پس از طی منازل به «خاتون آباد» که دو فرسخی طهران است، رسیده حساب کردم سی و شش روز تمام است که از مشهد مقدس حرکت نموده‌ایم. این همه مسافت را ماشین راه آهن در ظرف سه شبانه‌روز در نهایت راحتی و کم خرجی طی می‌تواند نمود. حیف که از این نعمت عظیما نیز ایرانیان محروم‌اند. خداوند خود به حالشان رحم فرماید. باری، سحرگاهان از آن جا بار کرده به شهر رسیدیم.

از حاجی حسین جلودار پرسیدم: «ما در کجا منزل کنیم خوب است؟»

گفت: «دالاندار کاروانسرا حاجی محمد حسن با من دوست است. شما را آنجا می‌برم. خود نیز آدم خوبی است. می‌سپارم در خدمتگزاری به شما کوتاهی نکند.»

خلاصه، رفتم آنجا، حجره‌ای برای ما خالی نمود. حاجی حسین سپارش ما را کرد و رفت. ما هم سرو صورت خودمان را از گرد راه شستیم. دالاندار سماور آورد چای خوردیم.

یوسف‌عمو گفت: «برویم حمام.»

گفتم: «پس از زیارت حمام مشهد مقدس، من عهد کردم که دیگر در ایران به حمام نروم.»

گفت: «این جا طهران و شهر پایتخت بزرگ اسلام است. شاید مثل حمام‌های مشهد نباشد.»

گفتم: «امروز تو برو اگر حمامی باشد که آبش پاک، فردا باز با همدیگر می‌رویم.»

یوسف‌عمو فوطه و قدیفه برداشته به دلالت دالاندار به حمام رفت. من هم عبا را به سر کشیدم خوابیدم. وقتی با خود آمدم که یوسف‌عمو بیدارم می‌کرد.

گفتم: «حمام چه طور بود؟»

گفت: «آب اینجا هم بوی بدی دارد. ولی خزینهٔ کوچکی هست که تویش نمی‌روند. اگر خواسته باشید از آنجا آب صاف آورده کیسه می‌کشند.»

گفتم: «خوب فردا می‌رویم.»

دالاندار را صدا کردم، آمد. پرسیدم: «اسم شما چیست؟»

گفت: «مشهدی عبدالله.»

گفتم: «دکان چلویی خوبی به ما نشان بده!»

گفت: «از این بازار راست بروید قدری در پایین، دو دکان روبه‌رو هست. آنکه در طرف راست هست خوب و دکان پاکیزه و به قاعده است.»

ملاحظه نمودم که در این مملکت یک راهنما و بلد، به طور دایمی، لازم داریم. چه باید کرد، همچنان آدمی را از کجا بهدا توانم نمود؟ در این فکر راه می‌رفتم دیدم در اثنای راه یک نفر فرنگی به یکی از ایرانیان راست آمد و به آیین انگلیسی با همدیگر آشنایی کردند. ایرانی مانند انگلیسیان حرف می‌زد، به طوری که گویی خود از مردم انگلستان است. خیلی تعجب کردم، چنانکه ایشان نفهمند خود را در یک طرف به بهانه‌ای مشغول داشته گوش به صحبت آنان دادم. ایرانی پرسید: «چه طور شد؟»

انگلیسی گفت: «تمام کرده‌اند. سی هزار تومان به صدراعظم...»

دیگر مبلغی را که به شخص سلطنت نام برد نفهمیدم. گفت: «فردا اعلی‌حضرت همایونی نیز امضا خواهند فرمود.»

پس از آن از یکدیگر جدا شدند. انگلیسی رفت و من هم به دقت تمام بر او می‌نگریستم که «باللعقب! این ایرانی زبان انگلیسی را بدین پایه خوبی، کجا یاد گرفته است؟»

گویا او هم دریافته بود. از من پرسید که: «همشهری چه به حیرت در من می‌نگری؟»

گفتم: «همه حیرتم در حقیقت به سبب حرف زدن شما به انگلیسی است. خیلی خوشم آمد.»

گفت: «مگر شما هم زبان فرنگی می‌دانید؟»

گفتم: «کمی می‌دانم.»

به انگلیسی پرسش‌ها کرد. جواب دادم. آن هم از انگلیسی دانستن من اظهار شگفتی نمود. پرسید: «کجا می‌روید؟»

گفتم: «دکان چلوپزی که ناهار بخوریم.»

گفت: «در آن صورت باید مهمان من باشید.»

جواب دادم که: «لطف شما زیاد! همین قدر مرحمت فرموده دکان خوبی به من نشان بدهید و خود هم امروز با ما طعام تناول فرمایید، مرهون منت شما خواهیم بود.»

ما را به دکانی دلالت نمود که در حقیقت دکان خیلی پاک ـ و برخلاف دکان‌های چلوپزی تفلیس ـ در نهایت سلیقه و با نظافت بود.

در اثنای صحبت پرسیدم: «آن مرد انگلیسی چه کاره است و چه می‌گفت؟»

گفت: «این شخص گماشته کومپانی انگلیس است. به طهران آمده که بعضی امتیازات و کار فرمودن معدن‌ها را از دولت ایران بگیرد. اکنون می‌گفت: عمل گذشت و امتیاز را گرفتم. گویا سی هزار تومان به عنوان سبیل‌چرب‌کنی به جناب صدراعظم داده است.

حصهٔ شخص سلطنت معلوم نیست.»

گفتم: «شما انگلیسی، را کجا یاد گرفته‌اید؟»

گفت: «مدتی در «بمبی» بودم در آنجا یاد گرفتم.»

بعد از ناهار گفتم: «محض اتمام لطف خواهش دارم که با هم به منزل ما برویم و قدری صحبت کنیم.»

قبول کرد. آمدیم به منزل. در اثنای صحبت سبب مسافرت ما را پرسید. از نام و نژادم جویا شد.

گفتم: «ایرانی نژادم. در مصر تولد یافته نامم ابراهیم است. از مصر به عزم زیارت مشهد مقدس، و از آنجا نیز به عزم سیاحت وارد این شهر شدم.»

من هم از نام و مملکت او پرسیدم.

گفت: «نامم مشهدی حسن و مشهور به حسن کرمانی است.»

گفتم: «مخصوصا از شما متوقع‌ام این چند روزه که ما در این شهر هستیم ما را فراموش نکرده از غریب نوازی کوتاهی نکنید!»

گفت: «به چشم. اما بفرمایید در طهران چه کار دارید؟»

گفتم: «کار و بار معینی نیست. راستی این است که آرزومندم به خدمت چند تن از اعاظم و وزرای این مملکت برسم و پارهای معروضات دارم، به عرض برسانم. اما نمی‌دانم کلید این در بسته در دست کیست؟ و معطل هستم که از کجا واسطه‌ای پیدا کنم که سبب حصول مقصود ما باشد.»

گفت: «مگر عریضه و فلان خواهی داد؟»

گفتم: «نه! می‌خواهم خود ایشان را دیدار کرده گفتنی‌ها را بگویم.»

