Səhifə 4 / 5 · 60%

Fi 22 səfərül-müzəffər 1314
Bəradərim Məcid! Bu gün üç gündür ki, naçaqlayıb yatıram. Yalidəmin təkidinə görə istərdim ki, bu günlərdə Şamaxıya gəlib, tətil günlərinin axınnəcə orada qalım, amma çifayda ki, əhd etdiyim şüğldən fariq olduğum əsnadə bərk naxoşlayıb yıxılmışam. Dünən əhvalım nəhayətdə məxşuş idi, bu gün, elhəmdülillah, bir az yaxşıyam. Hərçənd əql və huşum özümdədir, lakin bu üç günün ərzində o payədə bitab olmuşam ki, daha yazmağa da taqətim yoxdur. Bu səbəbə kənari mətləbdən sərf-nəzər edib, məktubumu müxtəsər edirəm.
Bəradenm, deyirlər, vəsiyyət yüngüllükdür, yəni vəsiyyət ruh zəhmətinə xiffət verər... Hala fürsət var ikən ən mühüm vəsiyyətimi bəyan edim: məlum ola ki, bu yay fəslində bir neçə cüzv “Məktub at” hazırlamışam... inşallah, nəzərinə yetişər. Oxuyub biləcəksən ki, öz qardaşım qızı Diləffuzun adma yazmışam, amma imdi həyatım xonçası tarac olduqda daha töhfəbazlıqdan daşmıb yazdıq- lanmı ümumən əbnayi-millətə bəzi edirəm. Ümidvaram ki, özünə cəfa qəbul edib, yazdıqlanmı təshih edəndən sonra çap olunmasına çalışasan... Təvəqqemin səbəbinə bəzi mətləblər vardır, amma yazmağa ehtiyat edirəm ki, bəlkə sərsəm əsəri vücuduma təsəllüt etmək səbəbə qiyası gətirəcəyim söz təhyeləri məntiq əndazələrinə sinə müxalif olub məhəlli-diqqətde qalsınlar...
Fi 24 səfərül-müzəffər
Beradərim! Dünən həmin kağızın yansın yazmışdım, amma əhvalım qəflətən pozulduğa görə tamam edəmədim. Dünəndən bəri məzacım çox məxşuşdur. Həkim yazdığı davam hərçənd vaxtlı- vaxtmda içirəmsə də, lakin halıma əsla təfavüt etməyir...
Çün müxəbbət şüd etilali-mezac,
Nə əzimət əsər küned, ne əlac8.
Zəhmətim çoxdur, yenə Allah razı olsun Bəşirdən ki, yardımlıq ediyor, yoxsa bu naxoşluqda qürbət eyni cəhənnəmdir... Bəradə- rim, fövqdə yazdığım təvəqqei əmələ gətirmək üçün, yəni “Mek- tubat”ıma nəşr etmək üçün yəqin ki, sendə tevanə olmayacaq. Bəs övza ve əhvalını bilibən bu qulluğu sənə sifariş etməyimdə ümid tuturam ki, maarifpərvər əşxasdan iane diləyib çapa sərf edəcəksən... İltimas edirəm ki, boynuna dilənçilik təklifi qoymağımda menə töhmət etməyəsən. Doğrudur, sual rəzalət gətirər, lakin bu yolda yox: ariflər nəzərində əməlin yaxşı-yamanlığı niyyətə mün- həsirdir. Maarif tərəqqisi üçün dilənçilik eyni izzətdir. Menfeeti- ümumi üçün nökərçilik eyni ağalıqdır. Bu mətləbi müdəlləl etməyə söz çox isə də, heyf ki, yazmağa taqətim yoxdur.
Fi 28 səfərül-müzəffər
Bu gecə azarım bir az da şədidraq idi. Yediyim davalardan əsla bir mənfəət görmədiyimdə daha istemalın tərk edəcəyəm, çünki həyat bağçasından qönçəyi-ümidim kəsildikdə, eməli yol ilə daha bir neçə nəfes bərgi-eyş saxlamağı biməna görürəm. Amma təəccüb budur ki, hərçənd deyirlər ki, guya sehhətsiz cəsəddə salim ruh ola bilməz, lakin bu hədisə bərəks imdiki nasaz cisim zəifliyində öz təbiətimdə əlahidde bir ruh qüvvəsi hiss edirəm ki, onun təsirindən laqqırtıya nəhayətdə mail varam.
Bəraderim, yenə sənə bir vəsiyyətim budur ki, cisim və canım millət yolunda vəqf edibən iş məqamında süstlük etməyəsən ki, ta can boğazma yığılan dəmdə mənim kibi nədamet oduna yanıb, cəhənnəm əzabına düçar olmayasan. Ax, vay, mənim üçün! Müəllim oluban millət xidmətinə mütəhavin olduğum günlər imdi yadıma düşəndə cəhənnəm odu ilə yanıram!..
Bəradərim, hala fürsət var ikən, hansı işlərə mükəlləf olduğunu dürüst fəhm et və öz təkliflərinə mütabiq çalış... Məbadə bu əməldə kahallıq edəsən! Mənim rəy və təsəvvürümə görə, müəllim dediyimiz zat mərifət külbəsinin dərbanı və nicat yolunun rəhbəridir. Elə rəhbər ki, məktəbxana astanasında hidayət məşələsi sancıb əbnayi-ruzigar xidmətinə gecə və gündüz amadə dayanarkən, hər bir təvəllayə gələn körpə üçün səngin təlim qapısım ira- det zoru ilə açıb nicat yolunu nişan verir.
Tərbiyə arzusu ilə məktəbə qədəm qoyan şagirdlər əksərən cəhalət yolunun xarü xəsi ilə nişzədə olduqlannda çolaqlar kibidir- lər, amma tərbiyə yolunun saliki, yəni müəllim səbr yolunda sabitqədəm olduqda, öz peyrövləri ayaqlarından gümrahlıq tikanların bir-bir qoparıb nicati-xanədanə keçirsə gərəkdir. Müəllim peşəsi süni-əla ikən məvadi-təlim, yəni insan balalan qabili-feyz cövhərlər kibidirlər. Onca suni-əla vasitəsilə bunca qabil cövhərdən

