید. حالا به خاطر خدا به جوانی من رحم آورید و از تقصیرم درگذرید!»
رئیس بعد از تفکر بسیار جواب داد: «فتوی بر سوختن تو صادر شده، پاسخ نتواند داد. لکن فصادی حاضر نموده رگ زده خون خود را در شیشه بگیر تا در همان موضعی که آتش افروختهاند شیشهٔ خون تو را به آتش اندازند تا بسوزد و کفارهٔ گناه تو شود.»
پادشاه راضی شده فوری به فرموده رئیس روحانی خود عمل نمود.
اکنون تماشا کنید که چگونه اوصاف حسنهٔ مدنیت را جمع کردهاند. این است که عرض میکنم: دنیا وحشتآباد بوده به تدریج اصلاح پذیرفته. ایران هم انشاءالله عنقریب به دایرهٔ محمودهٔ مدنیت درآمده به مدارج قانون مساوات عروج خواهد نمود. چنانکه نیات حضرت ولیعهد را تعریف و توصیف میکنند مایهٔ بسی امیدواریهاست برای آیندهٔ ایران.»
گفتم: «آقا جان! سایر ملل و ممالک را یا یک نفر پادشاه عاقلی مانند میکادوی ژاپون هدایت نموده و یا ملت را مطبوعات و روزنامهها به غیرت آورده و ادبا و حکما تصنیفها کرده کتابها در بیداری ملت نوشتند، معایب را نشان داده پیش چشم همه گذاشتند. حقوق دولت را بر ملت و حقوق ملت را بر دولت تحدید کرده جلوهگر ساختند تا اینکه رفتهرفته کوکب اقبالشان طلوع نمود؛ و اگر چنان نمیکردند بالیقین چنین نمیشدند. بدبختانه در ایران یک نفر ندیدم بدین خیال که عیوب دولت و ملت را به قلم آرد. آنکه شعرایند خاک بر سرشان! تمام حواس و خیال آنها منحصر بر این است که یک نفر فرعونصفت نمرودروش را تعریف نموده یک رأس یابوی لنگ بگیرند و آنچه حکمایند.... چه توصیف کنم که غرق در موهومات رکیکهاند.
«آن کو که خود گم است که را رهنمون شود؟»
آنچه علما میباشند از مسئلهٔ تطهیر فراغت حاصل نکردهاند. به دکان کتابفروشی میروی غیر از همان کتب دویست سیصد ساله پیش هیچ تألیف و تصنیف جدید دیده نمیشود و اگر کتاب تازهای هم نوشته شده فقط تغییر اسم داده، مطلبش همان است که پیشینیان نوشتهاند. یک وزیر و امیر را ندیدم که یک جلد کتاب تشکیلات لشکری و توپخانه و پولیتیک و اصول ملکداری و رعیتپروری و وضع اخذ مالیات و قانون حکمرانی و مساوات را به قلم آورده باشد. هیچوقت درخت امید خود به خود نروییده و بار نیاورده و اگر هم آورده قابل تمتع نبوده است؛ مانند میوههای جنگلی تلخ و شوره و بیمزه میشود. اگر به اصول مدنیت نهالی را بنشانیم و تربیت کنیم البته میوهاش لذیذ و طعم شکر بخشد. انسان اگر بیتربیت آدم میشد افریقاییها مانند حیوان نبودند و اهالی آمریکا هم مثل مردم افریقا نبودند. اینها به دست انسانهای کامل افتاده، عاقل و کاملترین ملت روی زمین شدند. آنها به بیتربیتی وحشی و بربری ماندند.
گذشته از اینکه آمریکاییان حاصل زمین را برداشته، تسلط به هوای جوّی هم یافته؛ قوهٔ برق را به اطاعت و فرمان خود آوردند؛ ولی در مملکت ما با آن قدمت و عظمت یک مکتب که معلمش بداند سوای علم تقلید علم دیگری هم هست که سرمایهٔ سعادت یک مملکت و نیکبختی یک ملت از آن حاصل تواند شد نداریم؛ در آن خاک وسیع یک روزنامه انتشار نمییابد و اگر هم به اسم یافت شود عبارت از دو پارچه کاغذ است که هفتهای یک بار در روی سنگ با زحمت زیاد طبع مینمایند و مندرجات و عناوینش یک قاز به دولت و ملت فایده نمیبخشد. روزنامهٔ ایران و اطلاع شاهد زندهاند.