گفت: «هم‌چنین واسطهای را نمی‌دانم. اما اگر توسط یا التماس برای کاری بوده باشد، آن‌چنان واسطهای را می‌دانستم ولی کسی را که از دست تو گرفته با وزرا جلیس کند سراغ ندارم.»

گفتم: «آن شخص که برای التماس و وساطت به کار می‌آید کیست و نامش چیست؟»

گفت: «تو با نام و نشان او کار نداشته باشی. با من خیلی دوست است. همهٔ وزرا و رجال دولت خاطر او را دوست می‌دارند. در این مملکت همهٔ کاره است. امروز در طهران برای هر کس در ضمن کاری واسطه لازم باشد، هر گاه به من رجوع کند، ده درازده تومان گرفته به او می‌دهم، آن هم رفع و رجوع آن کار را می‌کند و هر چه از این مرد حاصل شد ده یک آن را هم به من می‌دهد.»

گفتم: «رفیق، من به تو دو تومان می‌دهم و بدان آدم نیز هر چه دادنی است می‌دهم. تو کر نداشته باشد. از تو همین قدر می‌خواهم که او را به من نشان بدی.»

گفت: «به چشم! اما باید اول او را خبر بدهم. هر گاه قبول کرد فردا می‌رویم و این را هم می‌دانم که قبول خواهد کرد، زیرا که خودش آدم خوب و ترک است. خاطر ترکان را دوست می‌دارد. مردی شوخ و ظریف است و تکبر در مذهبش کفر.»

خلاصه، آقا مشهدی حسن کرمانی رفت. فردا چهار ساعت از روز رفته باز آمد و گفت: «آن واسطه را دیده و کار را ساخته ام. بسم الله برویم!»

برخاسته روانه راه شدیم. پس از طی مسافتی دور به یک دربند تیره و تاریکی رسیده در آن جا واهمه بر من غلبه نمود که چرا یوسف‌عمو را نیاوردم! توکل به خدا کرده تا پایان دربند رفتم. رفیق دری را زد، باز کردند. پیرمردی هفتاد ساله را دیدم کلاه نمدی در سر، لنگی را به دور آن پیچیده، ریش سرخ و چهرهٔ سیاهی داشت. فلک خاک غم بر سرش بیخته و همهٔ دندان‌هایش ریخته بود. چشم‌های نیم مرده اش در چشم‌خانه می‌گردید. لباسش چندان کثیف بود که به تقریر نمی‌آید. معلوم نبود که متن پارچهٔ لباس‌هایش در آغاز چه رنگ داشته.

مشهدی حسن پرسید: «حاجی خان تشریف دارند؟»

گفت: «بلی، بفرمایید! منتظر شماست.»

چون پای به پله‌های اتاق گذاشتیم، بوی گند عرق مغزم را پریشان کرد. دهلیز خانه گویی از عهد حضرت نوح جاروب ندیده از مزبله نشانه‌ای بود. چون دم اتاق رسیدیم، پیرمرد پرده را بالا کرد. چه ببینم خوب است؟ دیدم حاج ملا محمد علی مشهور در صدر اتاق با کمال سنگینی قرار گرفته. او را از دیدار من و مرا از دیدار او حیرت گرفت. هر دو همدیگر را شناختیم. از شدت بهت سلام را فراموش کرده گفتم: «گده مالا سن هارا بورا هارا لوند خان اولمسان.»

او نیز مبهوت بود ولی از کمال زیرکی زود خود را دریافته صدا بلند کرد که: «خوش آمدید ابراهیم‌بیگ! خوش آمدید، بفرمایید، بفرمایید!»

برخاست، مصافحه و معانقه کردیم. ولی من هی ترکی حرف می‌زنم او خودش را به فارسی می‌زند. پایین می‌کشم، او بالا می‌برد. آخرالامر دستی به ریش برده به ایما رسانید که: «مرگ من از این سخنان دست بکش. مرا ضایع مکن!» فهمیدم که از مشهدی حسن «رودرواسی» دارد. نمی‌خواهد در نزد او از قدرش کاهیده شود. من هم روی سخن را برگردانیده به سویی – «عرض می‌کنم»، «فرمایش بفرمایید!»، «به سر مبارک شما، جناب عالی» – کشیده در بالا به او رسیدم.

دیدم ملا نفسی تازه کرد و قدری آسوده گشته دوباره خود را بالاتر کشید. بنای احوال پرسی گذاشت که: «در مصر چه خبر است؟ خدیو مصر با قونسل چگونه رفتار می‌کند؟ البته در اسلامبول سفیر را دیدید، چه کار می‌کند؟ در تفلیس حاکم باز «گراف شرمه فتوف» است؟ با من خیلی دوست است. خلیل افندی، قونسل عثمانی، باز است؟ آن جاست؟ مردی بسیار خوب و نجیب است تجارت ایرانیان در آن مملکت‌ها چه‌طور است؟»

همه را در نهایت احترام جواب می‌دادم: «بلی! سرکار حاجی خان به سر مبارک جناب عالی چنین است.»

از این جور نیم ساعتی صحبت کرده مرخصی خواستم و در کمال ادب سری فرود آورده به راه افتادیم. از بیرون اتاق دوباره مرا صدا کرد. تنها برگشتم. آهسته به گوشم گفت: «فردا شب را این جا بیابید. خودمانی و محرمانه صحبت و درد دل و راز و نیازی کرده شام را نیز با هم [می] خوریم.»

گفتم: «به چشم! یوسف‌عمو را نیز همراه دارم.»

گفت: «دیگر بهتر. او را هم بیار!»

این دفعه خدا حافظ گفته برگشتم.

آمدیم تا بازار به مشهدی حسن گفتم: «شما تشریف ببرید. فردا را هم زحمت نکشیده باشید، ما به حمام فلان خواهیم رفت.»

دیگر نگفتم حاجی خان از ما وعده گرفت. آمدیم منزل. منتظرم که فردا وقت شام کی خواهد رسید تا خانه حاجی خان رفته ببینم این حاجی ملا محمد علی کذایی از کجا خان شده و به چه واسطه طرف رجوع مردم گشته است.

برای آگاهی مطالعه‌کنندگان لازم آمد که در این جا مختصری از سرگذشت این حاجی ملا محمد علی و اسباب معارفه خود را با او بنویسم تا بدانند که من امروز به کدامین شخص در هنگام ورود «کرنش» کرده‌ام و زمان خروج باز سر تعظیم فرود آورده رخصت بازگشت حاصل نمودم.

روزی، در مصر خدمت پدر مرحوم نشسته بودم. دیدم از بندر «بر مصر»، یعنی اسکندریه، تلگراف‌نامه‌ای به نام پدر رسید. مضمونش این‌که:

می‌خواهیم به زیارت شما بیاییم. اگر در مصر تشریف دارید و مانعی نیست جواب بدهید.

امضا: جعفر تبریزی

پدر مرحوم گفت: «این شخص یکی از دوستان محترم من است. شاید به زیارت خانهٔ خدا می‌رود. جواب بنویسید که: تشریف بیاورید، منتظرم.»

