Məsalik əl-Mühsinin, dördüncü hissə
Страница 6 из 8 · 63%
در این بین پیشخدمت آمد، مارا به ناهار دعوت نمود. به محمدقلیخان گفتم چندروز شمارا خیلی زحمت خواهیم داد ولی بفرمایید مارا از جزو شامخورها منها کنند زیرا ما معتاد خوردن شام نیستیم، اگر شب غذایی بخورم کسل میشوم، زحمت میکشم. محمدقلیخان گفت میدانم چه میفرمایید. دیشب من متوجه حالت شما بودم، سر سفره طول کشید. پدرم دو سه سال است آن عادت سیئه را پیش گرفته، من نیز متأدی هستم. اکثر شبها بهانه میآورم، شام نمیخورم. در شهر گاهی دو سه نفر هستند از قبیل عمادالملک، کنزالملک، حشمت الایاله، ناظمالشرفا هی عرق میخورند، شعر میخوانند. اما خیلی تماشا دارد؛ ناظمالشرفا آدم متکبر و ریاستدوست است، خمیازهٔ حکومتهای بزرگ شیراز و خراسان و کردستان را میکشد، نه چهل و پنجاههزار تومان پول دارد که بدهد و نایل مقصود گردد و نه میتواند با آن عربی خوانی و شعرشناسی و فضایل تاریخ و لغتدانی خود قانع هزار تومان مستمری مفت دیوانی بشود. گاهی از بیوفایی روزگار و نابکاری چرخ غدار شکایت آغازد، مثلها میزند، خودرا میستاید و میگوید بلی آقا، بلی! من اهل دانش و فضلم همین گناهم بس! آقاجان بس! بخوریم به سلامتی بیخردان که سر کارند و بخردان که بیکارند. گفتم به شما تکلیف نمیکنند؟ گفت چرا، اوایل میکردند، بیمیلی مرا دانستند دیگر کار ندارند. پدرم مرا به احتراز ابن معصیت همیشه توصیه میکند، از سیئات خود شکوه مینماید، وسایل و بهانهٔ ناگزیری این آلودگی خود نقل میکند، از خدا همه وقت توفیق توبه و استغاثه قدرت ترک اورا مینماید، و از من اظهار انفعال میکند. چون پدر من است، من نیز چنان میشنوم که گویی معاذیر اورا میپذیرم. از هرجا امثله و حکایات مشعر فساد عمل شرب تحصیل کردم یا در جراید خواندم، و از امراض و اوجاع۳۵ که از استعمال الکل حادث میشود به طور مؤثر بر او میخوانم و میگویم. گاهی مدتی ترک میکند، باز شیاطین انس با رفقای ناجنس او جمع میشوند و حالت اول را عود میدهند. این را محرمانه گفتم که اگر شام نخورید حق دارید. اما نه، من کاری میکنم که شام بخوریم ولی نه در یک جا. در این باب فکری میکنم. رفتیم سر سفره. امروز چهارده نفر آدم علاوه شده. همهٔ سفرهنشین بیست و چهار نفر است. مارا با نایبالحکومه مهرعلیخان، میرزا مسعود حکیمباشی، حسنخان سرتیپ فوج، رضاخان سرهنگ توپخانه و دو سه نفر دیگر معرفی نمودند. نهار خوردیم، صحبت کردیم. مهرعلیخان آدم باوقار است. از سر ناهار برخاستم مهرعلیخان با من آمد به چادر ما. گفت بعد از غذا استراحت میکنید؟ گفتم از کدام زحمت استراحت بکنم؟ از خوردن و بیکاری؟ استراحت برای تحصیل بدل مایتحلل قوا است که از کار کردن به تحلیل میرود و تجدید آنها لازم گردد، آن وقت از غذا. وقت معین خوابیدن که موجب آسودگی بدن است جزو تقویت قوا است، اگرنه خوردن و خوابیدن از عادات بهیمه۳۶ است. در خلقت، بعد از حیات و صحت ثروتی گرانتر از ایام معدودهٔ قسمت انسانی نیست. هرکس از خدا، جز توفیق صرف بجای او، استدعای دیگر بکند جاهل است. وقت است که گاز و مایع و منجمد را زینت افسر سلاطین میکند، وقت است که دانه سنبل گردد، از تخمی درخت بارآور برآورد، وقت است که بینالماء والطین اذن بعثت نماید، وقت است که شرف نزول «الیوم اکملت۳۷» به توشیح طغرای۳۸ تمدن برافزاید، وقت است که پسر پوستیندوزی نادر عصر گردد. افسوس آنچه در نزد ملل آسیا هیچ نیرزد وقت است، و آنچه خیلی گرانبهاست زندگی است اگرچه در اسفل درجهٔ اسر۳۹ و ابتذال باشد! زندگی پنج روزهٔ خودرا به ذکر خیر و شرف مقدم میشمارند، اورا جز لذایذ سبعی و بهایمی به چیز دیگر صرف نمیکنند، جز خوشگذرانی سعادت دیگر را معتقد نیستند!… یکی از حکمداران شرق از سفیر انگلیس پرسید پادشاه شما چند زن دارد؟ سفیر عرض کرد در انگلستان پادشاه باید یک ملکه داشته باشد، تعدد ازدواج از طرف مبعوثبن ملت مجاز نیست. تاجدار گفت من سلطنت چنین ملک را قبول نمیکنم! سفیر در روزنامهٔ خود مینویسد وقتی که گفتم پادشاه تعدد ازواج را مجاز نیست این تاجدار چنان به روی من نگاه کرد به خیالم آمد سفارت مرا از غیظ فراموش میکند و به طنابم میکشد! همان سفیر مینویسد که این سلطان صدوشصت زن داشت. هرشب شش نفر در خوابگاه او حاضر میشدند، یکی مباشر آفتابه لگن طلای مرصع بود و در اقتضای طهر۴۰ خدمت میکرد، یکنفر پای اورا میمالید تا میخوابید، چهار نفر دیگر به نوبت یکی در طرف راست و دیگری در طرف چپ او عریان میخوابیدند که هروقت به هرسو برمیگشت آهسته اورا مالش میدادند. هر صبح در حمام، شوینده و شانهکش و آیینهگیر و لباس پوش، زنها بودند… مهرعلیخان گفت تفاوت حکمداران شرق و غرب را حکایتی به نظرم آمد: هنگام فتوحات شارل دوازدهم پادشاه معروف «اسوج۴۱» در لهستان، زن وجیههٔ معروف عصر خود که در اروپا نظیر نداشت آمد به اردو. خواست خودرا به شارل جوان بنماید، اورا شیفتهٔ جمال خود سازد، و تسخیر وطن خودرا پیشبندی نماید. شارل بار حضور نداد. خانم آمد در راه شارل که لابد بایست از آنجا بگذرد ایستاد. شارل از دور دید، به اسب خود مهمیز کشید، از پیش روی او تاخته به سرعت درگذشت که مبادا ببیند از عهدهٔ نفس خود نتواند برآید، فریفته شود و زحمات جنگ او هدر گردد. خانم مأیوس شد، به شارل مکتوب نوشت که فراموش نکنی اگر وطن مرا تسخیر بکنی باز در تاریخ تو خواهد ماند که از یک نفر زن این خاک ترسیدی و مغلوب شدی…
پطر کبیر در کنار رودخانه «پروت»، که محصورقشون عثمانی شده بود، ملکهٔ خود کاترینه را به چادر محمد بالتاجی سردار قشون عثمانی فرستاد، گوشوارههای خودرا تقدیم نمود و خلاص شدند… حالا هردو مرده، ولی اثر حرکت آنها باقی است و گز از صفحات تاریخ محو نخواهد شد… ملت آسیا با اینکه میبینند و میدانند و میخوانند به این آثار و نتایج معتقد نیستند!
