پس از طی منازل به «خاتون آباد» که دو فرسخی طهران است، رسیده حساب کردم سی و شش روز تمام است که از مشهد مقدس حرکت نموده‌ایم. این همه مسافت را ماشین راه آهن در ظرف سه شبانه‌روز در نهایت راحتی و کم خرجی طی می‌تواند نمود. حیف که از این نعمت عظیما نیز ایرانیان محروم‌اند. خداوند خود به حالشان رحم فرماید. باری، سحرگاهان از آن جا بار کرده به شهر رسیدیم.

از حاجی حسین جلودار پرسیدم: «ما در کجا منزل کنیم خوب است؟»

گفت: «دالاندار کاروانسرا حاجی محمد حسن با من دوست است. شما را آنجا می‌برم. خود نیز آدم خوبی است. می‌سپارم در خدمتگزاری به شما کوتاهی نکند.»

خلاصه، رفتم آنجا، حجره‌ای برای ما خالی نمود. حاجی حسین سپارش ما را کرد و رفت. ما هم سرو صورت خودمان را از گرد راه شستیم. دالاندار سماور آورد چای خوردیم.

یوسف‌عمو گفت: «برویم حمام.»

گفتم: «پس از زیارت حمام مشهد مقدس، من عهد کردم که دیگر در ایران به حمام نروم.»

گفت: «این جا طهران و شهر پایتخت بزرگ اسلام است. شاید مثل حمام‌های مشهد نباشد.»

گفتم: «امروز تو برو اگر حمامی باشد که آبش پاک، فردا باز با همدیگر می‌رویم.»

یوسف‌عمو فوطه و قدیفه برداشته به دلالت دالاندار به حمام رفت. من هم عبا را به سر کشیدم خوابیدم. وقتی با خود آمدم که یوسف‌عمو بیدارم می‌کرد.

گفتم: «حمام چه طور بود؟»

گفت: «آب اینجا هم بوی بدی دارد. ولی خزینهٔ کوچکی هست که تویش نمی‌روند. اگر خواسته باشید از آنجا آب صاف آورده کیسه می‌کشند.»

گفتم: «خوب فردا می‌رویم.»

دالاندار را صدا کردم، آمد. پرسیدم: «اسم شما چیست؟»

گفت: «مشهدی عبدالله.»

گفتم: «دکان چلویی خوبی به ما نشان بده!»

گفت: «از این بازار راست بروید قدری در پایین، دو دکان روبه‌رو هست. آنکه در طرف راست هست خوب و دکان پاکیزه و به قاعده است.»

ملاحظه نمودم که در این مملکت یک راهنما و بلد، به طور دایمی، لازم داریم. چه باید کرد، همچنان آدمی را از کجا بهدا توانم نمود؟ در این فکر راه می‌رفتم دیدم در اثنای راه یک نفر فرنگی به یکی از ایرانیان راست آمد و به آیین انگلیسی با همدیگر آشنایی کردند. ایرانی مانند انگلیسیان حرف می‌زد، به طوری که گویی خود از مردم انگلستان است. خیلی تعجب کردم، چنانکه ایشان نفهمند خود را در یک طرف به بهانه‌ای مشغول داشته گوش به صحبت آنان دادم. ایرانی پرسید: «چه طور شد؟»

انگلیسی گفت: «تمام کرده‌اند. سی هزار تومان به صدراعظم...»

دیگر مبلغی را که به شخص سلطنت نام برد نفهمیدم. گفت: «فردا اعلی‌حضرت همایونی نیز امضا خواهند فرمود.»

پس از آن از یکدیگر جدا شدند. انگلیسی رفت و من هم به دقت تمام بر او می‌نگریستم که «باللعقب! این ایرانی زبان انگلیسی را بدین پایه خوبی، کجا یاد گرفته است؟»

گویا او هم دریافته بود. از من پرسید که: «همشهری چه به حیرت در من می‌نگری؟»

گفتم: «همه حیرتم در حقیقت به سبب حرف زدن شما به انگلیسی است. خیلی خوشم آمد.»

گفت: «مگر شما هم زبان فرنگی می‌دانید؟»

گفتم: «کمی می‌دانم.»