سی سال پیش جزایر ژاپون فقط دارای سی روزنامه بود که تماماً مزخرف و لاطائل بدتر از ایران و اطلاع؛ اکنون هزار روزنامه و جراید هفتگی و رسایل ماهانهٔ ادبی و سیاسی در آن مملکت طبع میشود.»
حاجی... تبریزی گفت: «یوسف بس است، بس است! ساعت هفت شد. پسفردا شب در بندهخانه تشریف دارید. صحبت را آنجا به اتمام رسانید.»
گفتم: «بیست روز در تبریز به شما زحمت دادهایم بس است، دیگر در اینجا زحمت نکشید.»
گفت: «منظور اجتماع احبا و اصدقاست که صحبت نماییم، نقل زحمت در میان نیست و تعارف هم لازم ندارد. البته آقایان پسفردا شب تشریف خواهند آورد.»
مجلس به هم خورده من هم خانه آمده خوابیدم.
Bir qədər zarafatlaşdıq, ortalıqda müxtəlif söhbətlər də oldu. Şam elədik. Hacı ... Təbrizi dedi: “Mirzə Yusif, indi təbrizlilərdən daha nə deyəcəksən?”
Dedim:
“Daha bu dəfə sizin Təbriz haqqında deyil. Bu hekayə Marağaya aiddir.”
Gülə-gülə dedi:
“Əlbəttə, ya qaymaq, ya da sucuq haqqında olacaqdır.”
Dedim:
“Xeyr, marağalının qiyməti Marağa sucuğundan azdır. Mal kirə eləyib, Marağadan Binaba sarı gedirdik. Şəhərdən kənarda ulaqlara minmiş iki nəfərlə rastlaşdıq. Bir qədər yol gedəndən sonra bəy onların birindən soruşdu:
“Həmşəhərlilərim, haraya gedirsiniz?“ Onlardan biri cavab verdi:
“Tufarqana gedirik.”
Bəy dedi:
“Biz də Binaba gedirik. Yaxşı oldu ki, yol yoldaşı olduq. Biz bu yerlərə bələd deyilik, siz bəzi şeyləri bizə nişan verin.”
Bir qədər getdikdən sonra axar suya gəlib çatdıq. Hamımız düşüb əl-üzümüzü yuduq. Sonra onlardan hər biri suyu ovuclayıb üç dəfə içdi və dedi: "Salamüllahi Ələl-Hüseyn və lənətullahi əla qatilil-Hüseyn. Allah vəliəhdə ömür versin!" Bir az yol gedəndən sonra o, süfrəsini açıb pendir-çörək, bir də gecədən qalmış boyat ət yedi. Yenə də əllərini göyə qaldırıb dedi: "İlahi, sənə çox şükür! Allah vəliəhdə ömür versin!"
İbrahim bəy mənim üzümə baxıb işarə ilə andırdı ki, bu kişi ya dəli olub, ya da ağılsızdır. "Allah vəliəhdə ömür versin!" Bu yersiz sözün nə mənası var?
Bir qədər yol getdikdən sonra yorulduq. Miniklərə oturduq. Yol yoldaşımız ulağın üstündə oturub dedi: "Allah vəliəhdə ömür versin!"
İbrahim bəy dedi:
“Əmican, sənin ismi-şərifin nədir?”
“Yəhyadır,” -- dedi.
İbrahim bəy dedi:
“Mənim adım İbrahimdir. Yol yoldaşı olmuşuq, gərək bir-birimizin adını bilək. Bu da mənim əmim Mirzə Yusifdir.”
Dedi:
“Çox gözəl.”
Bəy dedi:
“Əmican, sizdən bir söz soruşacağam.”
Dedi:
“Soruş.”
Bəy dedi:
“Su içəndə, çörək yeyəndə, uzunqulağa minəndə dedin: "Allah vəliəhdə ömür versin!" Bu yersiz sözü təkrar eləməyin nə mənası var?”
Ağa Yəhya dedi:
“Yox, bunun səbəbini soruşmayın, çünki deməyəcəyəm. Mən öz vəzifəmi yaxşı bilirəm.” Çox xahiş elədik, dedik biz vəliəhd həzrətlərinin pərəstişkarlarındanıq, onun şərəfli canına dua eləyənlərdənik. Əgər bu gizli bir sirrdirsə, bizdən çəkinmə, biz o sirri ölənədək ürəyimizdə saxlayıb, heç bir kəsə söyləmərik. Bundan əlavə, biz burada qalan deyilik, birbaşa bu vilayətdən keçib xaricə gedəcəyik.”