دیدم مهرعلیخان شخص فاضل و آگاهی است. صحبت ما سخت گرفته بود. چند ساعت گذشته آمدند مارا به خوردن چای دعوت کردند. برخاستیم، اول داخل چادر محمدقلیخان شدیم، تازه از خواب بیدار شده بود. مهرعلیخان گفت که این خان جوان اگرچه امروز بیشتر خوابیده، امیدوارم از آن منهزمین صحرای گنجه نخواهند شد. محمد قلی خان پرسید مگر چطور؟ گفتم بعد از ناهار تاکنون صحبت ما در سر خواب و لذت مردم آسیا بود. رفتیم چادر سردار. حسین پهلوی من نشسته بود، گفت میزان هوا خیلی پایین افتاده، باید بعد از دو ساعت باران شدید بیاید. گفتم کو؟ از میان قاب درآورد و نشان داد. گفتم جای اردو را بیملاحظه معین کردهاند؛ این دامنهٔ کم ارتفاع به آن سلسلهٔ بلند وصل است. اگر باران بیاید محل اقامهٔ ما بستر و مجرای میاه سیالهٔ آن کوه بلند میشود. مصطفی را صدا کن، تفنگ و پاترونداش و اسباب مساحی هرچه هست ببرید از آن درخت بلند، که زیرش چای میخوردیم، بیاویزید برگردید. اگر خودمان تر بشویم میخشکیم اما اسبابها ضایع میشود. حسین و مصطفی رفتند. سردار پرسید چه نجوا میکردید؟ حسین کجا رفت؟ گفتم میزان هوا بارش نشان میدهد، فرستادم اسبابها را ببرند بیاویزند بپوشند. سردار گفت آسوده باشید علامت باران نیست. من ده سال اقلا اینجا سه ماه میمانم هروقت بارندگی شود اول از سر قلهٔ کوچک طرف قبله ابری بلند میشود، کم کم بزرگ و بزرگترین گردد، روز دوم میبارد. تجربه من میزان هوای همهٔ مازندران است. گفتم معلوم است اساس اکثر معلومات همان تجارب مردمان است. هر عالم کامل باید از تجربههای خود و دیگران استفاده نماید و تحصیل نتیجهٔ یک تجربه را از فواید عمر خود بداند، ولی در قوانین طبیعی و معلومات فیزیکی تشکیل ذرات مائیه به صورت ابر، و تولید برفی و بینونت هوای طبقات آ«تمسفر» که تولید استعداد آمدن باران و تگرگ و برف میکند تجربهٔ نظری کافی نیست. فقط در ملاحظات طولانی دقیقه تا یک درجه استمرار قانون طبیعی یک نقطه یا یک مملکت را میتوان مشخص نمود و تجربه خواند، اما میزانالحراره یا میزان هوا یا ساعت در همهٔ نقاط عالم وممالک دنیا خفت و ثقل یا حرارت و برودت و تعیین وقت را مینماید. تجربه در مجاری امور تمدن اصل معلومات است نه در مسائل علوم. سردار گفت شما میگویید که امشب باران میآید، من میدهم در بیرون فرش میکنند، شام را در صحرا میخوریم. اگر باران آمد قول شما صحیح است اگر نه میزان هوا را بشکنید. گفتم قبول دارم، اما شما نیز قول بدهید که مثل سایر رجال ما دیگر منکر علم نباشید و اسبابهای تالی معجزه را که اکنون به سهولت علاج امراض و تعیین اختلاف هوا و تفریق مواد اجساد مرکبه و تنویر اماکن و تسریع مخابرات مسافات بعدالمشرقین استعمال میشود لغو نشمارید. گفت بلی اگر بارید اورا، نه اینکه تالی، بلکه خود معجز حساب میکنیم. برخاستیم رفتیم بیرون. سردار فرمود پیش روی چادر را فرش کردند. قریب پنجاه فانوس بزرگی در اطراف نصب نمودند و افروختند. تهیهٔ شام و گستردن سفره را مشغول شدند. حضرات سر شام نشستند. ما چون معذور بودیم رفتیم چادر خودمان. در این بین صدای خفیف غولو..لو..لو..ی ممتدی شنیدیم، بعداز اندکی باز این صدا تکرار شد. به ساعت نگاه کردم از دسته نه ساعت میگذشت. معین کردم در چند فرسخی افق ما تشکیل ابر و تولید برق موجود است، و چون جریان هوا در اینجا از غرب به شرق است، نهاینکه باران میآید سردار و سفره نشینان را تر میکند، بیشبهه سیل برخیزد، چادر واسباب ایشان را به دریا میریزد. نیم ساعت نکشید غولو..لو..