به انگلیسی پرسش‌ها کرد. جواب دادم. آن هم از انگلیسی دانستن من اظهار شگفتی نمود. پرسید: «کجا می‌روید؟»

گفتم: «دکان چلوپزی که ناهار بخوریم.»

گفت: «در آن صورت باید مهمان من باشید.»

جواب دادم که: «لطف شما زیاد! همین قدر مرحمت فرموده دکان خوبی به من نشان بدهید و خود هم امروز با ما طعام تناول فرمایید، مرهون منت شما خواهیم بود.»

ما را به دکانی دلالت نمود که در حقیقت دکان خیلی پاک ـ و برخلاف دکان‌های چلوپزی تفلیس ـ در نهایت سلیقه و با نظافت بود.

در اثنای صحبت پرسیدم: «آن مرد انگلیسی چه کاره است و چه می‌گفت؟»

گفت: «این شخص گماشته کومپانی انگلیس است. به طهران آمده که بعضی امتیازات و کار فرمودن معدن‌ها را از دولت ایران بگیرد. اکنون می‌گفت: عمل گذشت و امتیاز را گرفتم. گویا سی هزار تومان به عنوان سبیل‌چرب‌کنی به جناب صدراعظم داده است.

حصهٔ شخص سلطنت معلوم نیست.»

گفتم: «شما انگلیسی، را کجا یاد گرفته‌اید؟»

گفت: «مدتی در «بمبی» بودم در آنجا یاد گرفتم.»

بعد از ناهار گفتم: «محض اتمام لطف خواهش دارم که با هم به منزل ما برویم و قدری صحبت کنیم.»

قبول کرد. آمدیم به منزل. در اثنای صحبت سبب مسافرت ما را پرسید. از نام و نژادم جویا شد.

گفتم: «ایرانی نژادم. در مصر تولد یافته نامم ابراهیم است. از مصر به عزم زیارت مشهد مقدس، و از آنجا نیز به عزم سیاحت وارد این شهر شدم.»

من هم از نام و مملکت او پرسیدم.

گفت: «نامم مشهدی حسن و مشهور به حسن کرمانی است.»

گفتم: «مخصوصا از شما متوقع‌ام این چند روزه که ما در این شهر هستیم ما را فراموش نکرده از غریب نوازی کوتاهی نکنید!»

گفت: «به چشم. اما بفرمایید در طهران چه کار دارید؟»

گفتم: «کار و بار معینی نیست. راستی این است که آرزومندم به خدمت چند تن از اعاظم و وزرای این مملکت برسم و پارهای معروضات دارم، به عرض برسانم. اما نمی‌دانم کلید این در بسته در دست کیست؟ و معطل هستم که از کجا واسطه‌ای پیدا کنم که سبب حصول مقصود ما باشد.»

گفت: «مگر عریضه و فلان خواهی داد؟»

گفتم: «نه! می‌خواهم خود ایشان را دیدار کرده گفتنی‌ها را بگویم.»

گفت: «هم‌چنین واسطهای را نمی‌دانم. اما اگر توسط یا التماس برای کاری بوده باشد، آن‌چنان واسطهای را می‌دانستم ولی کسی را که از دست تو گرفته با وزرا جلیس کند سراغ ندارم.»

گفتم: «آن شخص که برای التماس و وساطت به کار می‌آید کیست و نامش چیست؟»

گفت: «تو با نام و نشان او کار نداشته باشی. با من خیلی دوست است. همهٔ وزرا و رجال دولت خاطر او را دوست می‌دارند. در این مملکت همهٔ کاره است. امروز در طهران برای هر کس در ضمن کاری واسطه لازم باشد، هر گاه به من رجوع کند، ده درازده تومان گرفته به او می‌دهم، آن هم رفع و رجوع آن کار را می‌کند و هر چه از این مرد حاصل شد ده یک آن را هم به من می‌دهد.»

گفتم: «رفیق، من به تو دو تومان می‌دهم و بدان آدم نیز هر چه دادنی است می‌دهم. تو کر نداشته باشد. از تو همین قدر می‌خواهم که او را به من نشان بدی.»

