Yusif əminin yuxusu, 3
یا من اصبور را پیش خود از وفا طلب یا تو که پاکدامنی صبر من از خدا طلب!»
گفت: «عمو جان! «الامور مرهونة باوقاتها». البته شما هم خواهید آمد. لکن شما را چند وظیفه در پیش است. باید انجام دهید!»
گفتم: «قربان! آن وظایف چیست؟ بفرما تا عمل نماییم.»
گفت: «اول باید سکینه را به شوهر دهید که نسل ما منقطع نشود؛ دوم از ارثیهٔ پدرم آنچه مانده سکینه هر چه خواهش نماید مضایقه نکنید، ولو اینکه جملگی را بخواهد. و اگر راضی به قسمت خود شود که ثلث مال است، ارثیهٔ من که دو ثلث است به بانک معتبری دهید در آنجا بماند تا زمانی که در ایران قانون و بلدیه تأسیس شود. آن وقت اول یک باب مریضخانهای که دارای شصت رختخواب باشد جهت بیماران غریب وطنم درست نمایید و مصارف سالیانهٔ آنجا را حساب نموده به قدر کفایت مستملکات گرفته وقف کنید که منافع آن مصارف مریضخانه را به خوبی اداره نماید و یک باب مکتب هم تعمیر کنید برای ایتام ملت که گنجایش صد و پنجاه طفل داشته باشد؛ مجاناً لباس و خوراک آنها را و حتی معلمین و آسایش متعلمین را به فراخور حال حساب کرده مهیا نمایید! ملک دیگر هم به جهت مصارف و مخارج ایشان بگیرید که منافع آن به رفاهت کفایت کند او را هم وقف نمایید! سیّم، کتاب سیاحتنامهٔ مرا از اول تا به آخر طبع نمایید! از من اولادی نمانده که نام من ذکر شود؛ آن کتاب قائممقام اولاد من خواهد شد که نام مرا اهالی وطنم فراموش نکنند.
چه بهتر مرد را از یادگاری که بعد از وی بماند روزگاری
اگرچه در اوایل این مقولات را از مزخرفات میشمرند و اسم مرا به بدی یاد میکنند، لکن بعد زمانی که مملکت را آسایش روی آورد و مردم از ظلمت جهل و طغیان استبداد برهند، آن وقت سبب نیکنامی من گردد و هر کس مطالعه کند با ذکر خیرم یاد نماید.»
گفتم: «قربان! این بساتین و عمارات تماماً به شما تعلق دارد؟»
گفت: «آری. همه از ماست.»
گفتم: «آیا در اینجا آشنا و همصحبت دارید یا نه؟ با کسی رفت و آمد میکنید یا تنها به سر میبرید؟»
گفت: «هستند.»
پرسیدم: «کیاناند؟ من ایشان را میشناسم یا نه؟»
گفت: «نمیدانم لیکن آنها مرا شناخته بودند. در بالای مقام ما مقام میرزا تقیخان امیرنظام است. وقتی که ما آمدیم به دیدن ما آمد، ولی من نشناختم. خود معرفی کرد. گفت: «ارواح ما در عالم ذُر معارفه داشتهاند، به مضمون حدیث «الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف»؛ با همدیگر الفت داشتهایم. گاهی که از ایران خصوصاً از قلعهٔ اردبیل یاد کردی گریه نمودی.» بعد مرا برد خدمت نایبالسلطنهٔ غازی، عباس میرزا ولیعهد فتحعلیشاه ایران. بعد برد خدمت شاه عباس و شاه اسمعیل، دست ایشان را بوسیدم. التفات زیادم فرمودند. از تعصب و محبت من به وطن اظهار خوشنودی کردند و گفتند: «آفرین بر تو که ما را فراموش ننمودی!» میرزا تقیخان امیرنظام به نایبالسلطنه عرض کرد: «در ایران بسا کسان هستند که ما را فراموش نکردهاند؛ دایم با ذکر خیرمان یاد کنند.» فرمود: «مسلم است. مولوی گوید:
ذره ذره کاندرین ارض و سماست جنس خود را همچو کاه و کهرباست
ناریان مر ناریان را جاذباند نوریان مر نوریان را طالباند»
پرسیدم: «قربان! مقام ایشان هم بدین وسعت و شوکت و جلال است؟»
گفت: «مقام ایشان ماورای این مقام است. زیرا که من رعیتزاده مصدر خیر و احسان مانند ایشان نگشتهام. ایشان رعیتپروری و عدالتگستری و دادرسی فرمودهاند. خداوند ذوالاحسان در پاداش ایشان ممالک شاهانه و تجملات خسروانه به آنان عطا فرموده که هیچ گوش نشنیده و هیچ دیده ندیده. اگر ملت ایران شکر نیکی و احسان ایشان را مادامالحیات کنند حق شکر به جا نتوانند آورد.»
گفتم: «قربان! تو همیشه از نادرشاه ذکر خیر میکردی؛ پس سبب چیست که پیش او نرفتهای؟»
گفت: «میگویند علیل است. بیرون نمیتواند بیاید.»