ی دور به شرق.. شرق.. شرق نزدیک عوض شد. ابرها از سوی مغرب انبوه متراکم شدند، برق لاینقطع میزد، رعد میغرید، هوا از شدت خرق مثل دیگ جوشنده صدای تارا… را..رای خود به غو..غل..غل… غل تبدیل نمود. هوا چنان تاریک شد که گوئی ذرات حامل ضیا۴۲ از عمل معزول گشت، و خدام جاعلالنور در پیشگاه عامل ظلمت مسئول گردید. اگر آفتاب برآمدی راه نشر پرتو خود را مسدود میدید. اگر مردمک دیده متحرک شدی درمدار حدقهٔ خویش مفقود گشتی. یلدای مظلم با تاریکی امشب تابش آفتاب، و دیجور عجم لطف مهتاب مینمود. تصادف اشعهٔ صد برق متوالی در افق بینور باریکتر از چشم مور بود. در این وحشت نمیدانم سردار چه فکر میکرد، بلند میخندید و میخواند: «امشب بهراستی شب ما روز روشن است». از این مناسب خوانی سردار اختیار چنان خندیدم که خندهٔ به این بلندی خود را یاد ندارم. در این اثنا متنبه شدم که این چه خندهٔ بیجا بود، حتی حسین نخندید من چرا خندهٔ مستانه کردم. ناگاه برقی زد که کوه و زمین به لرزه افتاد. آتش پارهای در پایین به زمین آمد، خرق مسلسل در هوا احداث گشت. پشت هم برق دیگر و خرق شدید مکرر شد. باران مثل آب از غربال باریدن آغازید. قطرات آب از اوج هوا تا سطح زمین به هم وصل شده، میریخت. در یک دقیقه سفرهنشینان هرکدام به سوئی گریختند، و راه عبور پیدا نمیکردند، به طناب خیمهها برخورده میافتادند، نوکرهای خود را به معاونت و ارائهٔ طریق امر میفرمودند. یکی میگفت پسره، کوری؟ میان طنابها چه میکنی! دیگری میگفت عبداله یواش، دامن جبهام به میخ چادر بند شده. سومی میگفت قربانعلی، از دستم بگیر، هیچ نمیبینم. قربانعلی هرچه دست آقای خود را میجست پیدا نمیکرد. یکی داد میزد که کلاه من افتاد، اورا پیدا کنید. سردار چون پیش چادر خودش بود زحمت گم کردن راه و گل آلودن کلاه را نکشید. میرزا مسعود حکیمباشی را شنیدم افتاده بود نمیتوانست برخیزد، آدم ضعیف البنیه و پیر مرد است. به مصطفی گفتم لباس تو تر نمیشود برو این بیچاره را پیدا کن. به هوای صدای او رفت، از میان طناب دو خیمه برداشت آورد، کلاهش مانده بود، آب از اندامش میریخت، چیز خشک نداشتیم بدهیم عوض کند. میان چادر بدتر از بیرون است. با اینکه زمین سرازیر است باز زیر قدم ما مثل رودخانه است. اورا طوری تا چادر خودش رساندیم. در این بین از چادرهای پایین صدایی برخاست، غوغایی بلند شد. نمیتوان دید که چه خبر است. استمرار قطرات گلآلودهٔ باران مزید بر ظلمت و تاریکی شده. از قراین فهمیدیم که از کوه سیل برخاسته، همینطور هم بود. فریاد از مردم برخاست کهای مسلمانان، غرق میشویم! ای سردار، ای محمد قلیخان، اصطبل را سیل خراب کرد! اسبها پابند را پاره کردند گریختند. ای داد، خودمان غرق میشویم!… هیچکس به فریاد آنها نمیرسید، یعنی قدرت سر بیرون آوردن نداشت. به رفقا گفتم فردا معنی علم و اسباب معلومات را میدانند. ما جبههای رزینه داشتیم که تر نمیشود. گفتم هنوز اول سیل است، برویم بالا. هر کدام به درختی بر آییم و منتظر آخر کار باشیم. با چکمههای بلند سواری و فانوسهای دستی برقی، با هزار زحمت و زمین خوردن رسیدیم، بالای درخت برجستیم نشستیم. غوغای مردم نمیگذاشت چیزی حالی بشویم. صدای باران، غرش هوا نالهٔ مستغرقین، تصور بکنید که چقدر دلخراش و غمفزا بود. تا اینکه از طرف قبله کمکم بیاضی پیدا شد. بارش از شدت افتاد، اندکی هوا روشن گشت، آفتاب درآمد. معلوم شد که سیل کوه از اول معبری برای جریان خود جسته، سنگ و خاک را هرچه پیش آمده برداشته، و میاه ارتفاعات را که از محل