Yəhya dedi:
“Gizli bir mətləb yoxdur. Ona görə ki, mən bu özü gündə yüz dəfə təkrar edirəm. Əgər bina olsa ki, nun səbəbini hər adama söyləyim, bütün vaxtımı buna həsr eləsəm də kifayət eləməz. Həm də mətləb çox zundur. Bizim də ki, sizinlə yoldaşlığımıza bir saatdan çox qalmayıbdır.”
Bu vaxt bir bostanın yanına çatdıq. Bostançı qovun-qarpız dərirdi. İbrahim bəy dedi:
“Ağa Yəhya, gəlin gedək bu bostanın çardağında bir az oturub dincələk, bir qədər yemiş yeyək, siz də öz başınızın qəzasını bizə danışın.”
Biz bostançıya heç bir söz deməmiş bir neçə qovun-qarpız dərib gətirdi, qabağımıza qoyub dedi:
“Bismillah!”
Ağa Yəhya öz əhvalatını bu minvalla söyləməyə başladı:
“Təxminən otuz beş-qırx il bundan əvvəl idi. Mənim otuza yaxın yaşım var idi. Əbdüləhəd adlı bir dostum var idi. Onun da iyirmi dörd yaşı olardı. O cavanın gözəl üzü, ənbər qoxulu saçları var idi. Yavaş-yavaş qəmə-qəddərə bağlamağa qurşandı. Ancaq atası öz oğlunun bu yola düşməsindən xəbərsiz idi. Əbdüləhədin bacısı sultan İbrahim Xəlilin arvadı idi. Öz bacısı ərinə güvənib qolçomaqlıq eləyirdi. Sultan İbrahim Xəlilin əvvəlki arvadından Fərəculla adlı bir oğlu var idi. On altı yaşında idi. Günəş üzlü, xoşgül bir oğlan idi. Öz zəmanəsinin Yusifi kimi gözəllikdə ad çıxarmışdı.
Günlərin birində biz üç yoldaş topxana sultanı İbrahim Xəlilin bağına getdik. Fərəculla çaxır içirdi. Qoltuğunda bir şüşə çaxır var idi. Çıxarıb dibinə kimi içdi. Sonra yalvarıb güc-billahla mənlə Əbdüləhədi onların bağının yaxınlığında olan Mehrava kəndinə göndərdi. Bu kəndin sakinləri bütünlüklə xaçpərəst idilər. Onun üçün çaxır alıb gətirməyi təvəqqə elədi. Biz də əlacsız qalıb istər-istəməz o kəndə getdik. Çaxır ələ gətirə bilmədik. Əliboş qayıdıb bağa gəldikdə gördük Fərəculla başdan ayağadək yanıb şilim-şihlə olubdur. Can üstündə idi. Bunun səbəbi o idi ki, səfər ayı olduğundan Fərəculla uzun qara paltar geymişdi. Biz gedəndən sonra kabab bişirmək istəyir. Ətəyi od tutur. Sərxoş olduğuna görə söndürə bilmir. Kabab bişirmək əvəzinə özünü kabab eləyir. Bu vəziyyəti görcək biz başımıza vura-vura bağbanı çağırdıq. Bir kilim gətirdi. Fərəcullanı kilimin arasına qoyub şəhərə gətirdik.
Darğa, kəndxuda və başqaları xəbər tutub gəldilər. Fərəcullanın əhvalını soruşdular. Dedi: "Məni həzrət Abbas vurdu". Atası çox üz vurdu, istədi başqa cavab eşitsin, ancaq əvvəlki cavabı eşitdi. Neçə saatdan sonra Fərəculla öldü. Üç gün yas tutdular. Üç gündən sonra sultan öz topçularına əmr verdi, məni, bir də qaynı Əbdüləhədi tutdular. O vaxt Məhəmməd Rəhim Mirzə Ziyaüddövlə hakim idi. Şahzadə özü Təbrizdə idi. Yerində oğlu Əmirzadə Darab Mirzə oturmuşdu. Bizi hökumət divanxanasına apardılar, gecəni dustaqda saxladılar. Sabahı gün İbrahim Xəlil gəldi. Bizi hakimin hüzuruna apardılar. Gedib təzim eləyib durduq. Sultan Əbdüləhədin əlindən tutub hakimin yanına çəkdi və dedi:
“Bu mənim oğlumun qatilidir.” -- Məni göstərib dedi: “bu da Əmirzadə həzrəti-valanın mətbəx xərci.”
