Dövlətxahlıq ərizəsi
عریضهٔ دولتخواهانه
اعلیحضرتا! چه عنوان بنویسم بالاتر از این که امروز اعلیحضرت همایونی در تخت کیان نشسته تاج نوشیروان به سر گذاشتهاید. نظر بر این که عرایض عاجزانهام تماماً خالصانه و مخلصانه است، به زبانی که خود میتوانم بفهمم، بدون قافیهسازی و عبارتپردازی، به خاک پای مبارکت میرسانم:
پادشاها! این حقیقت را که بندهٔ دولتخواه مینگارد خائنان ملت -که در واقع دشمنان سلطنت هستند- خیال دارند که اعلیحضرت را به خطرات مهلک بیندازند، لذا به حضور مبارکت نمیرسانند، حسن افکار و شاهپرستی ملت را ستر نموده آنچه که مخل آسایش و اضطرار سلطنت است القاء شبهه کرده در نظر انورت جلوه میدهند، اعلیحضرتت را از اولاد خود میترسانند، در باغ شاه محبوسوار نشانیده از شنیدن و خواندن حوادثات ممالک خود و اجانب محروم داشتهاند، نمیدانید که زبان لعن و طعن دویست ملیان مسلم و بلکه عموم سکنهٔ کرهٔ ارض در علیه شاه ایران است، صورت همایونت را به صور مختلفهٔ جانوران درنده میکشند، جراند شرق و غرب نام مبارکت را به جز وحشیگری و باربری
یاد نمیکنند. شاهنشاها! این خائنین اعلیحضرتت را از صراط مستقیم انحراف دادهاند به وادی پر خوف و خطر کشبدهاند که راه نجات مسدود و چارهٔ خلاصی مفقود. به تاریخ عالم رجوع فرمایید ببینید چه قدر سلاطین عظام و فرمانفرمایان با احتشام، با همهٔ کثرت خزاین و اقتدار و فزونی لشکر جرار که به مرض استبداد مبتلا بودند، با ذلت تمام و رذالت مالاکلام مقتول و یا مخلوع گشتند و شربت زهرآگین «ذق انک انتالعزیز الکریم» چشیدند. ملت بیدار شده را هیچ حاکم قهار نتوانسته با قهر و غلبه بخواباند. اینک از سلطان حمید عبرت بگیرید، با وجود خزینهٔ موفور و لشکر مطیع و کثرت ذکاوت و افزونی درایت به جز تسلیم و رضا چاره ندید.
به عبرت نظر کن سوی رفتگان که فردا شوی عبرت دیگران
این وضع حالیهٔ ایران و خونریزی بیکران و ظلم بیپایان نه تنها مملکت را پریشان و ملت را بینام و نشان میسازد، بلکه مخل آسایش عموم گشته، اجانب را محرک به اصلاح میکند، پای اغیار را به مملکت باز و زبان طعن دشمنان دوستنما را دراز میکند. آن وقت نه خسرو بماند نه خسرو پرست! شما را به خدا انصاف فرمایید! هذیانات خائنین که فقط به جهت آسایش دو روزهٔ دنیا و اخذ زخارف مانند وسواس القای شبهه کرده هر روز به نیرنگی پیش میآیند؛ گاهی میگویند ملت میخواهد ظلالسلطان را جالس سریر سلطنت نمایند، گاهی میگویند خیال جمهوریت دارند، هر ساعت به حیله و تزویری پیش میآیند. شما را به خدا، عرایض خالصانهام را خود به خود محاکمه فرمایید، سر مویی اگر خلاف یابید قبول نفرمایید! عموم عقلا و رؤسای ملت از این تهمت بری هستند. اولاً افعال و اعمال و کردار ظلالسلطان بر احدی پوشیده نیست، خصوصاً به اهل اصفهان و فارس. هیچ عاقلی دانسته و فهمیده تیشه به پای حیات خود نمیزند. در خصوص