Dövlətxahlıq ərizəsi
عریضهٔ دولتخواهانه
اعلیحضرتا! چه عنوان بنویسم بالاتر از این که امروز اعلیحضرت همایونی در تخت کیان نشسته تاج نوشیروان به سر گذاشتهاید. نظر بر این که عرایض عاجزانهام تماماً خالصانه و مخلصانه است، به زبانی که خود میتوانم بفهمم، بدون قافیهسازی و عبارتپردازی، به خاک پای مبارکت میرسانم:
پادشاها! این حقیقت را که بندهٔ دولتخواه مینگارد خائنان ملت -که در واقع دشمنان سلطنت هستند- خیال دارند که اعلیحضرت را به خطرات مهلک بیندازند، لذا به حضور مبارکت نمیرسانند، حسن افکار و شاهپرستی ملت را ستر نموده آنچه که مخل آسایش و اضطرار سلطنت است القاء شبهه کرده در نظر انورت جلوه میدهند، اعلیحضرتت را از اولاد خود میترسانند، در باغ شاه محبوسوار نشانیده از شنیدن و خواندن حوادثات ممالک خود و اجانب محروم داشتهاند، نمیدانید که زبان لعن و طعن دویست ملیان مسلم و بلکه عموم سکنهٔ کرهٔ ارض در علیه شاه ایران است، صورت همایونت را به صور مختلفهٔ جانوران درنده میکشند، جراند شرق و غرب نام مبارکت را به جز وحشیگری و باربری
یاد نمیکنند. شاهنشاها! این خائنین اعلیحضرتت را از صراط مستقیم انحراف دادهاند به وادی پر خوف و خطر کشبدهاند که راه نجات مسدود و چارهٔ خلاصی مفقود. به تاریخ عالم رجوع فرمایید ببینید چه قدر سلاطین عظام و فرمانفرمایان با احتشام، با همهٔ کثرت خزاین و اقتدار و فزونی لشکر جرار که به مرض استبداد مبتلا بودند، با ذلت تمام و رذالت مالاکلام مقتول و یا مخلوع گشتند و شربت زهرآگین «ذق انک انتالعزیز الکریم» چشیدند. ملت بیدار شده را هیچ حاکم قهار نتوانسته با قهر و غلبه بخواباند. اینک از سلطان حمید عبرت بگیرید، با وجود خزینهٔ موفور و لشکر مطیع و کثرت ذکاوت و افزونی درایت به جز تسلیم و رضا چاره ندید.
به عبرت نظر کن سوی رفتگان که فردا شوی عبرت دیگران
این وضع حالیهٔ ایران و خونریزی بیکران و ظلم بیپایان نه تنها مملکت را پریشان و ملت را بینام و نشان میسازد، بلکه مخل آسایش عموم گشته، اجانب را محرک به اصلاح میکند، پای اغیار را به مملکت باز و زبان طعن دشمنان دوستنما را دراز میکند. آن وقت نه خسرو بماند نه خسرو پرست! شما را به خدا انصاف فرمایید! هذیانات خائنین که فقط به جهت آسایش دو روزهٔ دنیا و اخذ زخارف مانند وسواس القای شبهه کرده هر روز به نیرنگی پیش میآیند؛ گاهی میگویند ملت میخواهد ظلالسلطان را جالس سریر سلطنت نمایند، گاهی میگویند خیال جمهوریت دارند، هر ساعت به حیله و تزویری پیش میآیند. شما را به خدا، عرایض خالصانهام را خود به خود محاکمه فرمایید، سر مویی اگر خلاف یابید قبول نفرمایید! عموم عقلا و رؤسای ملت از این تهمت بری هستند. اولاً افعال و اعمال و کردار ظلالسلطان بر احدی پوشیده نیست، خصوصاً به اهل اصفهان و فارس. هیچ عاقلی دانسته و فهمیده تیشه به پای حیات خود نمیزند. در خصوص