گفتم: «قربان! چه شود که مرا هم به زیارت ایشان برسانی یا بفرستی؟»
گفت: «میرسد وقتیکه تو خود بلاواسطه خدمت ایشان برسی، ولی هر قدر ممکن است حب وطن را از دل دور مکن، محبت او را روز به روز مستحکم نما، در تعصب ملی سخت بکوش و بادهٔ حب وطن بنوش و عقاید خود را به طریق صراطالمستقیم اسلامیت محکم و پاکدار! و به این مرتبه و مقام کسی نتواند رسید مگر اینکه دارای این سه خصلت حمیده و عامل این سه اخلاق پسندیده باشد. این سخنان از من جوان که شاگرد و متعلم تو هستم بر شما که معلم کهنسال من هستی وصیت باشد: اینقدر بدان دیر آمدنت عیب نیست. دیر بیا ولی خوب بیا. محکم کن حب وطن را که استواری ایمان به فرموده نبی آخرالزمان است «حب الوطن من الایمان»: ایمان بسته به حب وطن است؛ دل را با حب وطن صفا ده و دیده را با محبت وطن روشن کن، از دیر آمدن بیم مدار! تو این ظرف نجس را شست و شو کن پس آنگه بادهٔ کوثر در او کن!
طبیبان [که] دوا بخشیاند حاذق به هر بیمار معجون نیست لایق
اگر دیرت به مطلب میرسانند صلاح وقت بهتر از تو دانند
تو را در بوتهٔ حرمان گدازند برای آنکه از غش پاک سازند.»
در این حال، به جانب باغ نگاه کرده خواستم از میوهها و نام و طعمشان و بعضی از اشجار و گلها که ندیده بودم، سؤال نمایم. ناگاه دیدم سه نفر ایرانی عبا بر دوش کلاه بر سر، در باغ سیرکنان مانند من واله و حیران میآیند، و به اطراف با حیرت نگاه میکنند. به ابراهیمبیگ نشان دادم گفتم: «هان نگاه کن، باز از همشهریها دارند میآیند، آدم بفرست آنها را بیاورند! چه عجب که به اینجا رسیدهاند!»
ابراهیمبیگ به سوی ایشان توجه نمود. دیدم هر سه به جانب ما رهسپار شدند، گفت: «آدم فرستادن لازم نیست. خودشان خواهند آمد.»
گفتم: «اذن ندادهای، چگونه میآیند؟»
گفت:
«دوکس را که با هم بود جان و هوش حکایت کناناند، لبها خموش
انسان کامل به هر چیز توجه کند، خواهش آن به عمل آید و قوهٔ جاذبهاش میکشد. من که به جانب ایشان توجه کردم، از توجه من به ایشان الهام غیبی شد که من آنها را میخوانم.
چو جانت قوی شد به ایمان و حکمت بیاموزی آنگه زبانهای مرغان
بگویند با تو همان مور و مرغان که گفتند از این پیشتر با سلیمان.»
گفتم: «قربان پس چرا به من توجه نفرمودی و دعوت نکردی؟»
گفت: «تو را ندانستم که جانب تو توجه کنم. کسی بیتوجه عالمالسر و الخفیات نتواند شد. از آمدن تو با خبر نبودم. اگر انسان کامل عیار و صادقالقول و مطیع پروردگار باشد، چنانچه انبیا و رسول هر دو سرا، محمد مصطفی -صلیالله علیه و آله و سلم- «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل»، هر خارق عادت که از انبیاء بنیاسرائیل سر میزد، از انسان کامل و عبد مطیع خداوند قادر و مقتدر هم مثل او سر تواند زد. «دیگران هم بکنند آنچه مسیحا میکرد.»
در این حین، آن سه نفر ایرانی را همان پیر بالا آورد. ابراهیمبیگ و محبوبه خانم برخاسته با کمال محبت و مهربانی پذیرایی نمودند و جلوس دادند. بعد از تحیت و اکرام ابراهیمبیگ سؤال نمود: «تشریف از کجا و عزیمت به کجاست؟ و چه عجب به اینجا تشریف آوردید!»
یکی گفت: «احرام طواف بسته عزیمت بیتالله الحرام در خاطر سرشته تا گذار ما به اینجا گشته.»
پرسید: «از همسفر و رفقا کیاناند؟»
گفت: «زیاده بر صد نفر بودیم. غیر از ما سه نفر، باقی را اذن دخول ندادند و از در برگردانیدند که از راه مغیلان بروند.»
گفت: «اسم شریف شما چه؟ کجایی هستید و از کدام سرزمین ایراناید؟»
گفت: «بنده خراسانی و این حاجی از اهل آذربایگان مراغه، آن هم اهل طهران همشیرهزادهٔ مسیحالملک است.»
ابراهیمبیگ گفت: «حاجی حاجی توبه کن، بگو توبه، استغفرالله توبه، زود بگو توبه!»
بیچاره حاجی ده دفعه بیشتر گفت: «استغفرالله توبه، استغفرالله!»
ابراهیم بار دیگر باب صحبت نگشاد.
حاجی خراسانی میگفت: «آقای بزرگوار! من چه گفتم که در او کلمهٔ رده و کفر بود که سرکار فرموده مرا توبه دادید؟»
ابراهیمبیگ گفت: «کلمهٔ کفر و رده بر زبان نیاوردی، ولی دروغ گفتی. در مکان مقدس دروغ سزاوار نیست. فیالفور بیرون میکنند.»
حاجی گفت: «من چیزی نگفتم که تا راست و دروغ آن معلوم شود.»
ابراهیمبیگ گفت: «دروغ واضح گفتی، زیرا که گفتی همشیرهزادهٔ مسیحالملک. مگر حضرت مسیح همشیره داشت که زادهاش باشد؟ وانگهی از زمان مسیح هزار و نهصد سال گذشته، چگونه همشیرهزادهٔ آن اکنون باقی است؟»
حاجی گفت: «آقا جان! من مسیح را نگفتم. خالوی این شخص طبیب است، از طرف دولت به او لقب دادهاند.»
ابراهیمبیگ گفت: «دروغ محض است، بتوان گفت همشیرهزادهٔ فلان طبیب حاذق.»