جمهوریت افتخار ایرانیان با تخت و تاج کیان است، عموم سلاطین روی زمین اقتداء به ایران کردهاند. اولاً ایرانیان تا جان در بدن دارند تبدیل تاج و تخت نکنند. این عار تقلید بر ناصیهٔ خود نگذارند و ثانیاً جمهوریت با لفظ نمیشود. ملت جمهور اقل دو ثلثش باید عالم و مفتی و قاضی باشد، حال این که ابداً ملت ایران شرف و ناموس تاج و تخت ششهزار سالهٔ خود را زیر پای نمیگذارند، خیاطزاده و کفاشزاده را برای خود رییس انتخاب نمیکنند. ما را پادشاه پادشاهزاده لازم است. پس آیا ملت از نسل سلاطین صفویه کسی را سراغ
دارند یا از نسل نادر شاه میشناسند؟ آیا ایرانیان مثل اروپ میتوانند از دیگر سلاسل به حکومت قبول نمایند و یا در سلسلهٔ قاجار کسی هست که طرف اعتماد ملت باشد؟ هیچیک از اینها موجود نیست. هر کس با ملت جوری رفتار کردهاند که تجاوز به عرض و مال و جان کردهاند. بعد از دانستن این حقیقت، چگونه ملت خود را به اخلال و به اختلاف میاندازند و به غیر از سلطنت اعلیحضرتت فکر دیگر به خاطر خطور دهند؟ آشکارا عرض میکنم ملت ایران از سلسلهٔ شما روی مهر و محبت و رعیتپروری ندیدند مگر از پدر بزرگوار اعلیحضرتت که حق بر گردن ملت گذاشت و گذشت. اگر ملت خاطر حضرتت را ملاحظه نمایند، حق بزرگواری پدر تو را مرعی خواهند داشت؛ در صورتی که اعلیحضرتت وصیت آن پادشاه عادل را بگیرید، ملت خلف و ولیعهد آن مرحوم را به جان دل خواهند پرورید. آن جنت مکان ما ضعفا را -رعیت مشروطه- به شما تسلیم فرموده، پارلمن گشاده، خود تشریف آورده تبریک نموده. شاهد معتبر دستخط اعلیحضرت است. پس واجب است از ملت دلجویی کرده حق مشروعهٔ ایشان را رد فرمایید که رعیت را عبدِ رقبه خواهید فرمود. چند تن مفسد دنی و ناپاک که دشمن دین و دولت و ملتاند از دربار برانید و بلکه وجود نحس نجس ایشان، که مانند مرض شفاقلوس است، به جهت محافظت سایر اعضا ببرید! اگر این عرایض صادقانه را به سمع اعتبار نگیرید، به کلی باید ملت و مملکت و سلطنت ایران را خاتمه بکشید. به هر چیز مقدس قسم! که این رفتار و کردار سبب بر باد رفتن وطن عزیز ما و خاتمهٔ حیات و سلطنت شماست، چون یک امر خارقالعاده نیست، از اول دنیا چنین بوده و خواهد بود. این است تاریخ انگلتره و تاریخ اسپانیول و تاریخ فرانسه! با تلفن خبر بگیرید از سلطان حمید تا به شما بگوید. قسم به تربت پاک ایران! که در نزد این بنده بسیار مقدس است، هر کس غیر از اینها بگوید خائن دین و دولت و ملت است. این نگارشات بدون غرض است. شب و روز افکارم محض حفظ وطن مقدس و استقلال آن سلطنت و وقایهٔ ناموس ملت است. باز قسم میخورم هر قدر دیرتر عامل نصایح دولتخواهانهام باشید کار وخیمتر و زحمت بیشتر خواهد شد، فرق بسیار در میان داد و گرفت است، نام نامی خود را در تاریخ دنیا به نیکی ثبت فرمایید، والا به بدی و وحشیگری و خونخواری ثبت خواهد شد. پشیمانی سودی نخواهد داد.