Oradaca hökm olundu. Sorğu-sualsız Əbdüləhədin başını kəsdilər, bununla da bir şəhərin ürəyini odladılar. Məni on gün kündə-zəncirdə saxladılar. Yoxsul olduğuma görə özümü xilas etmək üçün lazım olan məbləği verə bilmirdim. Mənim dayım yüz tümən əmirzadəyə, on tümən də fərraşbaşıya verib, məni dustaqdan çıxartdı. Evə gəldim, axşam çağı bütün qohum əqraba arvadlı-uşaqlı evin həyətinə toplaşıb mənim yanıma gəlmişdilər. Hər gecə mənə evdən yemək gətirdiklərinə görə dustaqbanla bir yerdə yeyirdim. O, həm də mirqəzəb idi. Buna görə də mənə zahirən məhəbbət göstərirdi. Mən dedim: bu gecəni də dustaqbana yemək göndərin. -- Bu vaxt dustaqban özü evə daxil olub, gəlib qulağıma dedi: "Əmirzadə sənə xələt göndəribdir, çıx onu qarşıla". Mən yerimdən qalxıb bayıra çıxmaq istədim. Arvadlar hücum çəkib məni içəri dartdılar.
Sonra məlum oldu ki, xələt əhvalatı yalan və hiylə imiş. Əbdüləhədi öldürəndən sonra İbrahim sultan Təbrizə gedib Saidülmülkə şikayət eləyibdir. O da məsələni Əzizxan sərdara deyir.
Əzizxan sərdar əmr edir iki nəfər atlı Marağaya gedib, onu qolu bağlı gətirsinlər.
Ziyaüddövlə bu qəziyyədən xəbərdar olur. Marağaya bir nəfər xüsusi çapar göndərir. Öz oğluna də təkidlə hökm edir ki, Yəhyanı iki şaqqa eləyib Marağanın Təbriz darvazasından asdırsın. Sərdar kimin itidir ki, mənim hakim olduğum yerdən adam tutub aparsın. Belə bir hökumətdə yaşayış mənim üçün ar olar.
Bu yazı mənim azad olmağımdan yarım saat sonra Marağaya gəlib çatır. Əmirzadə məni Əliməmməd bəy fərraşbaşıdan istəyir. Dustaqban deyir: "Yəhyanın mənə inamı var, gedib onu hiylə ilə tutub gətirərəm". Neçə nəfər fərraşla gəlir. Onları dalanın başında qoyur, özü mənim yanıma gəlir. Mənim qohumlarım hal-qəziyyədən xəbər tutan kimi məni damdan-dama şəhərdən çıxarıb Tehrana, atamın yanına göndərmək istədilər. Məmmədağa qapıçıbaşı da bizim yaxın adamlarımızdandır. Zindandakı əzab-əziyyətlərdən xəstələndiyimə görə məndə Tehrana getmək taqəti yox idi. Ona görə də gecə qaranlığında məni yenidən şəhərə qaytardılar. Aparıb Şeyxül İslamın evində bəstdə oturtdular. Onun evinin bəst olmasına baxmayaraq, yenə də ehtiyat eləyib məni zirzəmidə gizlətdilər.
Dayım Təbrizə getdi. Dördüncü gün sərdarın məmurları Məmrud və Şəddad evladı kimi Marağaya varid oldular. Mənim qohumlarımdan altmış beş nəfəri başını götürüb şəhərdən qaçdı. Məmurlar onlardan biri də kor Nayib Həmid idi, dayımın və xalamın bağına qaravul qoydular, dayımın hücrəsinin qabağında çatmatüfəng durdular. Bizim, dayımın və xalamın evini boşaldıb, üç evin külfətini həsirdən başqa əsasiyyəsi olmayan bir otağa doldurdular. Məmurlar bizim evdə oturdular, məni və qohumlarımı hər evdə axtarırdılar. İstəyirdilər məni tapa bilməsələr də heç olmasa qohumlarımdan bəzisini ələ keçirib özləri üçün mədaxil eləsinlər.
Məmurlar hər gün kətxudadan, fərraşbaşıdan, hətta əmirzadənin özündən xərclik alırdılar.
Nəhayət, üç aydan sonra mənim dayım Təbrizdən yazdı ki, məni gizli yolla Təbrizə göndərib qohumumuz Cəfər dayının evinə aparsınlar. Yazdığı kimi elədilər. Cəfər dayı məni müctəhidin evinə apardı. Üç gün də orada qaldım. Sonra müctəhid ağa buyurdu. "Yəhyanı Saidülmülkün sərtöyləsinə aparın!" Özü də ona bir xahişnamə yazacaq idi. Gizlicə məni Saidülmülkün sərtöyləsinə çatdırdılar. Vəliəhd həzrətləri, sərdar və Saidülmülk çəməndə idilər. Ordu da orda idi. Üç gündən sonra neçə nəfər topçu gəlib əllərimi daldan bağlayıb boynuma zəncir saldı. Orduya apardılar. Saidülmülkün hüzuruna çatan kimi sultanı yanına çağırtdırıb dedi:
“Bu sənin oğlunun qatili! Onunla necə istəyirsən, elə də rəftar elə, qoy ürəyin soyusun!”