بالجمله بیگ گفت: «خوب، در طهران چه خبر تازه هست؟»
حاجی خراسانی گفت: «خبر تازهٔ طهران را از همشیرهزادهٔ نوروزخان حکیم بپرسید. من خبر ندارم.»
همشیرهزادهٔ حکیم نوروزخان گفت: «الحمدلله سلامتی است.»
ابراهیمبیگ پرسید: «کار و بار دربار چهطور است؟»
گفت: «قدری شلوغ است. میرزا محمودخان حکیم دربار را از مأموریت عزل و به عنوان حکومت به رشت نفی کردند، پارسال بعد از سه ماه ورود به آنجا غفلتاً وفات نمود. در میان مردم به جهت وفات او سخنان اراجیف بسیار شایع است. بعضی بر آناند که او را زهر دادند، برخی را اعتقاد است که از کثرت واهمه زهرهاش ترکید. هر کسی نوعی میگوید، لیکن از قرائن سخن آخری باید باشد -العلم عندالله. میرزا علیخان صدراعظم اسبق از ایران نفی، با عیال به جانب فرنگستان رهسپار گشت. امسال میرزا علی اصغرخان صدراعظم معزول شد. گویا خیال مکه دارد. از طریق فرنگستان خواهد رفت. یکی از نوکرهایش به من گفت که مکه ملاقات خواهیم کرد.»
ابراهیمبیگ پرسید: «اکنون صدراعظم کیست؟»
گفت: «معلوم نیست؛ علیالحساب شاهزاده عبدالمجید میرزا به امورات میرسد.»
ابراهیمبیگ گفت: «نمیشناسم.»
گفت: «از ترس شما لقب نمیتوانم بگویم که بشناسید. در آنجا عینالدوله میگویند. حاکم طهران بود.»
پرسید: «چگونه رفتار میکند؟»
گفت: «هنوز ابتدای کار است؛ چیزی معلوم نمیشود. ولی در این اول کار بهبودی و قدری اصلاح کارها حاصل است. میگویند مرد باکفایت و کاردان؛ ولی مستبد است و مقتدر. خوب خواهد شد. شیرازهٔ کارها [آن] چنان گسیخته و ریخته و پاشیده شده که بدین زودی جمع و اصلاح شود. اگر به رأی صائب هر کس اصلاح گیرد بسیار عمل بزرگ و کار سترگ کرده. فقط کاری که شده روزنامهٔ حبلالمتین را از توقیف بیرون آورده، این عمل وی اسباب حسنظن از عامه دربارهٔ وی شده است. اما عقیدهٔ بسیاری از دانایان این است که هر کس باشد اگر قانون مساوات نباشد و وظیفهٔ هر کسی معلوم نگردد، به عبارت ساده مشروطیت و مسئولیت در میان نباشد، همه روز کارها بدتر خواهد گردید. وانگهی این شاهزاده را نه علم مملکتداری [است] و نه تجربت در کارها؛ لابد مملکت هرج و مرج و کارها بدتر خواهد شد والله اعلم به انجام الامور. چیزی که هست پادشاه ما زیاد مهربان و رعیتپرور و عدالتگستر است. خاطر مبارکش شب و روز در اصلاح مملکت و آسایش رعیت و آسودگی ملت میباشد. امید قوی است از نیت این پادشاه عدالتدوست و تمهید این وزیر ارسطو تدبیر که در مملکت قانون و نظام صحیح تأسیس شود، خرابیهای کهن از نو آبادی گیرد. خداوند مقلبالقلوب قادر است. ببینیم به منصهٔ ظهور چه آید.»
بعد، حجاج اذن خواسته و ابراهیمبیگ مشایعتشان نموده برگشت.
من به فکر اندر شدم که ابراهیمبیگ محبوبه را از اینها چرا مستور نداشت و بیحجاب در نزد ایشان نشاند. ابراهیمبیگ، فکر مرا دریافت گفت: «عمو جان! تو در این اندیشهای که محبوبه چرا در نزد بیگانه بیحجاب نشست و مستور نگشت؟»
گفتم: «چنین است.»
گفت: «عمو جان! اگر نظر ایشان خائن بودی بر این مکان ره نیافتندی. مگر نشنفتی که گفتند: «ما زیاده بر صد نفر بودیم جز ما سه کس دیگران را راه ندادند.»؟ پس معلوم است که اینها اهل حق بودند، از غل و غش معرا. از این گذشته، مقام محبوبه از آن بالاتر است که نظر خائن و نامحرم درک کند شعشعهٔ شمس جمال او را. تو عمو و به جای پدر او هستی و در دست تو بزرگ شده، جای فرزند و اولاد توست. مگر شعر شیخ سعدی را خاطر نداری؟ که گفته و اشاره به این است:
پرده بردار که بیگانه خود آن روی نبیند تو بزرگی و در آیینهٔ کوچک ننمایی»
گفتم: «قربان هر روز با تخت روان سیاحت میفرمایید؟»
گفت: «بعض اوقات. امروز رفتم به مقام شخص محترمی که منتظر ورود او بودیم. مقامش را فوقالعاده زیب و زینت میدهند، همه حاضر به استقبال بودند، والا هر روز نمیرویم.»