اعلیحضرتا! بعض جهال شبنامه مینویسند، ملت را خائن به نظر مبارک
میرسانند؛ بزرگان و عقلای ملت از این تهمت بری هستند، اینگونه مزخرفات و لاطایلات نه تنها در ایران است بلکه در تمام فرنگستان، خصوصاً در این اسلامبول پیش چشم چنین سلطان مقتدر، چهها که نمینویسند و به چه صور تصویر نمیکنند. البته خاطر مبارک را مکدر نفرمایید، همه نیک و [ابد] موقت است. بعد از این که با ملت اتحاد و اتفاق فرمودید، ملت جزای بیادبان را میدهد. مخفی نماند که سلطنت آلعثمان در خطر بود، همین که اعلان مشروطیت شد، عموم متجاوزین حساب خود برده در جای خود آرام گشتند، بهانه به دست نتوانستند بیاورند. نگارنده را جز حشمت و اقتدار اعلیحضرت و آسایش ملت و محفوظ ماندن مملکت از تجاوز اجنبی منظوری نیست. کجا انصاف است که در این عهد تمدن اولین حکمران روی زمین را جراید عالم به بد عهدی و بدنامی ذکر نموده هجویات و وحشیگری او را مینویسند، تبعه و ملت بخوانند و دلخون نشود؟ جسارت کرده چند فقره عریضه عرض کرده فرستادهام، شاید متنبه شده، تغییر مسلک فرموده، ترحم اول به خود و در ثانی به ملت بیچاره نمایید. کور باشند مسببان این بدنامی! که در خارجه و داخله کرورها ملت مظلومه را به خون ریخته به وادی عدم رهسپار کردند، مشروطه را خلاف شرع گفتند، اعلیحضرت را بدنام و سرگردان کردند. اعلیحضرتا! اگر چه حد ندارم از سیاست در حضورت دم زنم لکن سوز درون وادار میکند در پیش لقمان حکمت بگوییم. چنین مینماید که خائنین به افکار باطل افتاده حضرتت را اغوا کرده میگویند که در وقت تنگی و ضرورت روسیه معاونت میکند. زهی خیال خام و باطل که روسیه قدمی بیاذن انگلیس بتواند بردارد! انگلیس از این وضع ایران متنفر و منزجر است، معاهدهاش با روسیه محکمتر است، خودسر نتواند حرکت کند و علاوه، داخلاً و خارجاً، روسیه نه چنان گرفتار است که بتواند کسی را معاونت نماید. انگلیس و سایر دول به مداخلهٔ روسیه راضی نمیباشند، خصوصاً ژون ترکها، اولاً مقرند بر این که بقای مشروطهٔ ایشان موقوف به مشروطه شدن ایران است و ثانیاً ملتفت شدهاند اختلاف کلمه بین سنی و شیعه از دسایس حکومات مستبده است، اصول اسلام یک و بلافرق [است] اختلاف فروع فِرَقِ سبحانی اصول نیست، فکر اتحاد اسلام دارند. و علاوه بر اینها، روزی که امرای دربار مجلس را توپ بستند تمام پارلمنهای دنیا به تزلزل درآمدند، عموم ملت متمدن دشمن دولت ایران و اعلیحضرتت گشتند، زیرا پارلمن در نزد عموم ملل
محترم و مقدس است، لذا اگر ملت بلاسبب دشمنی میکرد، جا داشت که خارجه مداخله نماید. وقتی که پادشاه مشورتخانهٔ ملت را خراب و یغما نماید منفور و مغضوب بینالامم میشود. این خرابی را باز خود توانید تعمیر نمود؛ یعنی حق شرعی و عرفی ملت را رد فرمایید والا عاقبت وخیم و نتیجهٔ بد خواهد داد، چنانچه به برادران شما یعنی سلاطین ماضیه داد. تکرار میکنم این راه که شما پیش گرفتهاید به ترکستان است، اگر ترک مسلک نکنید سخت پشیمان شوید ولی در وقتی که سود نباشد. «من آنچه شرط بلاغ است با تو گفتم.» والسلام.