نوشتم. هنگام غروب برای استقبال به ایستگاه راه‌آهن رفتم. وقتی‌که واغون رسید مهمانان چهار نفر بودند که یکی همین ملا محمدعلی بود که حضرات محض خوش‌گذرانی و ندیمی تمامی مخارج او را بر خود هموار نموده همراهشان آورده‌اند. گویا در اسلامبول او را دیده بودند.

این مرد حاضرجواب و بذله‌گو و خیلی خوش‌خلق و ظریف است. بعض حکایت‌ها نقل می‌کرد که مایهٔ تعجب شنوندگان بود. ازجمله روزی از سرگذشت خود داستانی می‌سرود که مستمع را از حیرت به حیرت می‌انداخت.

نقل می‌کرد که:

«وقتی، یکی از تجار آذربایجان به من شصت توپ قناویز داد که برده در تفلیس بفروشم. من هم مال را برداشته به تفلیس آمدم. دو هفته بعد از ورود من، از ارباب کاغذی رسید که «پول لازم دارم. به رسیدن کاغذ یکصد ایمپریال برات گرفته بفرست.» پرسیدم که برات را در کجا می‌فروشند؟ نشان دادند که فلان کس برات‌چی است. نزد او رفته گفتم: «حاجی، یکصد ایمپریال برات می‌خواهم.» آن هم بی‌چون و چرا نوشت و داد. چون‌که آن‌وقت در تفلیس مردم به یکدیگر اعتبار داشتند و به مدت یکی دو هفته برات نسیه می‌دادند. هفتهٔ دیگر دیدم باز از ارباب کاغذ رسید که «یکصد ایمپریال برات گرفته بفرست!» دوباره پیش تاجر برات‌فروش رفته، یکصد ایمپریال دیگر برات گرفته فرستادم. چند روزی از این ماجرا گذشت که یک بار دیدم آدم حاجی به مطالبهٔ وجه برات آمد.

گفتم: «من پول موجود ندارم. باید قناویزها را فروخته بدهم.»

صاحب طلب برآشفت که «این چه حرف مفت است؟» بعد از خیلی زد و خورد و بگو بشنو، طلب کار زور آورده قناویزها را از چنگ من کشید و برد و پس از چندی مرا نیز به تبریز خواستند. رفتم.

ارباب بعد از احوال پرسی گفت: «هر چه پول آوردی بده!»

گفتم: «پول و مولی در بساط نیست.»

ماجرای برات و گرو کشیدن طلب کار قناویزها را نقل کردم. مرد که فریاد کشیده به نزد حاکم شتافت و از من عارض شد. از طرف حاکم نیز به اجلاس و تعیین حکم و ممیز حکم رفت. چند بار مجلس تشکیل یافت، از من دفتر خواستند.

گفتم: «بابا، دفتر کجا بود؟ دو قطعه برات خریده بدین جا فرستادم. یک قلم هم مال داشتم صاحب طلب به زور گرفت و برد. آن هم در پارچه کاغذی نوشته شده بود. نمی‌دانم در این کشاکش چه شد؟»

حضرات مصلحین خیراندیش که اعضای مجلس بودند، فورا نوشته حکم دادند که ملا محمد علی اقرار کرد «دفتر تجارتی خود را گم کردهام.» این صورت مجلس را بردم پیش حاکم مملکت. خود حاکم در تبریز نبود. پسرش که جوانی ساده بود، به عنوان «نائب‌الحکومه» از طرف پدر حکم می‌راند. مرا به حضورش بردند. در دم پنجره سری به حاکم جوان فرود آوردم.

تا رفتم عرض کنم گفت: «پسره می‌گویند تو طومار گم کرده‌ای.»

گفتم: «قربانت شوم، طومار فلان گم نکرده‌ام.»

اعتنایی نکرد. فرمود: «ببرید نگاهش دارید!»

مرا کشیدند. فراش باشی با برادرم آشنا بود. به فراشان گفت: «چندان مقصر نیست. در اتاق نگاه دارید.»

بردند تا دم محبس رسیدیم. دیدم دوستاقبان کنده و زنجیر حاضر می‌کند.

فراش گفت: «زحمت نکنید. فراش باشی فرمود در اتاقش نگاه دارید. چندان تقصیر کار نیست.»

دوستاقبان دید از من چندان فایده برای او نیست. از شدت غیظ آبم نیز نمی‌داد.

برادرم هر وقت خوراک می‌آورد، از او آب هم می‌خواستم. تا چهار روز به همان منوال آنجا محبوس ماندم.

روز پنجم، دم پنجره نشسته بودم یک نفر از تجار را، که با من آشنا بود، دیدم می‌رود پیش شاهزاده حاکم. مرا دید، گفت: «گده مالا بوردا نه ایشون وار؟»

گفتم: «آورده‌اند، نمی‌دانم گناهم چیست؟»

رفت. من با خود خیال می‌کردم که این شخص با حاکم دوست است، دور نیست که التماس مرا بکند. دیدم برگشت و از دم پنجره رد شد و چیزی نگفت. اما پس از آن معلوم شد که او به شاهزاده گفته است که: «یک نفر محبوس دارید. خیلی بذله‌گوست. از صحبت او غافل مباشید که مغبون می‌شوید.»

چیزی از معاودت آن شخص نگذشته بود که دیدم پیشخدمت آمد و گفت: «تو را می‌خواهند!»

با او رفتیم پیش حاکم. فرمود: «یالا بیا!»

رفتم. سری فرود آورده ایستادم. شاهزاده گفت: «پسره! شنیدم تو خوب صحبت می‌کنی!»

گفتم: «چه عرض کنم!»

گفت: «چه طور چه عرض کنم؟» باز گفتم: «چه عرض کنم!»

اوقاتش تلخ شده و به تندی گفت: «دی بگو!»

عرض کردم: «شاهزاده در اینجا مثلی به خاطرم آمد. هرگاه رخصت هست، به عرض رسانم.»

گفت: «مرخصی، بگو!» عرض کردم: «وقتی یک شاهزاده آزاد و ساده‌ای، مثل شما، را سخن‌چینان به نمامی گفتند که: فلان پیشخدمت تو بچه‌باز است. شاهزاده آن پیشخدمت را طلبید و گفت: «پسره می‌گویند تو بچه‌بازی؟» جواب داد «چه عرض کنم!» شاهزاده به تندی اصرار می‌کند که باید راستش را بگویی. پیشخدمت عرض می‌کند که: شاهزاده من چه‌طور راستش را عرض کنم. اگر بگویم بچه‌بازم بلکه تو جوان صاف و درسی، البته آن وقت مرا از خدمت خود خواهی راند؛ اگر بگویم بچه‌باز نیستم بلکه تو را دل به حالم سوخته می‌خواهی... بدهی؛ حالا خود بفرما که من سوخته‌خرمن چه کنم؟ چگونه جواب بدهم که صلاح من در آن باشد!» با این سخن، دل از کف شاهزاده ربودم، بنا کرد به قاه‌قاه خندیدن. گفت: «بنشین!» نشستم. بنا کردم به صحبت‌های بزرگ از اروپا و امریکا، وضع سیاسی دول و اختراعات جدیده فرنگان و عظمت شهرهای لندن و پاریس. هی دروغ بود که دامن دامن و خرمن خرمن به مجلس می‌افشاندم. مجلسیان هم مات و متحیر در من می‌نگریستند.

