Cüzvi-əvvəl: Müəllimlər iftixarı
Страница 3 из 5 · 40%
- oxuyuban dayandı. Bu fərdi oxuyandan sonra özünün övza və əhvalına əqli-salim ilə təftiş ediben nəkarə olduğun ve nə işə qabil olmaqlığın öz-özünə tanıtdı: “Dünyanın gərdişi əlzam-məlzum ilədir. Bağbansız alem dolanamadıqda, miiellimsiz bəm dolana bilməz. Xettaqi-aləm dünyam xəlq edəndə hikmət üzrə yapmış. Hala mən Şeydam müəllimliyə qabil bilib, müəllimlik təklifi ilə mükelləf və müəllimlik fəziləti ilə mümtaz edibdir. İmdi başmaqçılıq peşəsin mən özümə rəva görmədiyimdə tacirlər dövlətin arzu etməyə həm haqqım yoxdur... Dükan, hamam, vapor, firma, fabrik və bu fəqərə mülk və əmlak sövdası tacirlər sənətidir. Dünya müəllimsiz dolana- madıqda müəllimlər təsəllütündə neft zavocöan ola bilməz, çiinki mütəməwil firma sahibi hərgiz müəllimliyə yaramaz... Tacir ticarətdə və ya sənətkar sənətində müəllimlik sevdasına düşər olsa, qəbahət görünür, hakəza müəllim məktəb lövhəsinin müqabilində hərgah mürəkkəb şüşəsinə baxıb vapor və ya neft quyusunun qay- ğusun çəkər olsa, lenet aparar. Müəllimin evi məktəbxanadır, müəllimin nökəri məktəb mülazimidır, müəllimin təvabe və ətbari çocuq-şagirdlərdir, müəllimin müxəlləfatı qara-qura məktəb mizləridir, müəllimin sazı, nəğməsi məktəb şagirdlərinin sədasıdır, müəllimin istirahəti dəftərlər təshihidir. Müəllimin mal və mətaı dərs və təlimdir, müəllimin kəsb və icrəti öz millətinin məhəbbət və iradə- tidir... Ax, xudavənda, tədris nə girenmaye məta, millət iradəti nə pürəyar bəhadır! Tila və nüqre ilə tədris və telim mabeynində nə böyük təfavütlər var! Xudavənda, təkrarən sənə şükür olsun ki, mən aciz bəndəyə süni-müəllimliyi tərbiyə verib, məktəbdarlıq peşəsin nəsib edibsən! Hər sübh və şam qapıma gələn çocuqlar tıla-nüqrə əvəzinə məndən elm və tərbiyə istəməkləri mənim üçün səadətdir. Zəhi niyyət!.. Sual əhli, yəni dünya xitamı üçün saillik edən miskinlər ah ve zarlıq ilə dövlətmendəİilər qapısında əl açıb sual etdiklərini görəndə, o turşru bədbəxtlərin zəlalət və həqarətin xəyala gətirib ölülər xeyratına bir hebbə cəmad və ya bir loqma məvad ovuclarına basarlar... Bəli, hümmətdir! Amma müəllimlərin astanasına toplanan elm dilənçiləri, yəni debistan şagirdləri şövq və zövq ilə elm tələbinə gəldiklərini müşahidə etdiyimizdə o xoşbəxtlik çovuş- lanmn başlan üstə səadət baydaqlann cılvegər görüb dirilər sağlığına elm şərbətindən sirab edərik... Bu da hümmətdir! Amma təfavütdə in kücavü an küca? Əhli-suallar səməndərlər kibi həqarət odunda vurnuxub axır zəlalət xakisterilə yeksan olurlarsa, elm talibləri izzət dəryasında gözəl bətlər kibi üzgünüb izzət övcünə pərvaz edərlər...
Dil bedest avər kı, hecci-əkbər ost.
Əz həzaran Kəbə yek dil behter əst.
Kəbə bünyadi -Xe 1 l 1 i -azər əst,
Dil nəzərgahi-cəhli-davət ost5.
Müəllimlik sənətinə fəxr edirəm, elm dövlətinə şükür edirəm...”