در نمرهٔ ۳۷ سال ۱۵ در حبلالمتین درج شده
هنگامی که قدغن اکید شد که نامهٔ مقدس داخل خاک ایران نشود، باز پادشاه عادل ترقیخواه مظفرالدین شاه همه را میخواند؛ اکنون که آزادی و حریت است به شاه حالیه نمیرسانند که بخواند و اگر میخواند پس قلب مبارکش سختتر از صخرهٔ صماست که اثر نمیکند، و یا این که تارک دنیا گشته صرفنظر از مملکت و ملت فرمودهاند. نمیدانم این خائنان دین و دولت و این دشمنان سلطنت و این مخربان شریعت چهقدر رسوخ در مزاج پادشاه ما به هم رسانیده که ولی نعمت خود را از جادهٔ مستقیم انحراف داده به تیه هلاکت افکندهاند که سی کرور رعیت [را که] به منزلهٔ اولاد معنوی و پیراهن پادشاهاند، فدای مشتی مردمان مغرض بیدین و لامذهب میفرمایند. چنانچه در شورش اخیره خلف و اخلاف شده وجهالمصالحهٔ جزای مردمان خدانشناس دشمن شریعت، قاتل ملت، مخالف مشروطیت گشت، به چه زودی آن قسمهای مغلظه و آن تعهدات و فرمایشات خسروانه را نسیاً منسیاً کردند. آیا معلوم نشد سبب این همه بدنامیها و صدور این قدر تلگرافات کیها بودند؟ آیا غیر از این خائنین و مخربین ارکان شریعت و دین بودند که از هر شهر و قری تلگرافات جانبازانه -چنانکه در نمرهٔ ۲۶ نامهٔ مقدس درج است- رسیده؟
به خدای لاشریک! هنگام خواندن بیاختیار اشک دیدهام به دامنم ریخت. ای بیدینان خدانشناس! چه شوری بود برپا کردید؟ چه بدنامی بالا آوردید؟ چهقدر وسوسه در دل پادشاه کردید و ناموس سلطنت را به کلی از میان برداشتید که شاه ساده دل را بر این خیال واداشتید که در بیست و چهار ساعت مجلس را پریشان و
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-3-dovletxahliq-erizesi
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشتهام؛ به واهمهٔ اینکه مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریکتر از شب دیجور میکنند.غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.»
Sonluqسپاس خداوند بخشندهٔ مهربان را که به طبع این سیاحتنامه من بنده را توفیق عطا فرمود و موفق شدم بر اینکه نام نامی این سیاح محترم بلاکش را -که در راه حب وطن زحمات و خسارتهای فوقالعاده بر خود هموار نموده است- در صفحهٔ گیتی به یادگار بگذارم.چنانکه در مقدمه عرض شد، مقصود از طبع و نشر این سیاحتنامه که مستلزم بسی زحمت و خیلی مخارج است جلب منفعت شخصی نیست. بلکه در عقیدهٔ خود، این معنی را نوعی از آیین وطنپرستی و ملتدوستی و دولتخواهی دانسته زحمات و مخارج آن را به طیب خاطر در عهده گرفتم تا مطالعهکنندگان محترم از روی انصاف به مندرجات آن نگریسته برای رفع معایب و اکمال نقایص وطن همت فرمایند که بلکه از میامن اتفاق و همت بلند ایشان بهتدریج مفاسد صلاح پذیرد. از این وضع پریشان بالمره مأیوس نباید شد، چه که هیچ سختی را در مقابل سعی و عمل ملتی پایداری نتواند شد. چنانکه فرمودهاند: «همتالرجال تقلع الجبال.» باید برای اصلاح کارها متفقانه جنبش کرد تا بر شدائد غلبه نمود.