چهار روز نیز کار ما بدین منوال گذشت. روزی به شاهزاده عرض کردم که: آیا ممکن است بنده را مرخص فرماید. برادرم را آورده به جای خود در مجلس جای دهم و خود رفته به اصلاح این کار پردازم؟ راضی شدند. برادرم را آورده در آن جا گذاشتم. به هر سو دویدم و به هر دری سری زدم تا کار را به نحوی صورت داده خود و برادر را خلاص کردم. بعد از هفته‌ای، دوباره هوای تفلیس به سرم افتاد. چند پارچه مس و غیره از خانه فروختم که خرج راه نموده به تفلیس بروم. تذکره راه را نیز گرفتم.

وقت عصر، دیدم آدم کدخدا آمد که: «شما را آقا می‌خواهند.» با هم رفتیم. سلام دادم.

در نهایت گشاده روی جواب داده گفت: «آقا محمد علی، بالا بفرمایید!» آذن جلوس داده، گفت: «من امروز شنیدم تو را حبس کرده‌اند و برده، در محله دیگر اجلاس نموده‌اید. تو را مقصر به قلم داده‌اند. چرا به من خبر ندادید، تا پدر آنان را بسوزانم! خدا رحمت کند پدر تو را، که ستون این محله بود. آدم بدین درجه خوبی کمتر پیدا می‌شود. بر گردن من بسیار حق دارد. خیر، خیر، من چگونه راضی توانم شد که به تو از دیگران تعدی بشود. باید خود از آغاز بدین کار رسیدگی کنم.» عرض کردم: «سایه شما کم نشود. دیگر کاری بود گذشت.»

گفت: «نه، نه! ممکن نیست که از محله من آدم نجیبی مثل تو را ببرند و مقصر به قلم داده حبسش کنند. باید پدرشان را آتش بزنم. من این ننگ را بر خود هموار توانم کرد!»

گفتم: «سرکار کدخدا کاری شد. خدای عمر شما را زیاد فرماید. دیگر گذشته است. من نیز تذکره گرفتم فردا عازم تفلیس هستم…» هنوز سخن را تمام نکرده بودم که کدخدا به غیظ تمام راست نشست و گفت: «چه طور؟ چه طور؟ از تفلیس خواهی رفت. گه می‌خوری پدر سوخته مادر ق…! تمام شهر را سیر کردی حالا که نوبت ما رسیده، دعا می‌خوانی؟ ما را «مترس» بوستان حساب می‌کنی؟ پدر سوخته! مگر من استخوان کله اسبم؟ بر پدرت چنان آتش بزنم که خود پسندی.»

آقا! مرا کشان‌کشان بردند به محبس کدخدا. بیچاره مادرم خبر دار شده چند پارچهٔ دیگر از مخلفات خانه را به نیم بها فروخته، به کدخدای تعارف کرده مرا خلاص نمود. فردای آن، تبریز را وداع ابدی گفته راه تفلیس را پیش گرفتم. و تاکنون رو به سوی تبریز نکرده ام.»

ملا از این جور حکایات و سرگذشت خیلی به خاطر داشت، در مجالس نقل کرده مردم را شیفته صحبتهای خود می‌نمود و به همین سرمایه روزگار خود را در مجالس این و آن به سر می‌برد و از مخارج خورد و خوراک آزاد می‌زیست؛ حتی در [سر] سفره انواع بلا به سرش می‌آوردند و هزار گونه شوخی می‌کردند، متحمل بود، ابداً اظهار رنجش نمی‌نمود، مجلس را گرم می‌داشت و شب و روز خود را بدین منوال به سر می‌برد. چند کلمه هم از شمایل این شخص محترم باید گفت. اول اینکه سرش کچل بود، دوم چشم‌های بسیار کوچک و بی‌نور داشت که ده ذرع دورتر از خود را نمی‌دید، سوم دندان‌های کلفت بدمنظر داشت که از دهن بیرون سر زده، لبه‌های ناهموار و شکم بزرگ پر باد و قامت کوتاه را، بالاتر از همه، زبانش نیز قدری لکنت داشت. این‌ها اوصاف خلقی اوست، اما اوصاف خصوصی او: همیشه مست، سست اعتقاد، بی‌حقو، نمک شناس؛ این جور مردمان که حاشیه نتین سفره دیگر انند – غلبا از حسن اخلاق و صفات پسندیده انسانی بی‌بهره‌اند. باری، این شخص که صفاتش را تا یک درجه شمردیم – حالا در ایران حاجی خان و طرف رجوع مردم شده است. چون آن روز را کاری نداشتیم، از آن رو دلم در تاب و تپش بود که وقت موعود کی خواهد رسید تا رفته با این شخص صحبت کنیم تا معلوم شود از کجا به مرتبهٔ خانی رسیده و در پاداش کدامین خدمت نمایان به دولت و ملت دارای این عنوان بلند شده است.

Səhərə yaxın oradan da çıxdıq, gəlib şəhərə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdardan soruşdum:

“Biz harada mənzil tutsaq yaxşıdır?”

Dedi:

“Hacı Məhəmmədhəsən karvansarasının dalandarı mənim dostumdur. Sizi oraya apararam. Özü də yaxşı adamdır, tapşıraram sizə gözəl qulluq elər.”

Biz birbaşa haman karvansaraya getdik. Bizim üçün bir hücrə boşaltdı. Hacı Hüseyn cilovdar bizi oradakılara tapşırıb getdi. Əl-üzümüzü yuyub, yolun toz-torpağından təmizləndik. Dalandar samovar gətirdi, çay içdik. Yusif əmi dedi:

“Hamama gedək.”

Dedim:

“Məşhəddəki hamamı görəndən sonra mən özümə söz vermişəm ki, bir daha İranda hamama getməyim.”

Yüsif əmi dedi:

“Bura Tehrandır, islamın böyük şəhəri və paytaxtıdır. Ola bilsin ki, hamamları Məşhəd hamamları kimi olmasın.”

“Onda bu gün sən get, suyu təmiz bir hamam olarsa sabah bərabər gedərik,” -- dedim. Yusif əmi fitə-qətifə götürüb, dalandarın göstərdiyi hamama getdi. Mən də əbamı başıma çəkib yatdım. Bir vaxt gördüm Yusif əmi məni oyadır.

Dedim:

“Hamam necə idi?”

“Buranın da hamamlarının suyu qoxumuşdur. Ancaq kiçik bir xəznəsi var, onun içinə girmirlər. Əgər istəsəniz oradan təmiz su gətirib kisə çəkdirə bilərsiniz.”

“Çox gözəl, sabah gedərik,” -- dedim.

Dalandarı çağırıb adını soruşdum. Dedi:

“Adım Məşədi Abdulladır.”

“Bizə bir yaxşı çilovpəz dükanı göstərin,” -- deyə ondan xahiş elədim.

Dedi:

“Bu bazardan düz gedin, bir az aşağıda üzbəüz iki dükan var. Sağ əldəki yaxşı, təmiz, qaydasında olan dükandır.”