گفت: «به چشم! اما باید اول او را خبر بدهم. هر گاه قبول کرد فردا می‌رویم و این را هم می‌دانم که قبول خواهد کرد، زیرا که خودش آدم خوب و ترک است. خاطر ترکان را دوست می‌دارد. مردی شوخ و ظریف است و تکبر در مذهبش کفر.»

خلاصه، آقا مشهدی حسن کرمانی رفت. فردا چهار ساعت از روز رفته باز آمد و گفت: «آن واسطه را دیده و کار را ساخته ام. بسم الله برویم!»

برخاسته روانه راه شدیم. پس از طی مسافتی دور به یک دربند تیره و تاریکی رسیده در آن جا واهمه بر من غلبه نمود که چرا یوسف‌عمو را نیاوردم! توکل به خدا کرده تا پایان دربند رفتم. رفیق دری را زد، باز کردند. پیرمردی هفتاد ساله را دیدم کلاه نمدی در سر، لنگی را به دور آن پیچیده، ریش سرخ و چهرهٔ سیاهی داشت. فلک خاک غم بر سرش بیخته و همهٔ دندان‌هایش ریخته بود. چشم‌های نیم مرده اش در چشم‌خانه می‌گردید. لباسش چندان کثیف بود که به تقریر نمی‌آید. معلوم نبود که متن پارچهٔ لباس‌هایش در آغاز چه رنگ داشته.

مشهدی حسن پرسید: «حاجی خان تشریف دارند؟»

گفت: «بلی، بفرمایید! منتظر شماست.»

چون پای به پله‌های اتاق گذاشتیم، بوی گند عرق مغزم را پریشان کرد. دهلیز خانه گویی از عهد حضرت نوح جاروب ندیده از مزبله نشانه‌ای بود. چون دم اتاق رسیدیم، پیرمرد پرده را بالا کرد. چه ببینم خوب است؟ دیدم حاج ملا محمد علی مشهور در صدر اتاق با کمال سنگینی قرار گرفته. او را از دیدار من و مرا از دیدار او حیرت گرفت. هر دو همدیگر را شناختیم. از شدت بهت سلام را فراموش کرده گفتم: «گده مالا سن هارا بورا هارا لوند خان اولمسان.»

او نیز مبهوت بود ولی از کمال زیرکی زود خود را دریافته صدا بلند کرد که: «خوش آمدید ابراهیم‌بیگ! خوش آمدید، بفرمایید، بفرمایید!»

برخاست، مصافحه و معانقه کردیم. ولی من هی ترکی حرف می‌زنم او خودش را به فارسی می‌زند. پایین می‌کشم، او بالا می‌برد. آخرالامر دستی به ریش برده به ایما رسانید که: «مرگ من از این سخنان دست بکش. مرا ضایع مکن!» فهمیدم که از مشهدی حسن «رودرواسی» دارد. نمی‌خواهد در نزد او از قدرش کاهیده شود. من هم روی سخن را برگردانیده به سویی – «عرض می‌کنم»، «فرمایش بفرمایید!»، «به سر مبارک شما، جناب عالی» – کشیده در بالا به او رسیدم.

دیدم ملا نفسی تازه کرد و قدری آسوده گشته دوباره خود را بالاتر کشید. بنای احوال پرسی گذاشت که: «در مصر چه خبر است؟ خدیو مصر با قونسل چگونه رفتار می‌کند؟ البته در اسلامبول سفیر را دیدید، چه کار می‌کند؟ در تفلیس حاکم باز «گراف شرمه فتوف» است؟ با من خیلی دوست است. خلیل افندی، قونسل عثمانی، باز است؟ آن جاست؟ مردی بسیار خوب و نجیب است تجارت ایرانیان در آن مملکت‌ها چه‌طور است؟»

همه را در نهایت احترام جواب می‌دادم: «بلی! سرکار حاجی خان به سر مبارک جناب عالی چنین است.»

از این جور نیم ساعتی صحبت کرده مرخصی خواستم و در کمال ادب سری فرود آورده به راه افتادیم. از بیرون اتاق دوباره مرا صدا کرد. تنها برگشتم. آهسته به گوشم گفت: «فردا شب را این جا بیابید. خودمانی و محرمانه صحبت و درد دل و راز و نیازی کرده شام را نیز با هم [می] خوریم.»