من به چشم حقیقت بر این عاشق و معشوقه مینگریستم و عجب سیری داشتم! محبوبه که واقعاً محبوبهٔ جهان و زلیخای دوران و صاحب عشوه و ناز بود، در حسن و ملاحت بینظیر و در حیا و حجاب بیبدیل بود. هرگاه کسی با او سخن گفتی و به جمالش نظر کردی، دفعتاً کثرت گلناری از پس سفیدی کسب نمودی، اکنون ملاحت مخصوص ماورای ملاحت سابق و دلربایی فوقالعادهای حاصل نموده که از ادای آن مجسمهٔ ملاحت و زیبایی عاجزم. با وجود این، اکنون چنان سربست و سرمست بادهٔ عشق و محبت ابراهیمبیگ گشته که در نظرش آشنا و بیگانه کالعدم است؛ چشمش دائماً در دهان ابراهیمبیگ، گوش و هوشش در تکلم اوست، دمی از او غافل نیست، گویا روح این در نفس اوست. از شدت اشتیاق دیدارش مژگان بر هم نمیزند. و کذا ابراهیمبیگ، بیاراده او صحبت نمیکند. یکی کلام را تمام نکرده دیگری تصدیق آن مقال کند، گویا دو باداماند در پوست -«فتبارک الله احسن الخالقین»- از آب و گل چنان محبوب چگل آفریده، صنع صانع بیچون را از رخسارهٔ این دختر بلند اختر باید تمجید و تقدیس نمود. از آن روز که عشق آفرین عشق آفریده، چشم زمانه مانند عشق این دو عاشق حقیقی و محبت تحقیقی ندیده. بیملاحظه و رودرواستی دست این در گردن او، دست او در کمر این، مانند شیر و شکر به هم آمیخته. و من از محبت و عشق این دو فرزند محترم کامیاب و برخوردار.
با ابراهیمبیگ گفتم: «نور دیده! راست بگو ببینم که محبت تو به محبوبه بیشتر است، یا محبت آن به تو زیادتر؟»
گفت: «از محبوبه پرس!»
گفتم: «محبوبه جان! به جان عمو! راست بگو کدام بیشتر است؟»
گفت: «عمو جان! من میزان و قیراط و درجه ندارم که میزان کرده و بسنجم، ولی اینقدر توانم گفت که روح من در دم اوست و روح او در نفس من، خواهش او خواهش من، و تمنای من تمنای اوست، گویا هر دو یک روحایم در دو قالب، یک عنصریم در دو جسم. «پسندم آنچه جانان میپسندد» اگر یک بوسه خواهم دو میدهد.»
دست در گردن ابراهیمبیگ درآورده دو ماج شیرین آبدار با شهد آمیختهای گرفته گفت: «جوهر جان و روح و روانم! چنین نیست؟» بسیار ما را مسرور و خندان نمود، صحبت ما به خوشطبعی و مزاح گذشت. بعد این فرد را خواند:
«با هم به مراد دل توانیم نشست وقتیکه تکلف از میان برخیزد.»
به محبوبه گفتم: «جان عمو! هنوز هم شعرگویی رفع نشده؟»
گفت: «حمد خدا را نه از ناسازی بخت انزجار دارم، نه از رقیب آزار، نه ناخوش از روزگار، نه ستم از یار. الحمدلله بخت سازگار، رقیب مفقود، روزگار به کام، یار وفادار رام، دیگر چرا شعر نخوانم؟ یک «بیگ» دارم که در نظرم از دنیا و مافیها بهتر و نشنگتر و شوخ و شنگتر است. آن ماه من، شاه من، تاج من، عشرت من، عزت من، شوکت من، بهجت من، خسرو من، شیرین من، شکر من، لیلی من، وامق عذرای من، گل من، بلبل من، سنبل من است! اینها که گفتم هیچیک را تشبیه بر آن نتوان نمود، من باب تشبیه کامل بر ناقص است، والا مقام بیگ بالاتر از اینهاست که شبهه ندارد.
گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی
دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را!»
گفت: «چنان نیست تاب و توانم، روح و روانم، آرام جانم؟» دست ابراهیمبیگ را گرفته بر لب گذاشته ببوسید و ببویید.
گفتم: «یاد داری که شکایت از وصل کرده، عود نواختی و این اشعار را میخواندی
نه طاقت وصلت مرا نه صبر از هجران تو
هجرت بلا، وصلت بلا، ای من بلاگردان تو!»
در این حین، آثار محجوبیت در رخسار محبوبه مشاهده و نمایان گشت و دفعتاً صورتش گلناری گردید.
ابراهیمبیگ گفت: «چه عود و چه شعر و چه وقت؟»
گفتم: «بلی! این خانم در حال ناخوشی شما، خود را به دیوانگی زده بود. ما خواستیم با حکمت موزیک تو را طبابت نماییم. خبر نداری چها کرد؟ پول به عرب دعانویس و جواهرات به حکیم و غیره میداد.»
آنچه محبوبه کرده بود همه را حکایت کردم، ابراهیمبیگ دست به گردن محبوبه کرده او را تنگ در بغل کشیده گفت: «جوهر جانم! پس چرا این حکایت را به من نقل نکردهای؟»
محبوبه گفت:
«گفته بودم چو بیایی غم دل با تو بگویم
چه بگویم که غم از دل برود چون تو درآیی؟»
هر دو همدیگر را چون جسم و جان در بغل کشیده به هم آمیخته، لب بر لب یکدیگر نهاده، مانند دو کبوتر.
در این بین، دیدم حاجی مسعود در را میزند و میگوید: «یوسف عمو! چراغ را چرا خاموش نکردهای؟»
چشم باز کردم گفتم: «وای بدبخت! چه هنگام بیدار کردنی بود؟» باز چشم را بر هم گذاشتم که شاید خوابم برده باز ببینم آنچه را میدیدم. هیهات هیهات که دیگر میسرم نگشت.
خوش آن شبهاکه صبحش از کرامت زند دم تا دم روز قیامت
خوشا خوابی که در وی بخت بیدار نماید با هزاران جلوهٔ دیدار
edərdik.