Baxıb gördüm bu məmləkətdə daima bir bələdçiyə və yol göstərənə ehtiyacımız var. Ancaq nə eləyəsən, belə bir adamı haradan tapasan? Bu fikir-xəyalla gedirdim. Birdən yol üstündə avropalı bir adamın bir iranlı ilə rastlaşdığını gördüm. Onlar ingilislərə məxsus tərzdə görüşdülər. İranlı ingiliscə elə rəvan danışırdı ki, sanki heç iranlı deyil, əsil ingilisdir. Lap məəttəl qaldım. Mənim orada olduğumu duymasınlar deyə, özümü bir tərəfə verib guya bir işlə məşğul kimi göstərdim. Onların söhbətinə qulaq asmağa başladım. İranlı soruşdu:

“Necə oldu?”

İngilis cavab verdi:

“Düzəldi. Otuz min tümən sədr-əzəmə....”

Şahın özünə verilən məbləği də söylədi, ancaq sözlərini düzgün tuta bilmədim. Sonra əlavə etdi: “Sabah qibleyi-aləm də qol çəkəcəkdir.”

Onlar aralandılar. İngilis getdi. Mən diqqətlə ona baxıb düşünürdüm: "Əcəba, görəsən bu iranlı ingilis dilini bu dərəcədə mükəmməl şəkildə harada öyrənibdir?" Sanki o da mənim könlümdən keçən sualı duymuşdu. Mənə tərəf yönəlib soruşdu:

“Nə üçün mənə belə heyran-heyran baxırsan?”

“Heyran olmağımın səbəbi sizin ingilis dilində bu qədər gözəl danışmağınızdır,” -- dedim. -- “Çox xoşum gəldi.”

“Məgər siz də fransız dilini bilirsiniz?” -- deyə soruşdu.

“Az-maz bilirəm,” -- dedim.

İngiliscə suallar verdi. Cavab verdim. O da mənim ingiliscə bildiyimə görə təəccübləndi. “Hara gedirsiniz?“ -- dedi. Dedim:

“Nahar eləmək üçün bir çilovpəz dükanı axtarırıq.”

“Elədə gərək mənə qonaq olasınız.”

Mən onun təklifini qəbul eləmədim:

“İltifatınız artıq olsun,” -- dedim. -- “Siz lütfən bizə bir yaxşı yeməkxana göstərin, özünüz də bu gün bizimlə bir yerdə nahar etsəniz bizi minnətdar etmiş olarsınız.”

Bizi bir dükana apardı. Doğrudan da, olduqca təmiz və səliqəli bir yeməkxana idi. Tiflisdəki yeməkxanaların əksinə, burada hər şey öz qaydasında idi. Söhbət əsnasında soruşdum:

“O ingilis nəçidir, sizə nə deyirdi?”

Dedi:

“Bu adam İngiltərə kompaniyasının nümayəndəsidir. Tehrana gəlibdir ki, İran dövlətindən bir sıra imtiyazlar alsın və mədənlərin ixtiyaratını ələ keçirsin. Bayaq deyirdi ki, məsələ baş tutubdur, imtiyazları almışam. Guya sədr-əzəmə otuz min tümən bığ-yağı vermiş, şahın payına düşən hissə hələ məlum deyil.”

“Siz ingilis dilini harada öyrənmişsiniz?” -- deyə soruşdum.

Cavab verdi:

“Bir müddət Bombeydə olmuşam, orada öyrənmişəm.”

Bir yerdə nahar elədikdən sonra dedim:

“Bizə qarşı göstərdiyiniz iltifatınızı təkmilləşdirmək üçün rica edirəm bir qədər də söhbət eləmək üçün bizim mənzilə təşrif gətirəsiniz.”

Qəbul elədi. Birlikdə mənzilə getdik. Söhbət əsnasında bizim səfərimizin səbəbini soruşdu. Mənim adımı-sanımı, əslimi-nəsəbimi öyrənmək istədi. Dedim:

“Əslim İrandandır, Misirdə anadan olmuşam. Adım İbrahimdir. Misirdən müqəddəs Məşhədi ziyarət etmək əzmilə çıxıb oradan da İranı səyahət etmək məqsədilə bu şəhərə gəlmişəm.” Mən də onun adını və harada anadan olduğunu soruşdum, dedi:

“Adım Məşədi Həsəndir. Ancaq hamı məni Həsən Kirmani deyə çağırır.”

Dedim:

“Sizdən artıq dərəcədə təvəqqe edirəm ki, bu şəhərdə qalacağımız bu neçə gündə bizi unutmayıb, qəribnəvazlıq edəsiniz.”

“Gözüm üstə,” -- dedi. -- “Ancaq buyurun görək Tehrana gəlməkdən məqsədiniz nədir?”

“Elə bir məqsədim yoxdur. Doğrusunu desəm, istəyirəm bu məmləkətin vəzirlərindən bir neçəsi ilə görüşüm, bir para məsələləri onların hüzuruna çatdırım. Ancaq bilmirəm bu bağlı qapının açarı kimdədir. Məqsədimə çatmaq üçün hansı vasitəyə əl atmalı olduğumu da bilmirəm.”

“Olmaya ərizədən-zaddan vermək istəyirsən,” -- deyə soruşdu.

“Yox,” -- dedim. -- “Onların özünü görüb bir para deyilməli mətləbləri onlara şəxsən söyləmək istəyirəm.”

“Doğrusu, elə bir vasitəni mən də bilmirəm. Əgər müəyyən bir iş üçün vasitəçilik və ya xahiş lazım olsa idi düzəldə bilərdim. Amma sənin qolundan tutub vəzirlərlə diz-dizə oturda bilən bir adam tanıyıram.”

“Vasitəçi və ya xahiş üçün münasib bildiyin adam kimdir, adı nədir?”

“Sənin onun ad-sanı ilə işin olmasın. Mənimlə çox yaxın dostluğu var. Bütün vəzirlər və dövlət adamları onun xatirini istəyirlər. Məmləkətin həməkarəsidir. Hal-hazırda Tehranda müəyyən bir iş üçün hər kəsə vasitəçi lazım olsa mənə müraciət edir. Mən də on-on iki tümən alıb vasitəçini tapıram. O da o işi yerbəyer edir. Bu işdən ələ gələn mədaxilin onda birini də mənə verir.”

Bu xəbər məni artıq dərəcədə sevindirdi.

“Dostum, mən sənə ikicə tümən nəqd verərəm,” -- dedim, -- “o adama da hər neçə lazımdır verərəm. Sənin heç nəynən işin olmasın, ancaq onu mənə göstər, vəssəlam.”

“Gözüm üstə,” -- dedi. -- “Amma gərək əvvəlcə ona xəbər verəm. Qəbul edərsə, sabah gedərik yanına. Onu da sənə deyim ki, arxayın ol, qəbul edəcək. Çünki özü yaxşı adamdır, türkdür.

Türklərin xatirini də çox istəyir. Zarafatçı, əhli-zövq, təvazökar adamdır. Özünü çəkmək onun məzhəbində küfr hesab olunur.”