Sultan bu qəti hökm və tam ixtiyarla əlimdən tutub ordudan eşiyə çıxartdı. Bir imperial bir növbətçiyə verib dedi:
“Odun gətir!”
Bir saatdan sonra üç hambal dalında odun gətirib bir yerə qalayaraq od vurdular. Odunlar alışıb alovu göyə ucalan kimi Sultan üzünü mənə tutub dedi:
“Köpək oğlu, anası xətakar, indi səni elə yandırım ki, adam yandırmağın dadı damağında qalsın!”
"Hər kəs canından əl üzsə, ürəyində olanı deməkdən çəkinməz", -- demişlər. Mən də heç nədən qorxmayıb dedim:
“Köpək oğlu da, anası xətakar da, arvadı filan, bacısı filan da özünsən! Əgər mən sənin oğluna pislik eləmişəmsə, öz cəzamı görəcəyəm, yoxsa şəhid olub qiyamət günü bu odun müqabilində səni cəhənnəm odunda yandıracağam. Onda sən də cəhənnəm odunun ləzzətini anlarsan.”
Topçulardan biri mənim üzümə bərk sillə vurdu. Qollarım bağlı olduğuna görə üzünə tüpürdüm. Mənim paltarımı soyundurdular, əynimdə köynəkdən başqa bir şey qalmadı. Bu vaxt bir nəfər fərraş gəlib dedi:
“Sərdar buyurur, adam yandırmaq şəriət və adətə zidd olduğuna görə onu yandırmayın, başqa vasitə ilə öldürün.”
Sultanın qanı qaralıb dedi:
“Mən gərək oğlumun qatilini elə öldürəm ki, ürəyim soyusun.”
Göstəriş verdi yeri qazsınlar, məni başıaşağı saxlayıb diri-diri quylasınlar. İp gətirib boyumu tutdular. Qəddimə görə yeri qazmağa başladılar. Bir vaxt uzaqdan bir dəstə adam göründü.
Atlılardan biri çaparaq gəlib dedi:
“Vəliəhd həzrətləri müqəssiri istəyir.”
Qəzadan vəliəhd həzrətləri şikardan gəlirdi. Bizi uzaqdan görüb nə hadisə üz verdiyini soruşur. Hal-qəziyyəni mübarək xidmətinə ərz eləyirlər. Özü vəliəhdə məxsus çadıra gedib, atlılarından birini məni hüzuruna aparmaq üçün göndərir. Məni çadırın yanına aparıb dedilər:
“Get, ağla, sızılda, yalvar!”
Dedim:
“Qaradan tünd rəng yoxdur. Təqsirsiz olduğum halda əsla yalvarmayacağam.”
Gedib dedilər ki, müqəssir hazırdır. Məni yanına apardılar. Nə təzim elədim, nə də baş əydim, dik dayanıb durdum. Mənim üzümə baxan kimi buyurdu: boynundan zənciri açıb azad eləyin, heç kəsin onunla işi olmasın!
Zənciri boynumdan açdılar. Orada elə bir şadlıq, şənlik oldu ki, daha ondan artığını təsəvvürə gətirmək mümkün deyil. Biri mənə paltar, o birisi papaq, başqası ayaqqabı bağışladı. İstədilər mənim üçün pul yığıb versinlər, razı olmadım, dedim:
“Mənim ehtiyacım yoxdur. Allah vəliəhdə ömür versin! Siz ancaq mənə bir at kirə eləyin, məni Təbrizə aparsın, Hacı Cəfər dayının evinə çatdırsın, mən onun kirəsini də verərəm.”
Pişxidmət baş nökərinə dedi:
“Onun üçün bir at tut, özün də atını minib, onu Hacı Cəfər dayıya tapşırıb, qayıt gəl.”