Müəllimlik fəxri Şeyda bəyə qələbə etdikdə o növcəvan Öz sənətinə batini nəzər ilə təftiş edib gördü ki, fılhəqiqət mal və əenas yoxluğunda çox dövlətlidir. Cavan müəllimin rəngi-ruyi qəlbindəki iftixar rəngi ilə həmraləşdikdə heyət və qiyafəsi təkəbbür hasil etmiş kibi görünürdü. Öz adətinə bərəks əllərin şalvarın cibinə qoyuban məğrur baybəççələr kibi lovğa şivə ilə qədəm götürərək, gərdiş etməyə başladı. Validəsiııdən gələn məktub mizin üstündə üzüaçıq qalmışdı. Bir-iki baş gərdişdən sonra laənşüur mizin yanında dayanıb yenə kağıza baxdı və “Diləfruz” kəlməsini gözü görən kibi dərhal başında ve xatirində həmayil məsələsi südur etdi.
Həmayil üstündə nübüw edən əfkar toxumu cavan müəllimin hədiqeyi-ruhtında təkrar bir neçə dəfə şükufə açdıqda, axır şaxeyi- kəmalda belə bir mətləb səmərəsi hüsula gətirdi ki, əhli-maariflər nəzərində töhfəliyə yaraşar idi. Şeyda bəy bu mətləb səmərəsin təsərrüfə aldıqda, bir vaxtda Diləfruza təqdim edəcək mənzərəni xəyala gətirib səbzə təbərrük edən dərvişlər şivəsi ilə sağ elin havaya qaldınban cəhrən dedi: “Buyur, Diləfruz xanım... Bərgi-səbzist töhtey i-dərviş”6.
Bu söz zimnində Şeyda bəyin xatirindən keçən mətləblər bunlar idi: “her kəs öz mal ve dövlətindən zəkat verər, əhli-maarif zümrəsinə hesab olunan müəllimin hədiyyəsi kitabdan sə vay əla- hidde şey ola bilməz. Müəllimin ağ və qızılı bəyaz üstündə qələm qarasıdır..”
Bu axırkı sözləri Şeyda bəy öz dilində cari etməklə guya girən- maye bir şey tapdı ve tapqmtı şeyə kərrat tamaşa edilən kibi bu sözü bir neçə dəfə təkrar edib, öz-özünə müdəlləl nitq ilə dedi: “Beli, Dilefhızun həmayili mərifət mirvaridinden düzülmüş yazı sətirləridir.
Ədiyeyi-tərbiye bir təvizdir ki, analar boynuna həmayil olarsa, xəta pəriləri onlara yavuq düşə bilməzlər.
Hala əlimə qələm alıban, tərbiyə xüsusunda bil nəsihətnamə yazıb Diləfruza göndərrəm, ümidvarəm ki, qızıl həmay ildən və mirvarid gəlubənddən mənim nəsihətnaməm nafe ola, çünki onlar sinə və gərdən zinəti ikən, bu, ruh və can nicatı olur. Ehtimalən, hərgah bu hədiyyəm həqir olmuş olsa da eybi yoxdur...
Pay i-mol əx bepişi-Süleyman zi muri-ləng!7
Həşəmətli Süleyman hüzurunda axsacıq qarıncanın bir qıçacıq hədiyyəsi çox nemətlərdən əfzolraq hesab olundu. Yusif bazarına hər kəs öz mətamı aparar: müəllimin metaı tədris ikən, hədiyyəsi kitab olur”.