Əlqərəz, ağa Məşədi Həsən Kirmani getdi. Sabahısı gün gəlib dedi:

“O vasitəçini görüb işləri düzəltmişəm. Bismillah, buyurun gedək yanına.”

Durub getdik. Çoxlu yol gəldikdən sonra qaranlıq bir döngəyə çatdıq. Elə burada məni vahimə basdı. Özümü məzəmmət elədim ki, nə üçün tək gəldim, Yusif əmini özümlə gətirmədim. Allaha təvəkkül deyib, döngəyə daxil oldum. Lap sonunadək getdim. Məşədi Həsən qapını taqqıldatdı. Qapını açdılar. Altmış-yetmiş yaşlarında olan bir qoca kişi gördüm. Başında dövrəsinə bir fitə sərinmiş keçə papağı var idi, saqqalı qırmızı, sifəti qara idi. Fələk başına qəm külü ələmiş, bütün dişləri tökülmüşdü. Ölgün gözləri, sönük baxışları var idi. Paltarı o qədər kirli idi ki, parçasının əvvəlcə nə rəngdə olduğu məlum deyildi. Məşədi Həsən qocadan soruşdu:

“Hacıxan evdədirmi?”

Qoca cavab verdi:

“Bəli, buyurun, sizi gözləyir.”

Otağa çıxan pillələrə ayaq basan kimi arağın qoxusundan az qaldı beynim partlasın. Evin dəhlizinə heç deyəsən nuh əyyamından süpürgə dəyməmişdi. Zibilliyə oxşayırdı. Otağın qapısına gəlib çatdıq. Qoca pərdəni qaldırdı: kimi görsəm yaxşıdır?--Gördüm məşhur molla Hacı Məmmədəli yuxarı başda ağır-ağır özünü çəkib əyləşibdir. O da, mən də bir-birimizi görcək heyran qaldıq. İkimiz də bir-birimizi tanıdıq. Heyrətim o dərəcədə şiddətli idi ki, salamı da unutdum. Dedim:

"Gədə, molla, sən hara, bura hara, ləvəndxan olmusan?!"

Onu da böht aparmışdı. Lakin zirəkliyindən tez özünü ələ alıb, ucadan dedi:

“Bah, İbrahim bəy, xoş gəlmisiniz, səfa gətirmisiniz, buyurun, buyurun.”

Yerindən dik qalxıb mənə tərəf əl uzatdı. Görüşdük, qucaqlaşıb öpüşdük, ancaq mən türkcə danışdıqca o özünü farslığa vururdu. Mən onu şeytan atından salmaq istəyirdim, o düşmək istəmirdi. Nəhayət, saqqal tutub mənə işarə ilə bildirdi ki, mən ölüm, məni zay eləmə, ovcumu açma.

Gördüm Məşədi Həsəndən utanır, onun yanında qədir-qiymətdən düşmək istəmir. Mən də sözümü dəyişdim. "Ərz eləyirəm", "buyurursunuz", "mübarək başınıza and olsun", "cənabınız buyurun" deməyə başladım. Mollanın nəfəsi açıldı, bir qədər rahatlaşdı, təzədən özünü tutdu, kef-əhval soruşdu, Misirdən xəbər aldı:

“Misrin hakimi konsulla necə rəftar edir? Şübhəsiz ki, İstambulda səfiri gördünüz, necədir? Tiflisdə hakim yenə qraf Şeremetyevdirmi? Çox yaxın dostuq. Osmanlı konsulu Xəlil əfəndi yenə də ordadırmı? Çox nəcib, alicənab adamdır. İranlıların ticarəti oralarda nə vəziyyətdədir?...”

Bütün bu suallara ədəblə cavab verdim. Hər nə deyirdisə təsdiq eləyib deyirdim: "Bəli, cənab Hacıxan, mübarək başınıza and olsun, belədir ki, var". Bu minvalla yarım saata yaxın söhbət elədik. İzin alıb getmək istədim. Ədəblə baş əyib yola düşdüm. Otaqdan çıxandan sonra məni səslədi. Mən qayıtdım. Məşədi Həsən dayanıb məni gözlədi. Hacıxan ağzını qulağıma tutub dedi:

“Sabah gecə gəlin bura, xudmani oturub məhrəmanə söhbət elərik, razu-niyaz, dərdi-dil edərik. Şamı da bir yerdə yeyərik.”

“Gözüm üstə, icazə versəniz Yusif əmini də gətirərəm.”

“Daha gözəl, onu da gətir,” -- dedi.

Bu dəfə: -- “allah amanında,” -- deyib çıxdım.

Bazaradək gəldik. Mən Məşədi Həsənə dedim:

“Siz buyurun təşrif aparın. Sabah da zəhmət çəkməyin. Biz hamama-zada gedəcəyik.”

Mən daha ona demədim ki, Hacıxan bizim vədəmizi alıb. Mənzilə qayıtdım: gözləyirdim ki, sabah şam vaxtı tez gəlib çatsın və Hacıxanın evinə gedim, görüm o molla Hacı Məmmədəli haradan xan olub, nə vaxtdan camaatın müraciət etdiyi adam olub.

Oxucuları agah etmək üçün burada molla Hacı Məmmədəlinin sərgüzəşti və onunla ilk tanışlığım haqqında, müxtəsər də olsa, məlumat verməliyəm. Qoy onlar da bilsinlər ki, bu gün mən bu evə gələndə kimə təzim eləmişəm, oradan çıxanda kimə baş əyib getmək üçün izin almışam.

Günlərin birində mərhum atamın xidmətində əyləşmişdim. Gördüm Misir torpağının limanından, yəni İskəndəriyyədən atamın adına bu məzmunda bir teleqram gəldi: "Sizin ziyarətinizə gəlmək istəyirik, Misirdə təşrifiniz vardırsa və bir maneə yoxdursa cavab verin. İmza: Cəfər Təbrizi".

Mərhum atam dedi: Bu şəxs mənim hörmətli dostlarımdandır. Ola bilsin allahın evini ziyarət etməyə gedir. Cavabda yazın ki, təşrif gətirin, gözləyirəm. Yazdım. Axşamçağı qonağı qarşılamaq üçün dəmiryol vağzalına getdim. Qatar gəlib çatdı. Məlum oldu ki, qonaq tək deyilmiş, dörd nəfərdirlər. Onlardan biri də həmin molla Məhəmmədəli idi. Həzərat yolda darıxmamaq və səfəri xoş keçirmək üçün onun bütün xərcini öhdələrinə götürüb, özləri ilə yol yoldaşı eləmişdilər. Guya onunla İstambulda rastlaşmışdılar.