Yox mənim səbrim, məni öz yanına dəvət elə,
Ya ki, allahdan mənə, paksan, bir az taqət dilə.”
Dedi:
“Əmican, hər bir işin öz vaxtı var. Əlbəttə, siz də gələcəksiniz, lakin sizin öhdənizdə bir neçə vəzifə var, gərək onları yerinə yetirəndən sonra gələsiniz.”
Dedim:
“Qurbanın olum, o vəzifələr nədir, buyur, yerinə yetirim.”
Dedi:
“Əvvəlcə, gərək Səkinəni ərə verəsiniz ki, bizim nəslimiz kəsilməsin; ikincisi, atamın irsindən qalan hissədən Səkinə hər nə istəsə müzayiqə etməyəsiniz. Hətta hamısını belə istəsə, ona verəsiniz. Yox, əgər öz hissəsilə kifayətlənsə, malın üçdə biri onundur, mənim payım olan iki hissəni mötəbər bir banka tapşırasınız, orada qalsın. Elə ki, İranda qanun və şəhər idarəsi təsis olundu, onda əvvəlcə vətənimin qərib və adamsız xəstələri üçün altmış çarpayılıq bir xəstəxana tikdirəsiniz, onun illik xərcini hesab edib, gəliri ilə həmin xərci ödəyə biləcək mülklər alasınız və o xəstəxanaya vəqf edəsiniz. Millətin yetim balaları üçün yüz əlli nəfərlik bir məktəb binası da tikdirəsiniz. Uşaqların paltar, yemək, hətta müəllimlərinin asayişi və dolanacağı üçün lazım olan vəsaiti hesablayasınız və vəsait ayırasınız. Bu vəsaiti ödəyə bilən bir mülk alıb, həmin məktəbə vəqf edəsiniz. Üçüncüsü, mənim "Səyahətnamə"mi əvvəldən axıradək çap edin. Məndən bir evlad qalmadı ki, adım yada düşsün, qoy bu kitab mənim evladımı əvəz etsin, vətəndaşlarım mənim adımı unutmasınlar.
Yaxşıdır kişidən qala yadigar,
Getsə də, yadigar onu yaşadar.”
Əvvəlcə bu sözləri cəfəngiyyat hesab edib, mənim adımı pisliklə yad etsələr də, sonralar ölkə asayiş üzü görər, xalq cəhalətin zülməti və istibdadın boyunduruğundan xilas olar. Onda bu kitab mənə gözəl ad qazandırar, hər kəs onu oxusa, məni xeyir-dua ilə yad edər.”
Dedim:
“Qurbanın olum, bütün bu bağ və imarətlər sizinkidirmi?”
Dedi:
“Bəli, hamısı bizimkidir.”
Dedim:
“Burada dost-aşna və həmsöhbətiniz varmı? Bir adamla get-gəl eləyirsinizmi? Yoxsa yalqız yaşayırsınız?”
Dedi:
“Vardır.”
Dedim:
“Kimlərdir, onları mən tanıyıram, ya yox?”
Dedi:
“Bilmirəm tanıyırsan, ya yox, amma onlar məni tanıyırlar. Bizim olduğumuz yerin yuxarı mərtəbəsində Mirzə Təqixan Əmirnizam olur. Biz gələn kimi görüşümüzə gəldi.
O bəzən vətəndən, xüsusilə Ərdəbil qalasından söhbət düşəndə ağlayır.”
Dedi:
“Mümkün qədər vətən sevgisini ürəyindən çıxartma, onun məhəbbətini gündən-günə daha da dərinləşdir. Milli təəssübdə möhkəm çalış, vətən sevgisi badəsini iç. Bu mərtəbə və məqama heç kəs çata bilməz, ancaq o adamlar nail ola bilərlər ki, bu gözəl xasiyyətə və əxlaqa malik olsunlar. Mən cavanam, sizin şagirdinizəm, siz mənim qocaman müəllimimsiniz. Ancaq məndən sizə vəsiyyət -- gec gəlməyin eybi yoxdur, gec gəl, amma yaxşı gəl. Vətən sevgisini ürəyində möhkəmləndir. Könlünü vətən sevgisi ilə təmizlə, gözlərini vətən məhəbbəti ilə işıqlandır, gec gəlməkdən qorxma!”
Sən bu murdar qabı yaxşıca bir yu,
Sonra o qədəhə tök kövsər suyu.
Çoxdur Loğman kimi haziq həkimlər,
Lakin hər xəstəyə məcun verməzlər.
Mümkündür mətləbin bir az gecikə,
Darıxma, səlahın ondadır bəlkə.
Nakamlıq odunda yanmalısan sən,
Hər aşqardan təmiz olmalısan sən.
Bu vaxt bağa tərəf baxıb, o vaxtadək görmədiyim meyvələrin, güllərin, ağacların adını, tamını soruşmaq istədim. Birdən gördüm ki, bağda nim kimi valeh və heyran olan üç nəfər çiyinlərində əba, başlarında papaq gəlir və təəccüblə ətrafa baxırlar. Onları İbrahim bəyə göstərib dedim: “Bax, yenə də bizim həmvilayətlərimiz gəlirlər. Bir adam göndər, onları buraya gətirsin. Görəsən necə olub ki, gəlib buraya çıxmışlar.”
Dedi:
“Adam göndərməyə heç bir lüzum yoxdur, onlar özləri gələcəklər.”
Dedim:
“İzn verməmisən, onlar neçə gələ bilərlər?”
Dedi:
Canı bir, dili bir olan iki yar,
Dodaq tərpənmədən deyər, danışar.