Bu fikirlər ara Şeyda bəyin üzünə guya günəş doğdu, batindəki mərifət təcəllisi üzündə və gözündə müayinə görünürdü və qəlbindəki nişat ziyası zahiri qiyafəsində behcet səfası ilə parlayırdı, ayağa qalxaraq jiletinin cibindən bir balaca açar (anaxtar) çıxarıb, divara söykənmiş şüşə qapılı şkaf tərəfə yönəldi və dişqandan şkafın içərisinə zənn edərək kilidi açdı. Şkafın ən üst mərtəbəsində bir neçə cüzv dəfterçəler görünürdü. Bu dəftərlər türk və rus dillərində karandaş (qurğuşun qələm) ilə yazılma övraqdan ibarət olduqda, Şeyda bəyin hezerde və səfərdə hasil etdiyi təcrübələrin məcmuəsi idi. Şeyda bəy bu məcmuə məzmunundan öz “Töhfə”si üçün əfkar maddəsi istinbat etmək niyyətilə dəftərləri şkafdan alıb dərhal yazı mizinin yanına əyləşdi və dəftərin yarpaqların tez-tez vərəqləyərək, bəzi yerlərin keçərək də, gözucu ile mütaliə edirdi. Ələzzahiı cavan müəllim ürəyindəki niyyəti qüvvədən felə gətirmək üçün yeddi həftə təhrirata məşğul olmağı özünə əhd edib, xanənişinliyə istiqamət bağladı. Təmuz ayının ibtidasmdan yazıya şüru etdikdə, ancaq axşamlar iki saat miqdarı şəhər bağına gəzməyə çıxıb, baqi ayıqlıq saatlar zikr olunan dəftərlərin mütaliəsinə məşğul olur idi. Dəftər üzündən bəzi qitələri özgə bir dəftərə sebt edibən, bir neçə cüzv mərqumat hazırladı. Yazdığı müsvəddələri kitabçalar heykəlində cüzv-cüzv toplayarkən hər birisini bir ünvan ilə dibaçələyib, dübarə öz əli ile mübəyyəz etməyə başladı.
Tətil vaxtı yavuqlaşmaqda idi. Badkubenin müəllimləri bir-bir yığışmağa başladılar. Mən həm müəllimlər zümrəsində olduğumda öz vətənim Şamaxıdan Badkubəyə qayıtdım. Tiflis şəməndeferi (dəmir yolu) ilə öz mənzilimə gedirdim. Ənqəsdən yolumu Şeyda bəyin nəzarətində olan məktəbin qənşərindən saldım ki, ta yə 1 üstüce o əziz yoldaşdan ehvalpürsanlıq edib, anası mene tapşırdığı məktubu da özünə verəm. Faytonum Şeyda bəyin küçəsi tərəfə döndü. Hərçənd faytonçunun arxasından küçənin o biri başı görünür idisə də, lakin məhəllə mənə aşma olmağa görə, yandan baxmağı özüm üçün lazım bilməyib, ancaq bir neçə söz ürəyimdə vird edirdim ki, ta didar vaxtında müştaq olduğum yoldaşa o sözlərlə nəvaziş edim. Axır, faytonum Şeyda bəyin qapısına yetişdi. Faytonçu mənim buyurmama görə atları saxlayıb təhəyyür ilə mənim san baxdı. Men fələkzədə nə müsibətə düçar olduğumdan xəberim olmadıqda səbirsizlik ile faytondan düşüb darvaza tərəfə yan almaq istərdim ki, nagah qapı ağzında bir tabut, qara örtük ilə örtülmüş ve həvalisinde bir neçə aşma və yad adamlar dayanmış gördüm. Bunca hüznavər mənzərə ehzarından ürəyim neli-ahənrüba milçesi kibi lərzişə gəldikdə bir nəfəs qədəm saxlayıb, rubəruyimdə dayanan oğlandan kim vəfat etməsin sordum. Həman bu əsnadə həmsi- niflərimdən birisi qapıdan gözüyaşlı çıxaraq: “Ax, qardaş, Şeyda ölüb!” - deyibən məni qucaqladı. Sonra nə olub bilməmişəm...
Günorta azanı oxunurdu, mən huşe gəlib özümü Şeyda bəyin rəxtxabmda uzanmış gördüm. Yoldaşlar Şeydanın meyitin dəfin edib qayıtmışdılar. Bir neçəsi mənim yanımda və bir neçəsi o biri otaqlarda idilər. Həvalimdə olan adamları görür idim, lakin nə üçün cəm olduqlarm dürüst fəhm edəmiyordum. Axır Şeydanın vəfatı yuxu kibi yadıma düşdü və dərhal sinəm içinə guya bir bərk boğanaq əsdi, nəfəsim yolu tutuldu. Sinəmdə esən küləyi rədd etmək üçün ürəyim qışqırmaqlığa talib olduqda biixtiyari bir-iki ağız bərkdən çığırdım və onunla belə, guya nəfəsim yolu açılıb huşum özümə gəldi.