اقامهٔ ما بایست قسمت بزرگی جاری شود پیشبندی کرده، همهٔ آب سیل را به یک طرف برگردانده. و در پایین اردو هرچه پیش آمده برچیده و در نوردیده. ده چادر افتاده، چهل اسب رم کرده گریخته، اسباب و البسهٔ مردم مدفون گل و آوار شده، و دو نفر آدم غرق شده. در هیچ جا وهیچکس یک دستمال خشک پیدا نمیشد. خوردنی و پوشیدنی به هم مخلوط گشته، دیگهای مطبخ سردار تا دستگیره غرق گل مانده. سردار با حالت عجیب بیرون آمد، گفت من توبه کردم که منکر علم باشم، دیدید چه بلا بر سر ما رسید! من برای اینکه مرد بزرگی است از انفعال۴۳ او بکاهم گفتم اینها قضای الهی است، دخل به معلومات ندارد، و از حوادث عجیبه است. گفت من خود را فراموش کردم، در خیال شما بودم. گفتم حمد خدا را لباس ما خفیف و غیر مرطوب است، چیزی نه تر کردهایم نه تلف. سماور را پیدا کردند، آتش افروختند، چای و قند و نان خشک ما به همه کفایت کرد. چای خوردیم، به شهر سواره فرستادند، چادرهای تازه بیاورند، مایحتاج بفرستند. اسبها را پیدا کردند از ده نزدیک «زندهباد» صد نفر آدم آمد، سربازها جای اردو را تمیز کردند. آفتاب اشیاء و البسه را در دو سه ساعت خشکانید. جنازهٔ دو نفر را در پایین از زیر گل و لای کنده بیرون آوردند، در ده «زندهباد» دفن کردند. از شهر بارخانهٔ جدید آمد، اسباب زیاد آورد، چادرهای تازه را زدند. خیمههای کهنه و پاره شده را وصله کردند. روز سوم علامتی از آن سیل هایل و انباشتههای گل و لای و سنگلاخ بزرگ در جای اردو نماند.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/talibov-mesalik-5
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
«غوغای دم بازار - تطیر آقا مصطفی - تعریف باغ بهادرالملک - محاجهٔ رفقا در سر اقتدار دول اروپا - بیان معنی تقدیر.»دوشنبهٔ ۱۴ ذیقعدهٔ ۱۳۲۰ هجری هیئتی به ریاست بندهٔ راقم محسنبن عبدالله، متشکل از دو نفر مهندس «مصطفی» و «حسین»، یک نفر طبیب «احمد»، و یک نفر معلم شیمی «محمد»، از ادارهٔ جغرافیای موهومی۱ مظفری۲ مأمور شدیم که به قلهٔ کوه دماوند صعود نماییم؛ معدن یخ طرف شمال او را ملاحظه بکنیم، ارتفاع قله را مقیاس و سایر معلومات و مکاشفات را با خریطهٔ۳ معابر خویش به اداره تقدیم نماییم. و این مأموریت را در سه ماه به ختام آوریم.
Məsalik əl-Mühsinin, ikinci hissəدعوت درویش - لگد خوردن او از خرخویش - آمدن یکی از مجتهدین عظام - وجوب تغییر الفبای ما - میرزا و کدخدای ده سنور - معالجهٔ مریض رستاقیغذا حاضر شد. میخواستیم بخوریم، دیدیم از دور مرد قطوری به الاغ لاغر و کوچکی سوار و جوان هیجده ساله در جلو او به سوی شهر میروند. به مصطفی گفتم برو به آنها تکلیف بکن بیایند با ما نان بخورند. مصطفی گفت از دراویش خرمنگرد است، میآیند هر چه داریم میخورند. جوانک هم بچه درویش اوست که بعد از چند سال خدمت مرشد جزو گدایان بیعار خواهد. گفتم شما از کجا میدانید که از آنها و از پرخورها هستند؟ اطعام ابنالسبیل از احکام ممدوحهٔ اسلام است، برو صدا کن بیایند. اگر هرچه داریم میخورند بار شما سبکتر میشود. در منازل عرض راه هر چه خواهی موجود است. مصطفی گفت من به اینجاها بلدم، همهٔ دهات آباد و حاصلخیز است. هرسال صدنفر از این گردن کلفتان میآیند، میگردند، گندم و شعیر۱ و گردو و بادام جمع می کنند، بار کرده، میبرند و میفروشند و صرف الوادی خود مینمایند. آن کاروان الاغ عقبی که از دور نمایان است مال اوست، بگذارید برود. گفتم خوب چنین باشد. صحبت او برای ما تفریح میشود، دعوت کن بیایند.