“Kamil insan hər nəyə meyl göstərsə, onun istəyi yerinə yetər, cazibə qüvvəsi onu öz tərəfinə çəkər. Mən nəzərimi onlara tərəf yönəltdiyimə görə, onlara da qeybdən ilham oldu ki, mən onları istəyirəm.”
İmanda, hikmətdə sən kamil olsan,
Quşların da dilin bilərsən asan.
Quşlar, qarışqalar sənlə danışar,
Necə ki, danışmış bir vaxt Süleyman.
Dedim:
“Qurbanın olum, bəs nə üçün nəzərini mənə tərəf yönəltmədin, məni öz yanına çağırmadın?” Dedi:
“Gəlməyini bilmirdim ki, sənə fikir verim. Diqqət göstərmədiyi təqdirdə heç bir kəs gizli sirrlərə vaqif ola bilməz. Sənin gəlməyindən mənim xəbərim yox idi. İnsan sözün əsil mənasında kamil, sözü doğru və allaha itaətkar olsa, Bəni-İsrail peyğəmbərlərinin göstərdiyi hər bir möcüzəni o da göstərə bilər.”
Bu əsnada haman qoca üç nəfəri yuxarıya çıxartdı. İbrahim bəy və Məhbubə xanım ədəblə ayağa durub, məhəbbət və mehribanlıqla onları qarşıladılar, yer göstərib əyləşdirdilər. Hal-əhval tutduqdan sonra İbrahim bəy soruşdu:
“Yoldaşlarınız və həmsəfərləriniz kimlərdir?”
Dedi:
“Yüz nəfərdən artıq idik. Biz üç nəfərdən başqa heç bir kəsin buraya daxil olmasına icazə vermədilər. Hamısını qapıdan qaytardılar, dedilər: səhra yolu ilə gedin.”
İbrahim bəy dedi:
“Sizin ismi-şərifiniz nədir? Haralısınız, İranın hansı vilayətindənsiniz?”
Dedi:
“Mən xorasanlıyam, bu Hacı azərbaycanlıdır, marağalıdır, o da tehranlıdır, Məsihülmülkün bacısı oğludur.”
İbrahim bəy dedi:
“Hacı, Hacı, tövbə elə, əstəğfurullah de! Tez de "tövbə!"”
Yazıq Hacı on dəfədən artıq dedi:
“Əstəğfurullah, tövbə!”
İbrahim bəy daha dinmədi. Xorasanlı Hacı dedi:
“Möhtərəm cənab, mən nə dedim ki, sizin acığınıza gəldi, hansı küfr sözü danışdığıma görə məni tövbə deməyə məcbur elədiniz?”
İbrahim bəy dedi:
“Küfr danışmadın, lakin yalan söz dedin. Müqəddəs məkanda yalan söz danışmaq olmaz. Adamı o saat bayıra çıxararlar.”
Hacı dedi:
“Mən bir söz demədim ki, onun yalan-doğruluğu məlum olsun.” İbrahim bəy dedi:
“Açıq yalan söylədin. Çünki sən dedin, "Məsihülmülkün bacısı oğlu". Məgər həzrət Məsihin bacısı var idi ki, oğlu da olsun? Bundan əlavə, Məsihin vaxtından min doqquz yüz il keçmişdir. Onun bacısı indi necə yaşaya bilər?”
Hacı dedi:
“Ağacan, mən o Məsihi demədim, bu adamın dayısı həkimdir, dövlət tərəfindən ona ləqəb veriblər.”
İbrahim bəy dedi:
“Açıq yalandır, demək lazımdır; filan həkimin bacısı oğlu.”
Sonra bəy dedi:
“Yaxşı, Tehranda nə xəbər var?”
Xorasanlı Hacı dedi:
“Tehranın təzə xəbərlərini Novruz xan həkimin bacısı oğlundan soruşun, mən heç nə bilmirəm.” Novruz xan həkimin bacısı oğlu dedi:
“Allaha şükür, səlamətlikdir.”
İbrahim bəy soruşdu:
“Sarayın işi-gücü necədir?”
Dedi:
“Bir az şuluqdur. Saray həkimi Mirzə Mahmud xanı işdən çıxarıb hakim adı ilə Rəştə sürgün elədilər. Keçən il oraya varid olandan üç ay sonra qəflətən vəfat elədi. Camaat arasında onun ölümü haqqında müxtəlif sözlər danışılır. Bəziləri deyirlər ki, onu zəhərləyiblər, bir parası da qorxudan və vahimədən bağrının çatladığını söyləyirlər. Hər kəs bir söz deyir, lakin sonuncu qənaətin doğru olması zənn edilir.”
Sabiq sədr-əzəm Mirzəli xan İrandan sürgün edilmiş, arvad-uşağı ilə Firəngistana tərəf yola düşmüşdür. Bu il sədr-əzəm Mirzə Ələsgər xan iş başından götürüldü. Guya Məkkəyə getmək xəyalı var, Firəngistan yolu ilə gedəcəkdir. Nökərlərindən biri mənə dedi ki, Məkkədə görüşəcəyik.”
İbrahim bəy soruşdu:
“İndi sədr-əzəm kimdir?”
Dedi:
“Məlum deyil, işləri hələlik şahzadə Əbdülməcid Mirzə idarə edir.”
İbrahim bəy dedi:
“Tanımıram.”
Dedi:
“Sizin qorxunuzdan ləqəbini deyə bilmirəm, yoxsa tanıyardınız. Orada ona Eynüddövlə deyirlər. Tehran hakimi idi.”
İbrahim bəy soruşdu:
“Xalqla necə rəftar edir?”