جمهوریت افتخار ایرانیان با تخت و تاج کیان است، عموم سلاطین روی زمین اقتداء به ایران کردهاند. اولاً ایرانیان تا جان در بدن دارند تبدیل تاج و تخت نکنند. این عار تقلید بر ناصیهٔ خود نگذارند و ثانیاً جمهوریت با لفظ نمیشود. ملت جمهور اقل دو ثلثش باید عالم و مفتی و قاضی باشد، حال این که ابداً ملت ایران شرف و ناموس تاج و تخت ششهزار سالهٔ خود را زیر پای نمیگذارند، خیاطزاده و کفاشزاده را برای خود رییس انتخاب نمیکنند. ما را پادشاه پادشاهزاده لازم است. پس آیا ملت از نسل سلاطین صفویه کسی را سراغ
دارند یا از نسل نادر شاه میشناسند؟ آیا ایرانیان مثل اروپ میتوانند از دیگر سلاسل به حکومت قبول نمایند و یا در سلسلهٔ قاجار کسی هست که طرف اعتماد ملت باشد؟ هیچیک از اینها موجود نیست. هر کس با ملت جوری رفتار کردهاند که تجاوز به عرض و مال و جان کردهاند. بعد از دانستن این حقیقت، چگونه ملت خود را به اخلال و به اختلاف میاندازند و به غیر از سلطنت اعلیحضرتت فکر دیگر به خاطر خطور دهند؟ آشکارا عرض میکنم ملت ایران از سلسلهٔ شما روی مهر و محبت و رعیتپروری ندیدند مگر از پدر بزرگوار اعلیحضرتت که حق بر گردن ملت گذاشت و گذشت. اگر ملت خاطر حضرتت را ملاحظه نمایند، حق بزرگواری پدر تو را مرعی خواهند داشت؛ در صورتی که اعلیحضرتت وصیت آن پادشاه عادل را بگیرید، ملت خلف و ولیعهد آن مرحوم را به جان دل خواهند پرورید. آن جنت مکان ما ضعفا را -رعیت مشروطه- به شما تسلیم فرموده، پارلمن گشاده، خود تشریف آورده تبریک نموده. شاهد معتبر دستخط اعلیحضرت است. پس واجب است از ملت دلجویی کرده حق مشروعهٔ ایشان را رد فرمایید که رعیت را عبدِ رقبه خواهید فرمود. چند تن مفسد دنی و ناپاک که دشمن دین و دولت و ملتاند از دربار برانید و بلکه وجود نحس نجس ایشان، که مانند مرض شفاقلوس است، به جهت محافظت سایر اعضا ببرید! اگر این عرایض صادقانه را به سمع اعتبار نگیرید، به کلی باید ملت و مملکت و سلطنت ایران را خاتمه بکشید. به هر چیز مقدس قسم! که این رفتار و کردار سبب بر باد رفتن وطن عزیز ما و خاتمهٔ حیات و سلطنت شماست، چون یک امر خارقالعاده نیست، از اول دنیا چنین بوده و خواهد بود. این است تاریخ انگلتره و تاریخ اسپانیول و تاریخ فرانسه! با تلفن خبر بگیرید از سلطان حمید تا به شما بگوید. قسم به تربت پاک ایران! که در نزد این بنده بسیار مقدس است، هر کس غیر از اینها بگوید خائن دین و دولت و ملت است. این نگارشات بدون غرض است. شب و روز افکارم محض حفظ وطن مقدس و استقلال آن سلطنت و وقایهٔ ناموس ملت است. باز قسم میخورم هر قدر دیرتر عامل نصایح دولتخواهانهام باشید کار وخیمتر و زحمت بیشتر خواهد شد، فرق بسیار در میان داد و گرفت است، نام نامی خود را در تاریخ دنیا به نیکی ثبت فرمایید، والا به بدی و وحشیگری و خونخواری ثبت خواهد شد. پشیمانی سودی نخواهد داد.