kəlami-əqdəsdo zikr olunan əşrəfi-məxluqat, yəni kamil insan əmələ gəlir ki, fəziləti:
“Nə fəiəkrast müselləm, nə mələkrahasil!”9
Məktəbə gələn körpe, qorxacıq balalar cümləsində aslan ürəkli qəzənfərlər çox vardır: Sokrat, Ərəstu, İsgəndər, Qeysər, Musa, Süleyman və hakəza qeyri-qeyri kübarlar hamısı xırdaca danədən əzim ağaclar baş vuran kibi, köıpəcə balalardan bəslənib əmələ gəliblər.
Bizlər üçün əgər bir çıraq yanacaqsa, məktəb ocağının şöləsindən yansa gərəkdir. Cəlıalət mülkünə əgər bir məhtab doğacaq isə, yenə məktəb divarından tulu edəcəkdir... Əgər sultanlıq istərsən, dəri-məktəbdə xadim ol!..
Bu mətləbin şərhi uzun çəkər, amma imkanım ohmdığa görə, “Əlarifii yekfıl işarə”10 zərbüknəsəiilə sözü qət edib, bu qədər danışmağa Özüm də kifayət edirəm.
Fi 29 səfəräl-müzəffər 1314, şəhri-Badkübə
Bəradərim, dünyada arzular çox vardır, amma hər bir arzuya nail olmaq üçün tədric nizamm gözləmək lazımdır. Qışda fərzəndinə çörək arzu edən rusta bahar vaxtı kotan dəstəsinə yapışar. Əqsa- yi-aləmde baş qaldıran mədəniyyət tərəqqisin görübən arzusun diləyən bir millət o tərəqqinin tərtiblərin də bilmək borcudur. Hər işə öz vaxtından qabaq iqdam etmək - Qırata minib hava seyri diləmək kibi əfsanədir. Şöhrət təmənnası ile tərtibsiz iş başlayan şəxs axırda şəbədəbazlar kibi məsxərə yerində qalar, Şəbədəbazlıq ilə kəsb olunan ism havaya buraxılan sabun üftirdəyi kibi partlayanda nə səsi olıır, nə əlaməti qalır. Bu sözlərdən muradım tərəqqi tərtibinin mülahizəsidir ki, binası məktəbxana üstündə bərqərar olsa gərəkdir. Bəli, tərəqqiyi-səlimin ew-elimci pilləsi məktəbxana astanasından başlanır. Əsrimizin təqazası buna olduqda, o təqazaya müvafiq əməl lazımdır...
Xoşa o şəxslərə ki, təqazayi-əsre mütabiq öz təkliflərin qanıb, ümumi insaniyyətə və xüsusi öz millətlərinə xidmət edələr!