Dedi:
“Hələ işin əvvəlidir, bir söz demək olmaz. Lakin elə indidən bir qədər yaxşılaşma və işlərin sahmana düşməsi duyulur. Deyirlər bacarıqlı, tədbirli adamdır, lakin müstəbil və özbaşınadır. Deyəsən, işlər yaxşı olacaq. Kələfin ucu elə itibdir ki, bu tezlikdə onu tapmaq mümkün olmayacaq. Hər kəs bu işlərə bir sahman versə, çox böyük bir vəzifənin öhdəsindən gəlmiş olar. Onun gördüyü bircə iş bundan ibarətdir ki, "Həblülmətin" qəzetini qapanmaqdan xilas edibdir. Onun bu əməli camaat tərəfindən hüsn-rəğbətlə qarşılanmışdır. Lakin ağıllı adamların çoxunun fikrincə, iş başında kim olur-olsun, fərq eləməz, bərabərlik qanunları olmasa, hər kəsin vəzifəsi müəyyənləşdirilməsə, daha sadə demiş olsaq, məşrutiyyət və məsuliyyət ortalıqda olmasa, işlər gündən-günə xarablaşacaq. Bundan əlavə, bu şahzadənin nə ölkəni idarə etmək biliyi var, nə də kifayət qədər təcrübəsi. İstər-istəməz ölkə hərc-mərcliyə və işlər xarablığa doğru gedəcək.”
Sonra hacılar izn alıb ayağa durdular. İbrahim bəy onları yola salıb qayıtdı.
Mən fikrə dalmışdım. Düşünürdüm ki, görəsən İbrahim bəy Məhbubəni bunlardan nə üçün yaşındırmadı, üzü açıq onların yanında əyləşdirdi. İbrahim bəy mənim nə haqda düşündüyümü duyub dedi:
“Əmican, sən bu fikirdəsən ki, Məhbubə nə üçün əcnəbilərin yanında örtüksüz əyləşib üz tutmadı?”
“Bəli, elədir,” -- dedim.
Dedi:
“Əmican, əgər onların niyyəti xain olsaydı, buraya gələ bilməzdilər. Eşitmədinmi ki, dedilər: biz yüz nəfərdən artıq idik, üçümüzdən başqa buraya heç kəsi qoymadılar, Beləliklə, məlum olur ki, bunlar hər cür hiylə və qəlplikdən uzaq, təmiz və həqiqi insanlardır. Bundan əlavə, Məhbubənin rütbəsi o qədər yüksəkdir ki, xain, naməhrəm baxışlar onun camalının işıltısını dərk edə bilməz. Sən onun əmisi və atası yerindəsən, o, sənin əlində böyümüşdür, sənin qızın, evladın kimidir. Sədinin bu kəlamı yadında deyilmi? O, həmin mətləbə işarə etmişdir:
Aç niqabı, səni biganələr əsla görməz,
Sən böyüksən, kiçik ayinə səni göstörməz.”
Dedim:
“Qurbanın olum, hər gün bu təxti-rəvanla gəzintiyə çıxırsınız?”
Dedi:
“Yox, bəzi vaxtlar çıxırıq. Bu gün bu tezlikdə gəlməsini gözlədiyim bir möhtərəm şəxsin məqamına getdim. Onun iqamətgahını qeyri-adi bir vəziyyətdə bəzəyir və səliqəyə salırlar. Hamı onu qarşılamağa hazırlaşır. Onun üçün getmişdik, yoxsa hər gün getmirik.”
Mən həqiqəti görən bir gözlə bu aşiq-məşuqa baxır və qəribə bir aləmdə seyr edirdim. Məhbubə doğrudan da dünya gözəli, zəmanəmizin Züleyxası, hüsn və məlahətdə, işvə və nazda misilsiz olduğu kimi, həya-namusda ona tay-bərabər yox idi. Onunla danışan adam camalına baxsaydı görərdi ki, birdən-birə qızarır, yanaqları qızıl gül kimi al rəng alır. İndi o, əvvəlkindən də məlahətli və qəşəng olmuşdu. Mən o, məlahət və gözəllik heykəlinin tərifini söyləməkdən acizəm.
İndi o İbrahim bəyin eşq və məhəbbət badəsindən elə sərməst və sərbəst olmuşdu ki, nə dosta, nə də biganəyə fikir vermirdi, gözü və bütün fikri-huşu İbrahim bəyin yanında idi, yalnız ona baxır və təkcə ona qulaq asırdı. Bir anlığa belə ondan diqqətini yayındırmırdı. Sanki bunun ruhu onun nəfəsində idi. Onu görmək şövqü ilə kiprik belə çalmırdı. Elə İbrahim bəy də onun kimi idi.
Məhbubə istəməsəydi, o danışmazdı. Birinin dediyini o birisi təsdiq edirdi. Bunlar sanki bir qabıqda olan iki badam içi idilər. Məhəbbət ilahəsi eşqi yaradan gündən zəmanə bu iki aşiqin arasında olan həqiqi məhəbbət kimi bir sevgi görməmişdir. Heç nəyi nəzərə almadan və heç kəsə etina etmədən bunun qolu onun gərdənində, onun əli bunun belində südlə şəkər kimi bir-birində həll olunmuşdular. Mən isə bu iki sevimli evladımın eşq və sevgisindən muradıma çatmışdım. İbrahim bəyə dedim:
“Gözümün işığı, doğrusunu de görüm, sən Məhbubəni çox istəyirsən, ya Məhbubə səni?”
İbrahim bəy dedi:
“Məhbubədən soruş.”
Dedim:
“Mənim canım-ciyərim, Məhbubə, sən əminin canı, de görüm hansınızın məhəbbəti daha çoxdur.”