اعلیحضرتا! بعض جهال شبنامه مینویسند، ملت را خائن به نظر مبارک
میرسانند؛ بزرگان و عقلای ملت از این تهمت بری هستند، اینگونه مزخرفات و لاطایلات نه تنها در ایران است بلکه در تمام فرنگستان، خصوصاً در این اسلامبول پیش چشم چنین سلطان مقتدر، چهها که نمینویسند و به چه صور تصویر نمیکنند. البته خاطر مبارک را مکدر نفرمایید، همه نیک و [ابد] موقت است. بعد از این که با ملت اتحاد و اتفاق فرمودید، ملت جزای بیادبان را میدهد. مخفی نماند که سلطنت آلعثمان در خطر بود، همین که اعلان مشروطیت شد، عموم متجاوزین حساب خود برده در جای خود آرام گشتند، بهانه به دست نتوانستند بیاورند. نگارنده را جز حشمت و اقتدار اعلیحضرت و آسایش ملت و محفوظ ماندن مملکت از تجاوز اجنبی منظوری نیست. کجا انصاف است که در این عهد تمدن اولین حکمران روی زمین را جراید عالم به بد عهدی و بدنامی ذکر نموده هجویات و وحشیگری او را مینویسند، تبعه و ملت بخوانند و دلخون نشود؟ جسارت کرده چند فقره عریضه عرض کرده فرستادهام، شاید متنبه شده، تغییر مسلک فرموده، ترحم اول به خود و در ثانی به ملت بیچاره نمایید. کور باشند مسببان این بدنامی! که در خارجه و داخله کرورها ملت مظلومه را به خون ریخته به وادی عدم رهسپار کردند، مشروطه را خلاف شرع گفتند، اعلیحضرت را بدنام و سرگردان کردند. اعلیحضرتا! اگر چه حد ندارم از سیاست در حضورت دم زنم لکن سوز درون وادار میکند در پیش لقمان حکمت بگوییم. چنین مینماید که خائنین به افکار باطل افتاده حضرتت را اغوا کرده میگویند که در وقت تنگی و ضرورت روسیه معاونت میکند. زهی خیال خام و باطل که روسیه قدمی بیاذن انگلیس بتواند بردارد! انگلیس از این وضع ایران متنفر و منزجر است، معاهدهاش با روسیه محکمتر است، خودسر نتواند حرکت کند و علاوه، داخلاً و خارجاً، روسیه نه چنان گرفتار است که بتواند کسی را معاونت نماید. انگلیس و سایر دول به مداخلهٔ روسیه راضی نمیباشند، خصوصاً ژون ترکها، اولاً مقرند بر این که بقای مشروطهٔ ایشان موقوف به مشروطه شدن ایران است و ثانیاً ملتفت شدهاند اختلاف کلمه بین سنی و شیعه از دسایس حکومات مستبده است، اصول اسلام یک و بلافرق [است] اختلاف فروع فِرَقِ سبحانی اصول نیست، فکر اتحاد اسلام دارند. و علاوه بر اینها، روزی که امرای دربار مجلس را توپ بستند تمام پارلمنهای دنیا به تزلزل درآمدند، عموم ملت متمدن دشمن دولت ایران و اعلیحضرتت گشتند، زیرا پارلمن در نزد عموم ملل
محترم و مقدس است، لذا اگر ملت بلاسبب دشمنی میکرد، جا داشت که خارجه مداخله نماید. وقتی که پادشاه مشورتخانهٔ ملت را خراب و یغما نماید منفور و مغضوب بینالامم میشود. این خرابی را باز خود توانید تعمیر نمود؛ یعنی حق شرعی و عرفی ملت را رد فرمایید والا عاقبت وخیم و نتیجهٔ بد خواهد داد، چنانچه به برادران شما یعنی سلاطین ماضیه داد. تکرار میکنم این راه که شما پیش گرفتهاید به ترکستان است، اگر ترک مسلک نکنید سخت پشیمان شوید ولی در وقتی که سود نباشد. «من آنچه شرط بلاغ است با تو گفتم.» والسلام.