گفتم: «به چشم! یوسف‌عمو را نیز همراه دارم.»

گفت: «دیگر بهتر. او را هم بیار!»

این دفعه خدا حافظ گفته برگشتم.

آمدیم تا بازار به مشهدی حسن گفتم: «شما تشریف ببرید. فردا را هم زحمت نکشیده باشید، ما به حمام فلان خواهیم رفت.»

دیگر نگفتم حاجی خان از ما وعده گرفت. آمدیم منزل. منتظرم که فردا وقت شام کی خواهد رسید تا خانه حاجی خان رفته ببینم این حاجی ملا محمد علی کذایی از کجا خان شده و به چه واسطه طرف رجوع مردم گشته است.

برای آگاهی مطالعه‌کنندگان لازم آمد که در این جا مختصری از سرگذشت این حاجی ملا محمد علی و اسباب معارفه خود را با او بنویسم تا بدانند که من امروز به کدامین شخص در هنگام ورود «کرنش» کرده‌ام و زمان خروج باز سر تعظیم فرود آورده رخصت بازگشت حاصل نمودم.

روزی، در مصر خدمت پدر مرحوم نشسته بودم. دیدم از بندر «بر مصر»، یعنی اسکندریه، تلگراف‌نامه‌ای به نام پدر رسید. مضمونش این‌که:

می‌خواهیم به زیارت شما بیاییم. اگر در مصر تشریف دارید و مانعی نیست جواب بدهید.

امضا: جعفر تبریزی

پدر مرحوم گفت: «این شخص یکی از دوستان محترم من است. شاید به زیارت خانهٔ خدا می‌رود. جواب بنویسید که: تشریف بیاورید، منتظرم.»

نوشتم. هنگام غروب برای استقبال به ایستگاه راه‌آهن رفتم. وقتی‌که واغون رسید مهمانان چهار نفر بودند که یکی همین ملا محمدعلی بود که حضرات محض خوش‌گذرانی و ندیمی تمامی مخارج او را بر خود هموار نموده همراهشان آورده‌اند. گویا در اسلامبول او را دیده بودند.

این مرد حاضرجواب و بذله‌گو و خیلی خوش‌خلق و ظریف است. بعض حکایت‌ها نقل می‌کرد که مایهٔ تعجب شنوندگان بود. ازجمله روزی از سرگذشت خود داستانی می‌سرود که مستمع را از حیرت به حیرت می‌انداخت.

نقل می‌کرد که:

«وقتی، یکی از تجار آذربایجان به من شصت توپ قناویز داد که برده در تفلیس بفروشم. من هم مال را برداشته به تفلیس آمدم. دو هفته بعد از ورود من، از ارباب کاغذی رسید که «پول لازم دارم. به رسیدن کاغذ یکصد ایمپریال برات گرفته بفرست.» پرسیدم که برات را در کجا می‌فروشند؟ نشان دادند که فلان کس برات‌چی است. نزد او رفته گفتم: «حاجی، یکصد ایمپریال برات می‌خواهم.» آن هم بی‌چون و چرا نوشت و داد. چون‌که آن‌وقت در تفلیس مردم به یکدیگر اعتبار داشتند و به مدت یکی دو هفته برات نسیه می‌دادند. هفتهٔ دیگر دیدم باز از ارباب کاغذ رسید که «یکصد ایمپریال برات گرفته بفرست!» دوباره پیش تاجر برات‌فروش رفته، یکصد ایمپریال دیگر برات گرفته فرستادم. چند روزی از این ماجرا گذشت که یک بار دیدم آدم حاجی به مطالبهٔ وجه برات آمد.

گفتم: «من پول موجود ندارم. باید قناویزها را فروخته بدهم.»

صاحب طلب برآشفت که «این چه حرف مفت است؟» بعد از خیلی زد و خورد و بگو بشنو، طلب کار زور آورده قناویزها را از چنگ من کشید و برد و پس از چندی مرا نیز به تبریز خواستند. رفتم.

ارباب بعد از احوال پرسی گفت: «هر چه پول آوردی بده!»

گفتم: «پول و مولی در بساط نیست.»