Dedi:
“Əmican, mənim əlimdə mizan-tərəzi yoxdur ki, hər birimizin məhəbbətini çəkib-ölçəm. Ancaq bunu deyə bilərəm ki, mənim canım onun nəfəsində, onun da canı mənim nəfəsimdədir. Mənim istəyim onun istəyidir, onun meyli mənim meylimdir. Sanki iki bədəndə bir ruh və ya iki cismdə bir ünsürük.
Mən canım tək istərəm cananım hər nə istəsə.
Bir öpüş istəsəm ikisini verər.”
Bunu deyib onun dodaqlarından iki dəfə ləzzətlə öpdü və dedi:
“Mənim canım-ciyərim, belə deyilmi?”
Məhbubə bizi çox güldürdü və sevindirdi. Söhbətimiz zarafata keçdi, sonra o, bu beyti oxudu: Oturarıq ürəyimizcə əlbət,
Fürsət olar yenə edərik söhbət.
Mən Məhbubəyə dedim:
“Əmi sənə qurban olsun, hələ də şer deməyin qurtarmayıbdır?”
Dedi:
“Allaha şükür, nə baxtımdan şikayətim var, nə də rəqibdən incikliyim, nə ruzigar mənə əzab verir, nə də yar. Şükür olsun, taleyim mənə yar oldu, ruzigar muradımca dolandı, yarım vəfalıdır, rəqibim də yoxdur. Daha nə üçün gərək şer deməyim? Bir bəyim var ki, mənim nəzərimdə gözəl, qəşəng və əzizdir. O mənim ayım, günəşim, şahım, tacım, eyşim, işrətim, izzətim, şövkətim, Xosrovum, Şirinim, Şəkərim, Leylim, Vamiqim, Əzram, gülüm, bülbülüm, sünbülümdür. Onu bütün dediklərimə oxşatmaq olmaz, mən kamili naqislə təriflədim, yoxsa bəyimin məqamı bunlardan, şübhəsiz ki, çox-çox yüksəkdir.
İxtiyarım ola gər ruz-qiyamətdə mənim,
İstəməm rövzeyi-rizvan, mənə bəsdir sənəmim.”
İbrahim bəyin əlini tutub dodaqlarına apardı, öpdü, iylədi.
Mən dedim:
“Yadında varmı ki, hicrandan şikayət eləyib ud çaldın, bu şerləri oxudun:
Nə vəslinə məndə taqət, nə hicrinə məndə təvan,
Vəslin bəla, hicrin bəla, gəlsin mənə sənin qadan.”
Mən bunu deyən kimi Məhbubənin simasında utanmaq əlamətləri göründü, birdən-birə yanaqları qızardı.
İbrahim bəy dedi:
“Nə ud, nə şer? Bunlar nə vaxt olubdur?”
Dedim:
“Bəli, bu xanım sizin xəstələndiyiniz vaxt özünü də dəliliyə vurmuşdu. Biz istədik sizi musiqi hikməti ilə müalicə eləyək. Xəbərin yoxdur nələr eləyirdi. Dua yazan ərəbə pul verirdi, həkimə cəvahir bağışlayırdı.”
Xülasə, Məhbubənin gördüyü bütün işləri nağıl elədim.
Bəy qolunu Məhbubənin boynuna salıb onu bərk-bərk qucaqladı və dedi:
“Mənim gözümün işığı, bəs bu əhvalatı indiyə kimi nə üçün mənə deməmisən?” Məhbubə dedi:
Dedim hicran qəmini söylərəm əl versə hüzur,
Səni görcək bu könül dərdini yeksər unudur.
İkisi də bir-birini ruh ilə bədən kimi qucaqlayıb, bir cüt göyərçin tək dodaq-dodağa verdilər. Bu vaxt gördüm Hacı Məsud qapını döyür və deyir:
“Yusif əmi, çırağı nə üçün söndürməmisən?”
Gözlərimi açıb dedim:
“Ay bədbəxt, məni niyə yuxudan oyatdın?”
Yenə də gözlərimi yumdum, dedim ola bilsin gördüklərimi bir daha görə biləm. Ancaq heyhat, heyhat!... Bu səadət bir daha mənə nəsib olmadı.
Nə xoşdur ol gecə ki, ta qiyamət,
Ona olmur həqiqətdə nəhayət,
Nə xoşdur ol yuxu ki, bəxt olur yar,
O dəmdə üz verir dilbərlə didar.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-3-yusif-eminin-yuxusu-3
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرطها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقههای عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنجهزار قزاق و قدری سوارهنظام خفیف همهجا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آنها فوج پلسازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پلها بر رودخانهها نصب بکنند و سایر پلها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعتهای ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینههای بزرگ، ماهوت اعلی به رنگهای مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علیالخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچههای ابریشمین و پردههای تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکتهبینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشهها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالونساز و صاحبمنصبان آتشبازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشنهای بزرگ بگیرند و جنگهای هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همینکه عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمیتوان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.
Əlavə, 4مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»
Əlavə, 5نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
Dibaçəبه نام ایزد بخشندهٔ مهربانحمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالکالملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجبالاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بیاعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.
Poems by other poets
Yaxşı olur qövm ü qardaşEl başına dönim sənin
Şərareyi-əfkarHəqiqət təlxdir, amma müşabehdir o dərmanə,İçəndə yandırır, sonra həyatə bəxş edir səhhət.
İsmayılaBu tac, bu taxt qılınc vəfa,Şıx oğlu Şah İsmayıla.
Sənin əlindədir...Əlacım həkimdə, loğmanda deyil,Nə xeyri sübhəcən yüz dərman atım.