Şeydanın ölməyi menə çox məhal gəlməyə görə, doğru olmasına inana bilmirdim, ələlxüsus ki, mənim gözlədiyimə bərəks tamam Bakıda hər bir iş öz köhnə qaidəsi ilə keçir idi: bağda musiqi, teatrlarda tamaşa, küçə-bazarlarda seyrü səfa, hamısı həmişəki adət üzrə icra olunurlar idi. Şeydanın vəfatı ilə bu işlərin pozulmaması mənə giran gəldikdə adamlardan kərahət edirdim. Kənari adamlar bir tərəf, Şeydanın vəfatı biz yoldaşların da əhvalına çəndan təğyir vermədi, məgər ki, mənsəb cəhetincə kiçik yoldaşlardan birisi Şeydamın əvəzinə nazirliyə nəsb olub, bircə pillə iqbal nərdivanına yuxan qalxarkən öz həmcinsləri nəzərində həsəd daşı ilə songsar olub, on pillə kərahət dərəkəsinə yıxıldı.
Şeyda bəyin vəfatından on gün keçmişdi, mərhumun təhti- nəzarətində olmuş məktəbin əcnas və miixəlləfatını canişin yoldaşa təhvil vermək üçün müvəqqeten bir komissiya təsis olduqda mən də münsiflər cümləsində ehzar olunmuş idim. Şeydanın özünə məxsus olan şeyləri məktəb əmlakından ayırdıq. Yaz manatlı- ğaca sair əmlaki-mütəhərrikə siyahı olunub əmanət təriqi ile bir küncə dərc olundu. Əşyayı siyahı etdiyimiz əsnada balışın altından bir dəftərçə nəzərə gəldi. Əlezzahir bank dəftərçəsi olduqda padi- şahlıq möhrü ilə damğalanıb, amillər imzası ilə üzərində iyirmi dörd rüblə yetmiş iki qəpik nəqd səbt olunmuşdu. Melum oldu ki, biçarə müəllim yeddi il zəhmətin səmərəsindən bu məbləği qənaət edib qara günü üçün saxlayıbmış. Amma, çifayda, bu məbləğ həm qara günün sərfinə qismət olmadı, çünki meyiti dəftı etmək üçün Şeydanın yoldaşları yığva ilə on dörd rüblə cəm edib xərc etmişdilər. İmdild fəqiranə məbləği həqiranə bir daş sandıqçası alıb Şeyda bəy qəbri üstə nişangah qoyulmağa qərardad olundu.
Dəftərçədən əlavə balışın altından bir paket və əlavə kağız lifa— fə ile sarıqlı bir neçə cüzv dəftərlər nəzərə gəldilər. Paketin və bağlamanın üstündə rus və türkcə yazılmışdı: “Əziz qardaşım
S.M.Qeniyevə vüsul ola”. Hüzurda olan yoldaşların əli ilə bu girən- mayə kağızlar mənə tapşırıldı və mən olan alıb, təcilen öz mənzilimə qayıtdım və dərhal otağımın qapısın içəridən qıfıllayıb, ürəyimdə həzaran hüzn və ənduh ilə paketi açdım. Paketin içitıdə iki təbəqə poçta kağızı məktub qaidəsi ilə mənim adıma ünvan olmuşdu, məzmunu budur ki, nəql edirəm:
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/qenizade-mektubati-seyda-bey-sirvani-cuzvi-evvel-muellimler-iftixari
Стихи других поэтов
Allahı sevərsən a Loğman həkimVarım deyim dağa daşa dərdimi
Vəqti-nüsrətdir1 əya xaliqə-səttar oluramVəqti-nüsrətdir1 əya xaliqə-səttar oluram!Əfv qıl cümlə qüsuratımı qəffar oluram!
PəriSərasər sərində mürəssə kuləh,Siyah pirahən sən, simtən pəri,
TəcnisMüshəf cəmalından yay qaşlarındanOxudum bir kəlmə ayə, mən dilbər,