Fi səlx səfə nil -müzəffər

Bəradərim, bizim əqidəmizlə sədəqə və nəzir bəla qaytarar və hər kəsən öz kəsb və varından sədəqə verər. Müəllimin sədəqəsi zamirindeki nicat kasasının şərbətidir ki, əbnayi-millət ona müstə- həqqdirlər...
Mərhəba, mərhəba o səqqayə ki, yay gününün hərarətində susuzları sirab edə!
Maşallah o müəllimə ki, bu əsrimizdə ebnay i'milləti cəhalət atəşində yanar gördiikde iirək qam ilə bu yanmış mərifət kasasının saqiliyin edə! Ağaclar cümləsində bibehre çinar və azadə sərv ağaçlan vardır ki, onlardan heç kəs səmərə iimid tutmayaraq da, ancaq sayəbanlıq üçün bəslənirlər, amma nar və ya alma ağacı adlanan bir nihal hərgah bir il bar verməsə odun deyilib baltalanarlar.
Öz təklifin bilməyən müəllim müddəidir ki, müəllimlər zümrəsindən nəf olunsa gərəkdir.
Millətin cəhalətindən həzər edən müəllim öz balasına nifrin edən ata kibidir. Hünərli ustad xam dəmirdən səbirlə Misri qılınc yapa bilərsə, yaxşı müəllim kectəb millətdən xoşəxlaq cəmiyyət hazırlaya bilər!
Beni-növi-beşere məxsus hər qisim həvas ve əxlaq var isə, hamısı bizim millətdə parlaq mövcuddur... Bu yerdə əxlaqi- zəmiməlerimizi zikr etməyəcəyəm, çünki yoxluqdan ariz olan şey zatən layiqi-zikr ola bilməz. Qanuni-təbiətə müvafiq nur məhv olanda zülmət çökən kibi, xeyir edəm olanda şər büruz edər. Zülmət və şer hər ikisi hərçənd lefzən mövcxıdat hesab olunurlarsa da, lakin vücudi'səlbi olduqlarına görə ədəm payəsindədirlər, çünki işıq gələndə zülmət məhv olan kibi, xeyir gələndə şər öz-özündən zayii olur. Hal-hazırda millətimizdə gÖTdüyümüz eybler keçmiş hünərlərin varlığın isbat edər, çünki gülüstan xərabə qalanda bülbül yerin cuğd tutan kibi, hünər zail olanda əvəzinə eyb büruz edər. Hər nə olmuş olsa, millətin eyblerin əğmaz edib gələcəkdəki hünərlərin nəzərə almahdır, çünki hünər cövhəri parlayanda eyb zəngi özözündən puçalar. Himmət, qeyrət, dəyanət, əmanət, səxavət, şücaət ve qeyri-qeyri qəvayi-mühasinə bilkülliyyə bizim millətimizdə biniz ediyorlar. Ruh xəzinəsinin bunca giranmayə gövhərləri zatən bizlərə əta olunduqda səd heyf ki, bazari-insaniyyetdə

bunların rəvacı üçün İayiqlı'cə bir seyqəlgah, yəni mədrəsə yoxumuzdur və bu qüsurlara səbəb zatən biz müəllimleriz, çünki məscidlər, körpülər, xəstəxanalar və qeyri təmiratı-cəmiyyə evamün- nas həmiyyəti ilə yapıldıqlarında, məktəb, mədrəsə və dəhistan müəllimlər hümməti ilə tənzim olsalar gərəkdir.
Qafil olma, qardaş! Hər kəsə hər nə versələr, verdiklərindən hesab alırlar. Müəllimliyə təklif olan şəxs həcc və zəkatə müsteti olmadıqda “kimləri öyrətdin və nə öyrətdin?” sorub bazxast olacaqdır.
İnsafən müəllimlik təklifi ağır təklifdirse, müəllimlik şəni həm uca şəndir. Müəllimlik hər bir əsrdə ağır olubsa, bu əsrimizdə dahaca ağırraqdır! Əsrimiz bir əsrdir ki, gündüzlər qiraət, gecələr kitabət müəllimlər üçün din borcudur.
Bəradərirn Məcid, hala neçə illərdir ki, məşq yolu ilə əcnəbi müsənniflərdən tərcümə edərək fılcümlə yazıçılıq istedadı hasil edibsən. İmdi hərgah yazıçılığa haqqın varsa - yaz, amma ağzına gələni yazma!..
Yazıçı təmsilən bir təbibdir ki, öz millətinin və yə ümumi insa- nın din illətlərin təhqiq edib, müalicəsi üçün ədəbiyyat nüsxəsi yazsa gərəkdir. Təbib əgər illəti təhqiq etməmiş nüsxe yazar olsa, can fovtə gedər və hakəza bitəb və kündhəvəs şəxs əfsanə üçün qələm çırtsa, təşbihən kağızın qəlbin yanb mürəkkəbin qanın tökən kibidir.
İllətin təhqiqi üçün, elm və nüsxənin yazılması üçün htuıər lazım olan kibi müsənniflik iddəası edən şəxs üçün qüweyi-dindən sevay qüweyi-təb və sürəti-fəhm lazımdır!
Bəti təb və kündkelam əczi ilə şöhrət arzu edən müsənnif Hatəmi Tainin oğluna bənzər...11 Belə şəxs əgər şöhrət taparsa da, əcəb deyil: yaman müsənniflik töhmətilə şöhrət tapmış adlar tarixi-ədəbiyyatda çox zikr olunubdur.
Müsənnife borcdur öz-ozüne hərfgirlik edərək, nəqqaşlar kibi hər bir şeyi öz rəng və surətində təsvirə gətirsin və iila axşamçağı badi-səba əsdirən əyyar öküz arxasına yəhər qoyan və ya halvaya duz tökən binəməki təlxəklərə bənzər ki, muzdu rişxənd və nifiət olur. Bu silk müsənniflərin tərifi qızıl rəng ilə əcnəbi qəzetelerin- də parələrlə bu gün nəşr olunursa, sabahı günü ülfılsatanlar əllərində rüqe-rüqe həşr olunur.

Təsadüfi şeir

Başqa şairlərin şeirləri