Mənim başımın qəzavü qədəri, vəliəhd həzrətlərinə dua eləməyimin səbəbi budur. İndi sizdən insaf üzündən soruşuram: əgər mən hər nəfəsdə vəliəhdin canına dua eləsəm onun bəxş etdiyi nemətin şükürünün öhdəsindən gələ bilərəmmi? Mənim diri qalmağıma o bais oldu. Arvad-uşaq sahibiyəm, onlara ruzi qazanıramsa, yenə də onun mərhəmətindəndir ki, mənə həyat bağışlayıbdır. Həqiqətdə vəliəhd məni dirildibdir. Allah vəliəhdə ömür versin. Diri olduqca, ayıqlıqda da, yuxuda da, yeyəndə də, içəndə də, oturanda da, duranda da bu dua mənim dilimdən düşməyəcəkdir. İndi buyurun görək mən düz iş görürəm, ya yox? Allah vəliəhdə ömür versin!”
İxtiyarsız olaraq mən köyrəldim, hönkür-hönkür ağladım. Yəhya dedi:
“Ay canım, niyə ağlayırsan? Allaha şükür, məni öldürmədilər, yandırmadılar, diri-diri qəbrə qoymadılar.”
Dedim:
“Bu bədbəxt, sahibsiz millətin halına ağlayıram. Gör bu yazıqların qiyməti nə qədər ucuz imiş, gör xalqı kimlərin əlinə tapşırıblar!”
Çarvadar soruşdu:
“Bu hansı vəliəhddir?”
Yəhya dedi:
“İndi böyüyübdür, Təbrizdədir. Adı Müzəffərəddin mirzədir. Hamınız deyin: "Allah vəliəhdə ömür versin!"”
Hamılıqca dedik. Bu vaxt gördüm İbrahim bəy heyran-heyran baxır. Nə o qovun yedi, nə də biz zəhrimar elədik. Bostançının pulunu verib qalxdıq.
İbrahim bəy atını Yəhya ilə yanaşı sürürdü. Mən də onun yoldaşı ilə həmcilov idim. Sözarası yoldaşına dedim:
“Axı belə məmləkətdə necə yaşayırsınız?”
Dedi:
“Əmican, hamımızın mülkümüz, əhli-əyalımız var. Bunları qoyub gedə bilmirik. Bir təhər yana- yana dözməliyik. Vətən sevgisidir, nə eləmək olar.”
Dedim:
“Şeyx Sədi neçə əsr bundan əvvəl buyurmuşdur:
"Sədi vətən eşqi doğru hədisdir, Fəqət məhrum qalıb ölmək çətindir".
Öz arxama mültəfit olub gördüm İbrahim bəy bizim söhbətimizi eşidir. Tez ağzımı yumub, xımımı kəsdim. Bununla belə, İbrahim bəyin baxışlarından dilxor olması məlum idi. Mirzə Abbas dedi:
“Doğrudan da, allah vəliəhdə ömür versin! Siz allah, hamınız deyin "amin!"”
Hamımız "amin!" dedik. Mirzə Abbas yenə də ixtiyarsız olaraq dedi:
“Əgər vəliəhd bir az gec yetişsə idi, biçarəni diri-diri quyulayardılar....”
Hacı Möhsün ağa dedi:
“İbrahim bəyin yazdığı kimi, mətin iradəli, tədbirli bir vəzir şahın istəklərini icra etmək əzmində olub, İranda qonşuların müdaxiləsinə və təsəllütünə yol verməsə, əlbəttə, İran tərəqqi edəcəkdir. Ancaq iki gündür ki, bu səyahətnamə məni çox narahat eləyibdir. Doğrusu, mən İranı bu dərəcədə pərişan bilmirdim. Əgər İbrahim bəydən başqa bir adam onu yazsa idi, inanmazdım. Lakin İbrahim bəyin özü İran haqqında o iddiada olduğu halda, o qədər qeyrət və təəssüblə indi bunları yazmışdır. İstər-istəməz qəbul etməlisən. Hələ heç bəid deyil ki, İbrahim bəy yenə də zati qeyrət və təəssübünə görə bir para işlərin üstünə pərdə çəkib ört-basdır etmişdir.”
Mirzə Xəlil İsfahani dedi:
“Hər halda belə qalmayacaq, çünki zaman o zaman deyil. Əlbəttə, dünyanın təbii seyri öz-özünə bütün nöqsanları aradan aparacaqdır. Bundan əvvəl bütün yer üzü vəhşiliklə dolu idi. Belə xəyal eləməyin ki, Qərb millətləri elə anadan mədəni doğulmuşlar. Heç vaxt vəhşilikləri olmamışdır. Xeyr, belə deyil. Eşitdiyimə görə, İspaniyada günlərin birində baş ruhanilərin məclisində günahsız bir cavanın töhmətləndirilib yandırılması haqqında fitva verildi. Şəhər meydanının ortasında hamının gözü qarşısında çoxlu odun qalayıb, üstünə neft səpib odladılar. Ölümə məhkum olunmuş cavanı oda atmaq istəyirdilər. Bu vaxt cavan padşah Fridlan oradan keçirdi. Nə hadisə üz verdiyini soruşdu. Dedilər: "bu cavan baş ruhanilərin məclisində məhkum edilmişdir. Odda yandıracaqlar". Cavan, rəhmli padşah insanlıq və tərəhhüm üzündən dedi: "yazıq, hayıf!" Sonra tez oradan ötüb keçdi.