Məsalik əl-Mühsinin, üçüncü hissəنزول ملک شموئیل به کمبیز دوم شاه ایران - ملکهٔ ایران خود را مسموم کرده وفات میکند - سیفون وزیر اول زن خود را میکشد - حفر خزانه و الواح دیوجانی - ویران شدن درهٔ بایقو - صیادی و تفصیلات او - جعفرآقای کرد میخواهد مهاجرت نماید - جواد بک کد خدا - ورود شهر سمندر و حاکم او.در دو فرسخی سنور درهٔ عمیقی است که از میانش رودخانهٔ «بایقو» میگذرد. شاهراه بزرگ است، روزی هزار نفر آدم و دواب از آنجا عبور میکند. به رفتا گفتم پیش روی ما حالا درهٔ بایقو است. اخبار قلعهٔ قلهٔ کوه اورا که در السنه سایر۱ است شنیدهاید؟ مصطفی و محمد گفتند شنیدهایم، معروف است. حسین گفت تاریخ قلعهٔ بایقو را در کتاب «التکوین» و تألیف «ابوالمعارف لامکانی»، که با خط خود مؤلف در کتابخانهٔ «توهمات سیمرغی» محفوظ است، خواندهام. ماحصل تفصیلات زیادش این است که «کمبیز دوم» پادشاه ایران شبی در خواب دید ملکی بر او نازل شد، گفت چه خوابیدهای؟ برخیز برو به درهٔ بایقو، بالای دره سر کوه قلعهٔ مخروبهای هست. دویست قدم دور از دروازهٔ قلعه زمین را بفرما بکاوند. در آنجا خزانهٔ بزرگی مدفون است در بیاور، مذهب آتشپرستی را ترویج بکن. هشت لوح طلای محکوک با خط «یوجانی» در میان آنها است. آنها را با دست خود بردار که الواح مقدسه میباشند. مضمون الواح را جز «سیفون» وزیر و «پارزم» سردار دیگران ندانند. اگر خلاف این امر را بکنی مغضوب میشوی. کمبیز پرسید تو رسولی یا خود آمری؟ از کجایی؟ اسم تو چیست؟ و آن خزینهٔ مدفون مال کیست؟ گفت من از طرف زردشت روحالله مأمور به تبلیغ این رسالت هستم و یکی از ملایک خدام او میباشم. نام من «شموئیل» است. گفتم خود روحالله در کجا است؟ گفت در آسمان چهارم. گفتم من خط «دیوجانی» را آشنا نیستم. گفت تا آن الواح را دیدی غشاوهٔ۲ چشمهای تو رفع شود. همه را میخوانی و اسرار خلقت را میدانی. هر کس آنها را ببیند میتواند بخواند. اینست سپردم که آنها را جز «سیفون» و «پارزم» کسی دیگر نباید ببیند وگرنه فسادی در زمین پیدا شود که روحالله به زحمت افتد و ترا سخت غضب نماید. کمبیز میگوید پرسیدم که اساس شریعت آتشپرستی چیست؟ اور چگونه ترویج نمایم؟ گفت اساس همهٔ مذاهب خدا پرستی، و حرارت و نور اثر تجلیات وجود واحد و مربی کاینات است. شریعت روحالله معرفت شرف نفس، حفظ وجود، محبت نوع، مساوات تمامی خلقت.