ماجرای برات و گرو کشیدن طلب کار قناویزها را نقل کردم. مرد که فریاد کشیده به نزد حاکم شتافت و از من عارض شد. از طرف حاکم نیز به اجلاس و تعیین حکم و ممیز حکم رفت. چند بار مجلس تشکیل یافت، از من دفتر خواستند.

گفتم: «بابا، دفتر کجا بود؟ دو قطعه برات خریده بدین جا فرستادم. یک قلم هم مال داشتم صاحب طلب به زور گرفت و برد. آن هم در پارچه کاغذی نوشته شده بود. نمی‌دانم در این کشاکش چه شد؟»

حضرات مصلحین خیراندیش که اعضای مجلس بودند، فورا نوشته حکم دادند که ملا محمد علی اقرار کرد «دفتر تجارتی خود را گم کردهام.» این صورت مجلس را بردم پیش حاکم مملکت. خود حاکم در تبریز نبود. پسرش که جوانی ساده بود، به عنوان «نائب‌الحکومه» از طرف پدر حکم می‌راند. مرا به حضورش بردند. در دم پنجره سری به حاکم جوان فرود آوردم.

تا رفتم عرض کنم گفت: «پسره می‌گویند تو طومار گم کرده‌ای.»

گفتم: «قربانت شوم، طومار فلان گم نکرده‌ام.»

اعتنایی نکرد. فرمود: «ببرید نگاهش دارید!»

مرا کشیدند. فراش باشی با برادرم آشنا بود. به فراشان گفت: «چندان مقصر نیست. در اتاق نگاه دارید.»

بردند تا دم محبس رسیدیم. دیدم دوستاقبان کنده و زنجیر حاضر می‌کند.

فراش گفت: «زحمت نکنید. فراش باشی فرمود در اتاقش نگاه دارید. چندان تقصیر کار نیست.»

دوستاقبان دید از من چندان فایده برای او نیست. از شدت غیظ آبم نیز نمی‌داد.

برادرم هر وقت خوراک می‌آورد، از او آب هم می‌خواستم. تا چهار روز به همان منوال آنجا محبوس ماندم.

روز پنجم، دم پنجره نشسته بودم یک نفر از تجار را، که با من آشنا بود، دیدم می‌رود پیش شاهزاده حاکم. مرا دید، گفت: «گده مالا بوردا نه ایشون وار؟»

گفتم: «آورده‌اند، نمی‌دانم گناهم چیست؟»

رفت. من با خود خیال می‌کردم که این شخص با حاکم دوست است، دور نیست که التماس مرا بکند. دیدم برگشت و از دم پنجره رد شد و چیزی نگفت. اما پس از آن معلوم شد که او به شاهزاده گفته است که: «یک نفر محبوس دارید. خیلی بذله‌گوست. از صحبت او غافل مباشید که مغبون می‌شوید.»

چیزی از معاودت آن شخص نگذشته بود که دیدم پیشخدمت آمد و گفت: «تو را می‌خواهند!»

با او رفتیم پیش حاکم. فرمود: «یالا بیا!»

رفتم. سری فرود آورده ایستادم. شاهزاده گفت: «پسره! شنیدم تو خوب صحبت می‌کنی!»

گفتم: «چه عرض کنم!»

گفت: «چه طور چه عرض کنم؟» باز گفتم: «چه عرض کنم!»

اوقاتش تلخ شده و به تندی گفت: «دی بگو!»

عرض کردم: «شاهزاده در اینجا مثلی به خاطرم آمد. هرگاه رخصت هست، به عرض رسانم.»