Doğrudan da, molla Məmmədəli olduqca hazırcavab, xoşsöhbət, gözəl xasiyyətli və zarafatçı bir adam idi. Bəzi əhvalatları o qədər yerli-yataqlı söyləyirdi ki, hamını valeh edirdi. Günlərin birində öz başına gələn macəralardan birini nağıl elədi. Hamı heyran qaldı. Deyirdi ki, bir dəfə Azərbaycan tacirlərindən biri mənə altmış top qanovuz verdi ki, aparıb Tiflisdə əridim. Mən malı götürüb Tiflisə yollandım. Tiflisə çatmağımdan iki həftə sonra tacirdən məktub gəldi. Yazmışdı ki, pula ehtiyacım var. Məktubu alan kimi yüz imperialın baratını alıb göndər. Baratın harada satıldığını soruşdum. Dedilər: filankəs baratçıdır. Onun yanına getdim. Dedim: Hacı, yüz imperiallıq barat istəyirəm. O da dinməz-söyləməz yazıb verdi. Ona görə ki, o vaxt Tiflisdə hamı bir-birinə inanır, etibar eləyirdi. Bir-iki həftə üçün nisyə barat verirdilər. Bir həftə keçməmiş gördüm yenə də ərbabdan kağız gəldi. Bu dəfə də yüz imperial barat istəyirdi. Yenə də baratçı tacirin yanına gedib yüz imperiallıq barat alıb göndərdim. Bu hadisədən bir neçə gün keçdi. Birdən gördüm Hacının adamı gəlib baratların pulunu tələb etdi. Mən dedim: əlimdə nəqd pul yoxdur, gərək qanovuzları satam, sonra borcumu verəm. Tələbkar hirsləndi, çoxlu söz-söhbətdən sonra qanovuzları əlimdən dartıb apardı. Neçə vaxtdan sonra məni Təbrizə çağırdılar. Getdim. Ərbab kef-əhval soruşandan sonra dedi:

“Hər nə pul gətirmisən say bura.”

Dedim:

“Pul-mul yoxdur.”

Nisyə barat almağımı, baratçının adamlarının gəlib qanovuzları girov götürməsini olduğu kimi nəql elədim. Kişi dəli kimi bağırdı, durub hakimin yanına qaçdı. Mənim əlimdən şikayət elədi. Hakim məhkəmə qurdu. Neçə dəfə məclis quruldu, məndən dəftər istədilər. Dedim: baba, dəftər harada idi. İki dəfə barat alıb buraya göndərmişəm, mənim apardığım da bir qələm mal idi. Onu da barat sahibi zorla əlimdən alıb apardı. Bütün bu haqq-hesab bir tikə kağızda yazılmışdı. Heç bilmirəm bu keşməkeşdə necə oldu.

Məclisdə iştirak edən xeyirxah barışdırıcılar o saat yazıb hökm çıxardılar: "Molla Məmmədəli ticarət dəftərini itirdiyini etiraf elədi". Surəti-məclisi hakimin yanına apardılar. Hakim Təbrizdə deyildi. Onun hələ üzünün tükü çıxmamış cavan oğlu "naibülökumə" ünvanı ilə atasının yerində oturub hökmranlıq edirdi. Məni onun hüzuruna apardılar. Pəncərə qabağında hakimə baş əyib ərzimi çatdırmaq istədim. Hakim dedi:

“Oğlan, deyirlər sən dəftər itirmisən?”

Dedim:

“Qurbanın olum, dəftər-zad itirməmişəm.”

Mənə qulaq asmadı. Dedi:

“Aparın saxlayın!”

Məni çəkib apardılar. Fərraşbaşı qardaşımla tanış idi. Dedi:

“O qədər də müqəssir deyil, otaqda saxlayın.”

Apardılar. Zindanın qapısına çatdıq. Gördüm dustaqban zəncir, kündə hazırlayır. Fərraş dedi: “Zəhmət çəkməyin, fərraşbaşı buyurub otaqda saxlayasınız. O qədər də müqəssir deyil.”

Dustaqban anladı ki, məndən ona heç bir yağ düşməyəcək. Ona görə də hirsindən mənə bir içim su da vermirdi. Qardaşım hər vaxt yemək gətirəndə ona deyirdim su da gətirsin. Bu minvalla dörd gün dustaq qaldım. Beşinci gün pəncərənin yanında əyləşmişdim. Gördüm mənimlə tanış olan tacirlərdən biri şahzadə hakimin yanına gedir. Məni görcək dedi:

"Gədə, molla, burada nə işin var?"

Dedim:

“Nə bilim, gətirib buraya salıblar, heç özüm də bilmirəm təqsirim nədir.”

Bir söz demədi, ötüb getdi. Düşünürdüm ki, bu adam hakimin dostudur, ola bilsin ki, mənim haqqımda da bir xahiş elər. Gördüm qayıtdı, pəncərənin yanından düz keçib getdi. Mənə heç bir söz demədi. Sonra məlum oldu ki, şahzadəyə deyibdir ki, dustaqların içində bir nəfər var, çox məzəli adamdır, onun söhbətindən qafil olmayın, məğbun olarsınız.

O adamın qayıtmasından bir az keçməmiş hakimin qulluqçusu gəlib məni çağırdı. Hakimin yanına apardı. Hakim məni yuxarı başa çağırdı. Gedib yanında baş əyib dayandım. Şahzadə dedi: “Oğlan, eşitmişəm sənin yaxşı məzəli söhbətlərin var.”

Dedim:

“Nə ərz eləyim?”

Dedi:

“Necə ki, nə ərz eləyim?”

Yenə də dedim:

“Nə ərz eləyim?...”

Mən başladım onun üçün yekə-yekə əhvalatlardan danışmağa. Avropadan girdim, Amerikadan çıxdım. Dövlətlərin siyasətindən söhbət açdım. Avropalıların təzə elmi kəşflərindən, London, Paris şəhərlərinin əzəmətindən xəbər verdim. Hey yalan idi ki, ətək dolusu, xırman-xırman məclisə daşıyırdım. Dövrədə oturanlar da ağızlarını açıb mat-mat məhə baxırdılar. Dörd gündə bizim işimiz yalan-palan demək oldu. Nəhayət, şahzadəyə dedim:

“Əgər izin versəniz, gedib qardaşımı gətirərəm, öz yerimə dustaqda oturtduraram, özüm o tacirin yanına gedib bir dil taparam.”

Şahzadə razı oldu. Qardaşımı gətirib orada qoydum. Özüm hər yerə qaçdım, hər bir qapını döydüm. Nəhayət, işi bir təhər yoluna salıb, özümü və qardaşımı xilas etdim. Bir həftədən sonra yenə də Tiflisə getmək havası başıma vurdu. Evdə olan-qalan mis qazan-kəfkiri satıb, yol pulu düzəltdim. Təzkirə də aldım. Axşamüstü gördüm kətxudanın adamı gəlib dedi:

“Sizi ağa istəyir.”

Birgə getdik kətxudanın yanına, salam verdim. Gülər üzlə salamımı alıb dedi:

“Ağa molla Məmmədəli, xoş görmüşük, buyur yuxarı!”

Oturmaq icazəsi verib, xoş-beşdən sonra dedi:

“Bu gün eşitdim ki, sizi tutub aparıblar, ayrı məhəllədə dustaq oturdublar. Bəs səni müqəssir qələmə veriblər, nə üçün mənə xəbər verməmisən ki, onların atasının goruna od vuraydım. Allah sənin atana qəni-qəni rəhmət eləsin. O kişi bizim məhəlləmizin sütunu idi. Onun kimi yaxşı adam az tapılar. Mənim boynumda bir aləm haqqı var. Xeyr-xeyr, ağa molla Məmmədəli, mən necə razı ola bilərəm ki, sənə zülm eləsinlər. Gərək indi özüm bu işə əvvəldən yetişib sərəncam verəm.”