Müttəhimi yandırandan sonra baş ruhaniyə xəbər verdilər ki, şah meydandan keçərkən o, müttəhim cavanı görüb insanlıq və tərəhhüm üzündən dedi: "yazıq, hayıf!"
Bunun üçün keşişlər iclas təşkil elədilər, müzakirəyə başladılar. Belə qərara gəldilər ki, padşahın ürək yanğısı və hayıf deməsi şəriəti və məzhəbi təhqir etməkdir. Ona görə də gərək padşahın özü də yandırılsın.
Bu xəbəri padşaha çatdırdılar. Xəbər verdilər ki, iş-işdən keçib, sizin özünüzü yandırmaq haqqında da qəti hökm çıxarmışlar. Padşah gecə yarı evdən tək çıxıb, baş ruhaninin evinə gedir. Evə girən kimi özünü onun ayaqlarına salıb ağlaya-ağlaya deyir:
“Doğru demişlər, mən "yazıq, hayıf!" demişəm. Lakin təhqir etmək qəsdində deyildim. Bu sözlər ixtiyarsız olaraq insanlıq və həmnövlük üzündən dilimə gəldi. İndi, allah xatirinə, mənim cavanlığıma rəhm eləyin, günahımdan keçin.”
Ruhani çoxlu düşünüb, götür-qoy eləyəndən sonra dedi:
“Sənin yandırılmağın haqqında fitva verilibdir. Onu ləğv etmək olmaz. Lakin bir dəllək çağır, qoy sənin damarına neştər vursun, qanını şüşəyə tutsun, aparıb haman yerdə oda atsınlar ki, o yanıb sənin günahının kəffarəsi olsun.”
Padşah razı oldu. O saat baş ruhaninin buyuruğunu yerinə yetirdi.
İndi baxın görün ki, haman millət mədəniyyətin gözəl cəhətlərini özündə necə birləşdirmişdir. Elə buna görə də ərz eləyirəm ki, dünya vaxtilə büsbütün vəhşilikdən ibarət idi. Tədriclə islah olundu. İnşaallah, tezliklə İran da mədəniyyətin gözəl dairəsinə ayaq qoyacaq, hüquq bərabərliyi qanunları dərəcəsinə yüksələcək. Tərif olunduğu kimi, vəliəhd həzrətlərinin niyyətləri İranın gələcəyi üçün adamda böyük ümidlər doğurur.
Dedim:
“Mənim ağam, başqa millətlərə, ya məmləkətlərə Yaponiyanın Mikado kimi ağıllı padşahı rəhbərlik edir. Yada ki, milləti mətbuat və qəzetlər qeyrətə gətirir, ədiblər və filosoflar millətin intibahı üçün əsərlər yazırlar, kitablar nəşr edirlər, onun eyiblərini açıb göstərirlər, dövlətin millət üzərindəki hüququnu, millətin dövlət üzərindəki hüququnu müəyyənləşdirib, hər bir fərdin gözü qarşısında canlandırırlar. Beləliklə, getdikcə bəxt ulduzları doğub parlayır. Belə etməsə idilər, yəqin ki, bu məqama çatmazdılar. Bədbəxtlikdən İranda bir adam görmədim ki, elə bir niyyətlə dövlətin və millətin eyiblərini qələmə alsın. O ki, İranın şairləridir, kül başlarına olsun, bütün fikir-zikirləri budur ki, bir Firon xasiyyətli, Nəmrud rəftarlıya mədh söyləyib müqabilində çolaq bir yabı alsınlar. O ki, alimləridir, nə ərz eləyim, iyrənc mövhumat içərisində boğulurlar.
"Özü azmış necə yol göstərsin?"
O da ki, ruhaniləridir, hələ təharət məsələsini şərh etməkdən başları ayılmamışdır. Kitab mağazasına gedirsən, görürsən ki, iki-üç yüz il bundan əvvəl yazılmış kitablardan başqa bir şey təlif olunmayıbdır. Əgər təzə bir kitab yazılmışsa da, məzmunu haman köhnə kitabların məzmunudur. Yalnız adını dəyişmişlər.