گفت: «مرخصی، بگو!» عرض کردم: «وقتی یک شاهزاده آزاد و ساده‌ای، مثل شما، را سخن‌چینان به نمامی گفتند که: فلان پیشخدمت تو بچه‌باز است. شاهزاده آن پیشخدمت را طلبید و گفت: «پسره می‌گویند تو بچه‌بازی؟» جواب داد «چه عرض کنم!» شاهزاده به تندی اصرار می‌کند که باید راستش را بگویی. پیشخدمت عرض می‌کند که: شاهزاده من چه‌طور راستش را عرض کنم. اگر بگویم بچه‌بازم بلکه تو جوان صاف و درسی، البته آن وقت مرا از خدمت خود خواهی راند؛ اگر بگویم بچه‌باز نیستم بلکه تو را دل به حالم سوخته می‌خواهی... بدهی؛ حالا خود بفرما که من سوخته‌خرمن چه کنم؟ چگونه جواب بدهم که صلاح من در آن باشد!» با این سخن، دل از کف شاهزاده ربودم، بنا کرد به قاه‌قاه خندیدن. گفت: «بنشین!» نشستم. بنا کردم به صحبت‌های بزرگ از اروپا و امریکا، وضع سیاسی دول و اختراعات جدیده فرنگان و عظمت شهرهای لندن و پاریس. هی دروغ بود که دامن دامن و خرمن خرمن به مجلس می‌افشاندم. مجلسیان هم مات و متحیر در من می‌نگریستند.

چهار روز نیز کار ما بدین منوال گذشت. روزی به شاهزاده عرض کردم که: آیا ممکن است بنده را مرخص فرماید. برادرم را آورده به جای خود در مجلس جای دهم و خود رفته به اصلاح این کار پردازم؟ راضی شدند. برادرم را آورده در آن جا گذاشتم. به هر سو دویدم و به هر دری سری زدم تا کار را به نحوی صورت داده خود و برادر را خلاص کردم. بعد از هفته‌ای، دوباره هوای تفلیس به سرم افتاد. چند پارچه مس و غیره از خانه فروختم که خرج راه نموده به تفلیس بروم. تذکره راه را نیز گرفتم.

وقت عصر، دیدم آدم کدخدا آمد که: «شما را آقا می‌خواهند.» با هم رفتیم. سلام دادم.

در نهایت گشاده روی جواب داده گفت: «آقا محمد علی، بالا بفرمایید!» آذن جلوس داده، گفت: «من امروز شنیدم تو را حبس کرده‌اند و برده، در محله دیگر اجلاس نموده‌اید. تو را مقصر به قلم داده‌اند. چرا به من خبر ندادید، تا پدر آنان را بسوزانم! خدا رحمت کند پدر تو را، که ستون این محله بود. آدم بدین درجه خوبی کمتر پیدا می‌شود. بر گردن من بسیار حق دارد. خیر، خیر، من چگونه راضی توانم شد که به تو از دیگران تعدی بشود. باید خود از آغاز بدین کار رسیدگی کنم.» عرض کردم: «سایه شما کم نشود. دیگر کاری بود گذشت.»

گفت: «نه، نه! ممکن نیست که از محله من آدم نجیبی مثل تو را ببرند و مقصر به قلم داده حبسش کنند. باید پدرشان را آتش بزنم. من این ننگ را بر خود هموار توانم کرد!»

گفتم: «سرکار کدخدا کاری شد. خدای عمر شما را زیاد فرماید. دیگر گذشته است. من نیز تذکره گرفتم فردا عازم تفلیس هستم…» هنوز سخن را تمام نکرده بودم که کدخدا به غیظ تمام راست نشست و گفت: «چه طور؟ چه طور؟ از تفلیس خواهی رفت. گه می‌خوری پدر سوخته مادر ق…! تمام شهر را سیر کردی حالا که نوبت ما رسیده، دعا می‌خوانی؟ ما را «مترس» بوستان حساب می‌کنی؟ پدر سوخته! مگر من استخوان کله اسبم؟ بر پدرت چنان آتش بزنم که خود پسندی.»

آقا! مرا کشان‌کشان بردند به محبس کدخدا. بیچاره مادرم خبر دار شده چند پارچهٔ دیگر از مخلفات خانه را به نیم بها فروخته، به کدخدای تعارف کرده مرا خلاص نمود. فردای آن، تبریز را وداع ابدی گفته راه تفلیس را پیش گرفتم. و تاکنون رو به سوی تبریز نکرده ام.»