در نمرهٔ ۳۷ سال ۱۵ در حبلالمتین درج شده
هنگامی که قدغن اکید شد که نامهٔ مقدس داخل خاک ایران نشود، باز پادشاه عادل ترقیخواه مظفرالدین شاه همه را میخواند؛ اکنون که آزادی و حریت است به شاه حالیه نمیرسانند که بخواند و اگر میخواند پس قلب مبارکش سختتر از صخرهٔ صماست که اثر نمیکند، و یا این که تارک دنیا گشته صرفنظر از مملکت و ملت فرمودهاند. نمیدانم این خائنان دین و دولت و این دشمنان سلطنت و این مخربان شریعت چهقدر رسوخ در مزاج پادشاه ما به هم رسانیده که ولی نعمت خود را از جادهٔ مستقیم انحراف داده به تیه هلاکت افکندهاند که سی کرور رعیت [را که] به منزلهٔ اولاد معنوی و پیراهن پادشاهاند، فدای مشتی مردمان مغرض بیدین و لامذهب میفرمایند. چنانچه در شورش اخیره خلف و اخلاف شده وجهالمصالحهٔ جزای مردمان خدانشناس دشمن شریعت، قاتل ملت، مخالف مشروطیت گشت، به چه زودی آن قسمهای مغلظه و آن تعهدات و فرمایشات خسروانه را نسیاً منسیاً کردند. آیا معلوم نشد سبب این همه بدنامیها و صدور این قدر تلگرافات کیها بودند؟ آیا غیر از این خائنین و مخربین ارکان شریعت و دین بودند که از هر شهر و قری تلگرافات جانبازانه -چنانکه در نمرهٔ ۲۶ نامهٔ مقدس درج است- رسیده؟
به خدای لاشریک! هنگام خواندن بیاختیار اشک دیدهام به دامنم ریخت. ای بیدینان خدانشناس! چه شوری بود برپا کردید؟ چه بدنامی بالا آوردید؟ چهقدر وسوسه در دل پادشاه کردید و ناموس سلطنت را به کلی از میان برداشتید که شاه ساده دل را بر این خیال واداشتید که در بیست و چهار ساعت مجلس را پریشان و
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-dovletxahliq-erizesi
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
İbrahim dedi:“Qardaşım, mən müxaliflərin əlinə bəhanə verməmək, onların məzəmmətinə düçar olmamaq üçün vətəndə gördüklərim xoşagəlməz cəhətlərin hamısını yazmamışam. Doğrusu, qorxmuşam ki, onlar öz ağır şəmatətləri ilə mənim işıqlı gündüzümü qaranlıq gecəyə çevirsinlər.”
SonluqBu səyahətnamənin çap olunması imkanını mənə nəsib etmiş olan allah şükr, olsun ki, vətən eşqi uğrunda ağır zəhmətlərə, məşəqqətlərə qatlaşan bu hörmətli başıbəlalı səyyahın yüksək adını ruzigarın lövhəsində yadigar qoymağa müvəffəq oldum.Müqəddimədə ərz olduğu kimi, böyük zəhmət və məxaric istəyən bu səyahətnamənin nəşri xüsusi qazanc üçün olmamışdır. Mən öz fikrimcə bu işi bir növ vətənpərvərlik, millətpərvərlik, dövlətpərəstlik kimi hesab edib, onun bütün zəhmət və məxaricini könüllü olaraq öz öhdəmə götürdüm. Qoy hörmətli oxucular onun mündəricəsinə insaf gözü ilə baxsınlar, vətənin eybləri və nöqsanlarını aradan qaldırmaq üçün hümmət göstərsinlər. Bəlkə də onların birliyi və uca hümməti nəticəsində getdikcə bütün fəsadlarımız aradan qaldırıla, hər bir sahədə islahat başlana.