Bir vəzir və ya sərdar görmədim ki, qoşun quruluşu, topxana, siyasət, dövlət quruluşu, rəiyyətpərvərlik maliyyatı toplamaq qaydaları, hökumət qanunları və bərabərlik haqqında bir kitab yazmış olsun. Ümid ağacı öz-özünə göyərib bar verməz, əgər bar gətirsə də ondan istifadə etmək olmaz. Onun meyvəsi meşə ağaclarının meyvəsi kimi acı, turş və məzəsiz olar. Amma əgər mədəni üsulla bu ağacı əkib becərsək, əlbəttə, barı ləzzətli və şəkər kimi şirin olacaq....
Amerikalılar torpağın məhsulunu mənimsəməkdən əlavə havadan da faydalanırlar. Onlar elektrik qüvvəsini də özlərinə ram edib, itaət altına almışlar. Amma bizim ölkədə o keçmiş tarixi və əzəməti ilə bircə dənə məktəb tapmaq olmaz ki, onun müəllimi təqlid elmindən başqa, məmləkətin səadəti və millətin xoşbəxtliyini təmin edə biləcək bir elmin olduğunu anlasın. Bu genişlikdə ölkədə bircə dənə qəzet çıxmır. Əgər qəzet adlı bir şey varsa, o da həftədə bir dəfə min zəhmətlə daş üstündə çap olunmuş iki tikə kağızdan ibarətdir ki, onun da mündərəcə və məzmunundan nə dövlətə, nə də millətə bir qəpiklik mənfəət yoxdur. "İran" və "İttila" qəzetləri həmin iddiamızın canlı şahidləridir.
Otuz il bundan əvvəl Yaponiya adalarında yalnız otuz qəzet var idi. Onların hamısı cəfəng və mənasız idi. "İttila" və "İran" qəzetlərindən də pis idilər. İndi ölkədə min qəzet, həftəlik jurnal və aylıq ədəbi-siyasi məcmuə nəşr olunur.”
Hacı ... Təbrizi dedi:
“Yusif, bəsdir, bəsdir. Saat yeddidir. Biri gün axşam bizim evə təşrif gətirəcəksiniz, söhbəti orada başa çatdırarsınız.”
Dedim:
“Təbrizdə iyirmi gün sizə zəhmət vermişik, daha bəs elər, burada zəhmət çəkməyin.”
Dedi:
“Məqsəd dostları, yoldaşları bir yerə toplayıb söhbət eləməkdir, zəhmət məsələsi ortalıqda yoxdur. Təarüf-zad da lazım deyil. Əlbəttə, ağalar birisi gün axşam bizə təşrif gətirəcəklər.” Məclis dağıldı, mən də evə gəlib yatdım.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi-6
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
از خدای به کمال تضرع درخواست میکنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولتپرستی چنان باشند که وزرای سایر دولتها هستند.من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسفعمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنهام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.»
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəştiباری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیمبیگ مکتوبی رسیده بود.گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.»
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشتهام؛ به واهمهٔ اینکه مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریکتر از شب دیجور میکنند.غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.»
Sonluqسپاس خداوند بخشندهٔ مهربان را که به طبع این سیاحتنامه من بنده را توفیق عطا فرمود و موفق شدم بر اینکه نام نامی این سیاح محترم بلاکش را -که در راه حب وطن زحمات و خسارتهای فوقالعاده بر خود هموار نموده است- در صفحهٔ گیتی به یادگار بگذارم.چنانکه در مقدمه عرض شد، مقصود از طبع و نشر این سیاحتنامه که مستلزم بسی زحمت و خیلی مخارج است جلب منفعت شخصی نیست. بلکه در عقیدهٔ خود، این معنی را نوعی از آیین وطنپرستی و ملتدوستی و دولتخواهی دانسته زحمات و مخارج آن را به طیب خاطر در عهده گرفتم تا مطالعهکنندگان محترم از روی انصاف به مندرجات آن نگریسته برای رفع معایب و اکمال نقایص وطن همت فرمایند که بلکه از میامن اتفاق و همت بلند ایشان بهتدریج مفاسد صلاح پذیرد. از این وضع پریشان بالمره مأیوس نباید شد، چه که هیچ سختی را در مقابل سعی و عمل ملتی پایداری نتواند شد. چنانکه فرمودهاند: «همتالرجال تقلع الجبال.» باید برای اصلاح کارها متفقانه جنبش کرد تا بر شدائد غلبه نمود.