Məsalik əl-Mühsinin, beşinci hissəجنگ تودوز و شمناز - از درهٔ اژدر عبور ممکن شد - شاعری شیرعلی - پل آویزان - شرح قلهٔ دماوند - آمدن چاپار - صورت مکتوب بسطامی - معنی دیپلومات - ورود تهران - میرزا بندعلی و میرزا نصیر - دفاع مخالفین یاسا - عمارت ضیاء و اعلان وضع قانون.روز دیگر مسیو ژرژ را مشایعت کردیم، با حضرات تکرار مصافحهٔ وداع نمودیم، و روانه شدیم. شب باید در کاروانسرای کریمخان بمانیم، تدارک صعود کوه را از حمال و آذوقه ببینیم، اگر ممکن شد فردا، وگرنه پس فردا بالا برویم. قریب یک فرسخ از اردو دو طرف راه جنگل است، درختهای کهن و بلند و انبوه دارد، اما راه اسبرو را مستقیم و پاک کردهاند. از قراری که معلوم شد این سردار اکثر مسالک مازندران را قافلهرو ساخته، و پلهای مخروبه را تعمیر نموده. از جنگل گذشتیم، راه همهجا تا کاروانسرا اراضی پست و بلند، درههای عمیق، بلندیهای سبز و منبت۱ است، آدم از تماشای اطراف خستگی خود را فراموش میکند. دو ساعت به غروب مانده به کاروانسرا رسیدیم. همه جا از آدم و دواب پر بود، در بیرون برای ما حجرهٔ خوب پیدا شد. کاروانسرا تازه تعمیر شده، میگویند از ثلث یک نفر تاجر مازندرانی حاجیعلی نام چندین پل و منازل عرض راه را تعمیر و مرمت کردهاند. دکان قصاب و بقال هست، گوشت خریدیم، دادیم در خانهٔ صاحب دکان یخنی درست کردند. برای راه تدارک چهار شبانهروز دیدیم؛ پنجاه تخم مرغ پخته، دو تا کوبیدهٔ بزرگ، شش من نان خیلی سفید خاضر کردیم. دو نفر حمال، که از اتفاقات یکی دوسه بار به نصف کوه صعود نموده بود، اجیر نمودیم. چادر زرین و بالاپوش گرم شش نفر بار یک حمال، و مایحتاج دیگر را بار دوش حمال دیگر قرار دادیم که صبح زود روانه شویم. خیال کردم حالا که حمال میبریم نان و گوشت را زیاد برداریم، یک حمال دیگر نیز بگیریم، بلکه ماندن ما در کوه چند روز کشید. دکاندار را صدا کردم سفارش دادم، یک نفر حمال جوان دیگر اجیر کردم. حمالها هرقدر در راه بمانند روزی پنج قران مزد میگیرند. به آن جوانک یک قران زیاد وعده کردم که تفنگ مرا با پاترون دانش حمل نماید. حمالها شرط کردند که در اول معدن یخ بمانند تا برویم و برگردیم. حمال جوان اسمش شیرعلی است، در راه یخ گفت اگر راضی بشوید تا سر قله با شما همراهی میکنم. گفتم این را بایست در کاروانسرا بگویی که چوبدست تورا نیزه و زیر پاپوش تورا نعل یخ حاضر بکنیم گفت هر دو را دارم. گفتم از کجا لزوم اینها را دانستی و حاضر کردی؟ گفت پیرارسال سه نفر انگلیسی آمدند، در اینجا پیش پدر من که دکاندار بود بعض اسبابهای زیاد امانت گذاشته بودند، در مراجعت اسبابهایشان را گرفتند اینها را به ما گذاشتند، شما که مرا خواستید رفتم از منزل آوردم، حالا با خود دو نیزه و چهار نعل دارم. من این را به کرامت قوان چیان حمل نمودم که گفت بروید برای صعود شما مانعی نمیشود. قبول کردم اورا تا بالای کوه ببرم. پرسیدم دکاندار پدر شما بود؟ گفت نه پدر من اول دکاندار کاروانسرا بود، حالا بیکار است. کاروانسرای وقف را حاکم دماوند به اجاره میدهد، این مرد رفت سالی صد تومان به حاکم داد، به چهار سال اجاره نمود، که غیر از او هیچکس حق فروش امتعه و گوشت و نان و کاه و جو نداشته باشد. در زمستان گاهی دویست و سیصد سرقافله چندین روز در اینجا میمانند، اطراق میکنند، راه مسدود میشود، دکاندار متاع خودرا به هر قیمت میخواهد میفروشد. آدم حاجی علی مرحوم آمد کاروانسرا را تعمیر بکند حاکم مانع شد، نمیگذاشت، ده بار به شکایت رفت، حکم آورد، گوش نداد، آخر صد تومان اجاره یکسال را گرفت تا گذاشت تعمیر کردند. پرسیدم حاکم کیست؟ گفت اسمش را نمیدانم، مردم میگویند «یسار خاقان». به شیرعلی اطمینان دادم که بعد از مراجعت تهران اجاره دادن اوقاف را حکم منع بگیرم و حاکم را معزول بکنند. گفت آقا حکم میفرستید اما مجرا نمیشود. عرض کردم آدم حاجیعلی ده بار حکم آورد نشد. حاکم را عزل کردند؛ یسارخاقان میرود یمین خاقان میآید، این مداخلهای خارجی را به حاکم ابوابجمع میکنند، نشان میدهند و سهم میگیرند،