ملا از این جور حکایات و سرگذشت خیلی به خاطر داشت، در مجالس نقل کرده مردم را شیفته صحبتهای خود می‌نمود و به همین سرمایه روزگار خود را در مجالس این و آن به سر می‌برد و از مخارج خورد و خوراک آزاد می‌زیست؛ حتی در [سر] سفره انواع بلا به سرش می‌آوردند و هزار گونه شوخی می‌کردند، متحمل بود، ابداً اظهار رنجش نمی‌نمود، مجلس را گرم می‌داشت و شب و روز خود را بدین منوال به سر می‌برد. چند کلمه هم از شمایل این شخص محترم باید گفت. اول اینکه سرش کچل بود، دوم چشم‌های بسیار کوچک و بی‌نور داشت که ده ذرع دورتر از خود را نمی‌دید، سوم دندان‌های کلفت بدمنظر داشت که از دهن بیرون سر زده، لبه‌های ناهموار و شکم بزرگ پر باد و قامت کوتاه را، بالاتر از همه، زبانش نیز قدری لکنت داشت. این‌ها اوصاف خلقی اوست، اما اوصاف خصوصی او: همیشه مست، سست اعتقاد، بی‌حقو، نمک شناس؛ این جور مردمان که حاشیه نتین سفره دیگر انند – غلبا از حسن اخلاق و صفات پسندیده انسانی بی‌بهره‌اند. باری، این شخص که صفاتش را تا یک درجه شمردیم – حالا در ایران حاجی خان و طرف رجوع مردم شده است. چون آن روز را کاری نداشتیم، از آن رو دلم در تاب و تپش بود که وقت موعود کی خواهد رسید تا رفته با این شخص صحبت کنیم تا معلوم شود از کجا به مرتبهٔ خانی رسیده و در پاداش کدامین خدمت نمایان به دولت و ملت دارای این عنوان بلند شده است.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Səyahətnamənin mətni, 2

“Qorxma,” -- dedim, -- “bizim bir neçə köynək-tumandan savayı bir şeyimiz yoxdur. Nə tacirik, nə də sərraf.”Ancaq xidmətçinin bu haləti məni həm təəccübləndirdi, həm də ona gülməyim tutdu. Nə isə, mehmanxanadan çıxıb dəniz kənarına getdik. Hər tərəfə baxdım, yenə də Batumda olduğu kimi, həmvilayətlərimizi gördüm. Dəstə-dəstə özlərini günə verib bitlənirdilər. Bizdən bir qədər aralı bir dəstə adam toplaşdı. Səs-küy ucaldı. Birini döyüb ucadan deyirdilər: "Bu köpəkoğlu həmşərini vurun!"[3]. Çatan o adamı döyürdü. Mən camaatdan soruşdum ki, bunun günahı nədir, nəçidir və nə üçün döyülür? Dedilər iranlıdır, özü də muzdurdur. Sahibi Bakı əhalisindən olan bir müsəlmanın gəmisində işləyir. Onu vuranlar da gəmi muzdurlarıdır. Özləri də bu şəhərin əhalisindəndirlər.

15 dəq
Səyahətnamənin mətni, 3

“Gəl mənim sözümə qulaq as, elə gəldiyimiz yolla Misirə qayıdaq,” -- dedi. -- “Mən sizin xasiyyətinizə yaxşı bələdəm. Bu ölkədə hər gün bir xoşagəlməyən hadisəyə rast gəlib, qüssə eləyirsən. Qorxuram, allah eləməmiş, xəstələnib eləyəsən. Onda mən sənin anana nə cavab verərəm? İranın bir hissəsini gördünüz. Tehran da Xorasanın tayıdır. "Bir ovuc bir xalvarın nümunəsidir" demişlər. "İlin yaxşı-pisi yazından bəllənər". Tehranda sənin könlünü açan bir şey görməyəcəksən.”Mən Yusif əminin xahişini rədd etdim:

13 dəq
Səyahətnamənin mətni, 4

Xülasə, Damğandan da köçüb, neçə gündən sonra Bəstamın Şahrud şəhərinə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdar dedi:“İki gün burada qalacağıq. Ancaq sizə gərək bağda çadır quram, orada qalasınız; çünki bu şəhərdə gənə var, qərib adamları sancanda bərk azarlayırlar.”

10 dəq
Səyahətnamənin mətni, 6

“Bu gün Şah Əbdüləzimin ziyarətinə gedəcəyik. Gecəni də bir yerdə qonaq olacağıq.”Yusif əmi soruşdu:

18 dəq

Başqa şairlərin şeirləri