Ərz elədim ki:

“Allah sizin kölgənizi bizim başımızdan əskik eləməsin. Daha bir iş idi olub-keçib.”

Kətxuda tez sözümün arasına girdi:

“Yox-yox, ola bilməz. Necə ki, mənim məhəlləmdən sənin kimi əsil-nəcabətli bir adamı aparıb müqəssir qələmə versinlər, başqa bir məhəllədə dama bassınlar?! Gərək atalarını yandırım. Mən belə bir biabırçılığa dözə bilmərəm.”

Kətxuda qırsaqqız olub yapışdı canıma.

Dedim:

“Möhtərəm kətxuda, allah sizin ömrünüzü uzun eləsin. Ərz elədim ki, bir iş idi olub-keçib. Mən də artıq təzkirə almışam, sabah Tiflisə yola düşürəm....”

Hələ sözümü qurtarmamışdım ki, kətxuda son dərəcə qəzəbli halda dikəlib, yerindəcə şax oturdu, sonra dedi:

“Necə, nə dedin? Tiflisə gedəcəksən? Qələt eləycəksən, anası ... köpək oğlu, bütün şəhəri doyurdun, indi bizə çatanda əllərini göyə qaldırıb dua oxuyursan?! Sən məni nə hesab eləyirsən? Köpək oğlu, mən sənin üçün bəyəm ölü at kəlləsiyəm ki, bostanda asasan?! Atanı elə yandırım ki, özün əhsən deyəsən.”

Bəli, bizi sürüyə-sürüyə çəkib apardılar kətxudanın dustağına. Yazıq anam xəbər tutan kimi evin əsasiyəsindən bir neçə şey dəyər-dəyməzinə satıb, kətxudaya peşkəş verdi, məni xilas elədi.

Zindandan çıxan günün sabahı Təbrizə əbədi olaraq əlvida dedim. Tiflisə getdim. Bugünədək də üzümü Təbrizə tərəf çevirməmişəm.

Molla bu kimi hekayə və macəralardan çox bilirdi. Məclislərdə onları nəql etməklə camaatı özünə cəlb edirdi. Elə məhz bu "sərmayə" ilə də gününü onun-bunun məclisində keçirər, başını bir təhər girləyər, yemək-içməyini müftə salardı. Onun başına hətta süfrə başında da minbir oyun açar, onunla cürbəcür zarafatlar eləyərdilər. Ancaq o, əsla inciməz, hamısına dözər, məclisi qızışdırar və gecə-gündüzünü bu minvalla keçirərdi.

Bir neçə kəlmə də bu möhtərəm şəxsin görkəmi haqqında deyim: Əvvəla, başı lap qulaqlarının dibinə kimi keçəl idi. Xırdaca gözləri görmə qabiliyyəti cəhətcə elə zəif idi ki, özündən on addım uzağı görə bilməzdi. Kobud, iyrənc dişləri o qədər qabağa gəlmişdi ki, ağzında görünürdü. Qalın dodaqları, şişman qarnı var idi. Boyu gödək idi. Bütün bunlarla birlikdə dili də bir qədər pəltək idi. Bəli, onun cismani təsviri belə idi. Xüsusi xasiyyətlərinə gəldikdə deməliyik ki, həmişə sərxoş, etiqadı süst, nəməkbəharam və dəyanətsiz bir adam idi. Əslində özgələrin süfrəsi başında qarın otaran adamlar ümumiyyətlə yaltaq, ikiüzlü və alçaq olurlar. Bəli, tərifini qısaca şərh etdiyim belə bir cənab İranda "Hacıxan" olub camaatın ərizəsinə baxır, işini düzəldir!

O gün heç bir işim olmadığına görə bir üzdən dəqiqələri sayırdım. Görüş vaxtı nə zaman gəlib çatacaq ki, gedib onunla görüşüm; birdən-birə necə xanlıq rütbəsi aldığını, dövlət və millət qarşısında nə kimi xidmətlər göstərdiyi üçün belə böyük ada layiq olduğunu öyrənmək istəyirdim.

Gecəni min cür fikir-xəyalla səhərə çatdırdım. Səhər tezdən Yusif əmiyə dedim:

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Səyahətnamənin mətni, 2

“Qorxma,” -- dedim, -- “bizim bir neçə köynək-tumandan savayı bir şeyimiz yoxdur. Nə tacirik, nə də sərraf.”Ancaq xidmətçinin bu haləti məni həm təəccübləndirdi, həm də ona gülməyim tutdu. Nə isə, mehmanxanadan çıxıb dəniz kənarına getdik. Hər tərəfə baxdım, yenə də Batumda olduğu kimi, həmvilayətlərimizi gördüm. Dəstə-dəstə özlərini günə verib bitlənirdilər. Bizdən bir qədər aralı bir dəstə adam toplaşdı. Səs-küy ucaldı. Birini döyüb ucadan deyirdilər: "Bu köpəkoğlu həmşərini vurun!"[3]. Çatan o adamı döyürdü. Mən camaatdan soruşdum ki, bunun günahı nədir, nəçidir və nə üçün döyülür? Dedilər iranlıdır, özü də muzdurdur. Sahibi Bakı əhalisindən olan bir müsəlmanın gəmisində işləyir. Onu vuranlar da gəmi muzdurlarıdır. Özləri də bu şəhərin əhalisindəndirlər.

15 dəq
Səyahətnamənin mətni, 3

“Gəl mənim sözümə qulaq as, elə gəldiyimiz yolla Misirə qayıdaq,” -- dedi. -- “Mən sizin xasiyyətinizə yaxşı bələdəm. Bu ölkədə hər gün bir xoşagəlməyən hadisəyə rast gəlib, qüssə eləyirsən. Qorxuram, allah eləməmiş, xəstələnib eləyəsən. Onda mən sənin anana nə cavab verərəm? İranın bir hissəsini gördünüz. Tehran da Xorasanın tayıdır. "Bir ovuc bir xalvarın nümunəsidir" demişlər. "İlin yaxşı-pisi yazından bəllənər". Tehranda sənin könlünü açan bir şey görməyəcəksən.”Mən Yusif əminin xahişini rədd etdim:

13 dəq
Səyahətnamənin mətni, 4

Xülasə, Damğandan da köçüb, neçə gündən sonra Bəstamın Şahrud şəhərinə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdar dedi:“İki gün burada qalacağıq. Ancaq sizə gərək bağda çadır quram, orada qalasınız; çünki bu şəhərdə gənə var, qərib adamları sancanda bərk azarlayırlar.”

10 dəq
Səyahətnamənin mətni, 6

“Bu gün Şah Əbdüləzimin ziyarətinə gedəcəyik. Gecəni də bir yerdə qonaq olacağıq.”Yusif əmi soruşdu:

18 dəq

Başqa şairlərin şeirləri