Sonluq, 2پس از معلوم میشود که هر کس به وطن خود محبت دارد و عزت ابنای وطن خود را میخواهد باید به فرمودهٔ حضرت مولیالموالی علی عالی -علیهالسلام- که مولا و مقتدای خودشان است، پیروی نموده از معایب هموطنان هر چه بیند به زبان ملایمی به ایشان بگوید، که بلکه سخن یکی از آن میان کارگر افتد، مردم به تدریج به ترک ناملایمات اقدام نمایند؛ تا به یاری خدا جور و ناراستی که خود اثر نادانی و جهالت است از میان ملت بار بربسته قسط و عدل به جای آن خیمه و خرگاه زند. حالا وقت آن است شعرا و سخنسنجان ملت، که تاکنون عمرشان را به تمدیح و توصیف جبابره صرف مینمودند، دیگر از حب وطن و آیین وطنپرستی جامهها سرایند و چکامهها آرایند. چنانکه مدتی برای مصایب گریه میکردیم یک چندی نیز مرثیهٔ وطن بخوانیم و بدان گریه کنیم، چه در صورتی که وطن نباشد به اجرای هیچ آیینی ما را رخصت نمیدهند. چنانکه سالها از وطنپرستان مذمت گفتهاند، یک چندی نیز کردار خائنان را به نظم و نثر نکوهش کنند. چندین سال است که برای خلاصی خودمان از آتش دوزخ به تضرع و زاری دعا میکنیم. چندی هم برای رهایی خودمان از ظلم و جور و نیل به عدل و انصاف دعا نماییم. عمرهاست که با همدیگر محض هوای نفس خصومت و نفاق میورزیم. چندی نیز به مهر و وفاق رفتار کنیم که سرمایهٔ تمامی نیکبختیهاست. چه مناسب است نقل حکایتی که به شاه عباس صفوی -اذرالله برهانه- نسبت میدهند در اینجا ذکر بشود:گویند روزی پادشاه رضوان جایگاه شاه عباس صفوی سواره به جایی میرفتند. سید پاکنژاد میر محمد باقر داماد و شیخ اجل بهاءالدین عاملی، که هر دو از فحول علمای آن عصر به شمار میرفتند، ملتزم رکاب پادشاهی بودند. پادشاه را به خاطر گذشت که آن دو بزرگوار را آزمایشی کند تا بداند که رقابت و حسادتی در میانشان هست یا خیر. چون اسب سید مرحوم خیلی بازی و جست و خیز میکرد، پادشاه آهسته به شیخ گفت که «اسب سید خیلی جهنده و بازی کن است، در حقیقت سواری این جور اسب برازندهٔ حال علما نیست.» شیخ عرض کرد که «چون اسب راکب خود را میشناسد که چه شخص عالم و بزرگواریست این است که از وجد آن دولت، که مر او را نصیب گشته، میرقصد و حق هم دارد.» پس از آنکه مسافتی طی شد این بار آن پادشاه دلآگاه روی به جانب آن سید جلیلالقدر کرده فرمود که «اسب شیخ خیلی تنبل است، نمیخواهد قدم به جای قدم پیش گذارد، شیخ خود نیز آیین سواری را نمیداند.» سید در جواب عرض میکند که «خیر! اسب شیخ تنبل و مهمل نیست. بلکه جای حیرت است که با آن همه بار سنگین فضلت که سوار اوست چگونه حرکت میکند.» آن شهریار پسندیدهکردار از شنیدن این سخنان نغز آن دو عالم بزرگوار به شکر خداوندیتر زبان شده میگوید «سپاس خداوندی را که در ایام سلطنت من علمای ملت را تا این درجه به همدیگر رئوف و مهربان داشته است که این یکی دلیل بودن اتفاق و مهر و محبت در میان تمامی ملت است.»
Əlavəاین بنده یکی از ابنای آن خاک مبارکام که پریشانی او دل هر وطنپرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آنوقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع میکردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنانکه اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملتپرستی چهها کشیده و از جهال وطن چه طعنها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آنجا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آنچه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکباند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد.معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آنچه ذکر شد صدهزار چندان است
Poems by other poets
Qanlı rəqib, nədir sözün bir qərəzAləm sənin olsun, nazlı yar mənəm
GəlsinBaşına döndüyüm qasid xoş qədəm,Ərzimi get söylə canana, gəlsin.
چون دلبر من بنزد فصّاد نشستفصّاد سبک بجست و دستش دربست
Mənəm ki, sakini-meyxaneyi-diyari qəməmMənəm ki, sakini-meyxaneyi-diyari qəməm,Hərifi-badəkeşi-bəzmi-sağəri-ələməm.