Sonluq, 2Deməli, məlum olur ki, vətəninə məhəbbəti olan, vətəndaşlarını sevən hər bir adam vətəndaşlarında bir çatışmayan cəhət gördükdə mülayim dillə onlara deyib göstərməlidir. Ola bilsin o sözlərin biri təsir etsin, camaat xoşagəlməyən işlərdən getdikcə əl çəksin, nadanlıq və cəhalətin səmərəsi olan zülm və nadürüstlük aramızdan qaldırılsın, onun yerində düzlük və ədalətin təntənəsi başlansın.Bu günədək ömrünü zalımlara mədh deməklə tələf edən şair və yazıçılarımızın artıq indi vətən eşqi, vətənpərvərlik haqqında əsər yazıb yaratmaq vaxtı gəlib çatmışdır. Bir müddət hər bir müsibətə ağladığımız kimi, qoy bir zaman da vətən mərsiyəsi oxuyub ağlayaq. Ona görə ki, əgər vətənimiz olmasa, bizə heç bir ayin və mərasim icra etməyə icazə verməzlər. O yazıçı və şairlər uzun illər boyu vətənpərvərləri məzəmmət edib həcvə qoyduqları kimi, qoy indi bir müddət də xainlərin əməlini şerlə və nəsrlə pisləsinlər. Uzun illərdir ki, cəhənnəm odundan qurtulmaq üçün ağlayıb yalvarırıq. Gəlin bir az da zülmdən qurtulub, ədalət və insafa nail olmaq haqqında dua edək. Əsrlər boyu həvayi-nəfs üzündən bir-birimizlə düşmənçilik edib, aramıza nifaq salmışıq. Gəlin bir neçə vaxt da bütün xoşbəxtliklərin ilk rəhni olan məhəbbət və qayğı ilə rəftar edək. Burada şah Abbasa nisbət verilən bir məsəli nəql etməyi münasib görürəm. Deyirlər cənnətməkan şah Abbas Səfəvi at üstündə bir yerə gedirdi. O dövrün məşhur alimlərindən zatı pak olan Mir Məhəmmədbağır Damad və yüksək məqamlı Şeyx Bəhaüddin Amili də şahı müşayiət edirdilər. Şah Abbas o iki möhtərəm alimi sınayıb, aralarında rəqabət və paxıllıq olub- olmadığını yoxlamaq istədi. Mərhum Seyidin atı çox atılıb düşür, oynayırdı. Şah Abbas Şeyxin qulağına yavaşca dedi: "Seyidin atı çox oynaqdır, belə atlar alimlərin şəninə uyğun deyil". Şeyx ərz elədi ki, "At öz minənini tanıyıb bilir ki, nə qədər alim və böyük adamdır. Ona görə ona nəsib olan xoşbəxtlikdən oynayır və buna haqqı da var".
Əlavəاین بنده یکی از ابنای آن خاک مبارکام که پریشانی او دل هر وطنپرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آنوقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع میکردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنانکه اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملتپرستی چهها کشیده و از جهال وطن چه طعنها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آنجا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آنچه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکباند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد.معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آنچه ذکر شد صدهزار چندان است
Başqa şairlərin şeirləri
Qanlı rəqib, nədir sözün bir qərəzAləm sənin olsun, nazlı yar mənəm
GəlsinBaşına döndüyüm qasid xoş qədəm,Ərzimi get söylə canana, gəlsin.
Getdi qanalan yanına o şux həmdəmTutdu qanalan, bağladı möhkəm-möhkəm.
Mənəm ki, sakini-meyxaneyi-diyari qəməmMənəm ki, sakini-meyxaneyi-diyari qəməm,Hərifi-badəkeşi-bəzmi-sağəri-ələməm.