ƏVVƏLİNCİ MƏCLİS

Əvvəlinci məclis Nuxu şəhərində Hacı Kərim zərgərin evində vaqe olur min iki yüz qırx səkkizinci1 ildə, baharın orta ayında. Hacı Kərim zərgər, xaçmazlı Şeyx Salahı Nuxuya varid olduğu səbəbindən öz evinə dəvət edibdir: aşnaları Ağa Zaman həkim və Molla Salmanı və Məşədi Cabbar taciri və Səfər bəy mülkədarı və həm Şeyx Salah xaçmazlını. Amma Hacı Nuru şair ittifaqən çağrılmamış gəlibdir. Tamam əhli-məclis öz adəti libaslarında əyləşiblər. Şeyx Salahdan başqa ki, müəmməmdir, əlində uzun təsbeh çevirir. Ev sahibi Hacı Kərim zərgər əhli-məclisə mütəvəcceh olub mətləb başlayır.

Hacı Kərim zərgər: Həzərat, bilirsiniz ki, mən sizi nə işdən ötrü çağırmışam?

Məşədi Cabbar tacir: Biz bir zad bilmirik.

Hacı Kərim: Sizə qəribə xəbərim var. Kəldəkli Molla İbrahimxəlil, deyirlər ki, Tiflisə gedib, rüxsət alıb, gəlib Xaçmazın dağlarında çadır qurub, kimya qayırır. Məsələn, bir zad dürüst edibdir ki, adına iksir deyirlər. Bir misqal ondan bir batman misə vurur, xalis gümüş olur.

Ağa Zaman həkim: Mən dəxi eşitmişəm.

Hacı Kərim zərgər: Şeyx Salah öz gözü ilə görübdür ki, Əylis erməniləri iyirmi beş min
manat sikkəli pul gətirib, Molla İbrahimxəlildən əlli put xalis gümüş alıb aparıblar; belədimi, şeyxəna?!

Şeyx Salah: Bəli, oxuduğum haqqı, mən gözümlə gördüm ki, Molla İbrahimxəlilə hər kəs sikkəli pul gətirdisə, iki çəkisi bərabəri sikkəsiz xalis gümüş aldı apardı.

Səfər bəy mülkədar: Biz də gedək, alaq!

Molla Salman: Əgərçi nəqd pulunuz yoxdur, amma mən pullu Hacı Rəhim ilə dostam, əgər bir ilə on-on iki fayda və möhkəm girov verməyə razı olursanız, mən ondan sizə və özümə nə qədər pul istəsəniz ala bilərəm.

Məşədi Cabbar tacir: Molla, mənim özümün pulum var, amma tamam nisyədədir. Tezliklə ələ gətirmək çox çətindir. Əgər mümkün olur isə, mənim üçün Hacı Rəhimdən min manat al, iki dükanım var, yanında girov olsun.

Hacı Kərim zərgər: Min manat da mənim üçün al, evimi girov verdim.

Ağa Zaman həkim: Min manat da mənim üçün al, övrətimin bağını girov verirəm.

Səfərbəy mülkədar: Min manat da mənim üçün al, kəndim girov olsun.

Hacı Nuru şair: (bimövqe cibindən bir kağız çıxarmış) Həzərat, bir yaxşı əhvalat, yəni avar ləzgisi altmış il bundan əqdəm Xanbutayın sərkərdəliyi ilə Nuxunu gəlib çapdığını nəzm etmişəm. Hələ bir qulaq asın, onu oxuyum, görün bu keyfiyyəti necə bəlağət və fəsahətlə bəyan etmişəm.

A ğ a Z a m a n h ə k i m: Eh, Hacı Nuru, bu məclis nə şeyr məclisidir. Ağzımızda söz danışırıq, məsləhət edirik, bu da gəldi ki, mən altmış il bundan əvvəl olan keifiyyəti nəzm etmişəm. Ləzgi belə gəldi, belə getdi, bizə nə və bunun bizə nə faydası var?

Hacı Nuru şair: (incimiş) Necə nə faydası var? Görərsiniz ki, o vaxt ləzgilər nə işlər sizin
babalarınızın başına gətiriblər, nə birəhmlik onların haqqında ediblər. Keçmiş güzarişatı
bilmək bifavdadır?

Hacı Kərim zərgər: (xoşluqla) Hacı Nuru, hələ şeyr oxumaq vaxtı deyil. Bir özgə farağat
vaxtda oxuyarsan. İndi de görək, Molla İbrahimxəlildən gümüş almağa getməyi sən dəxi
məsləhət bilirsənmi? Yəqin ki, sənin dəxi əqlin qəbul edən işdir.

Hacı Nuru şair: (mükəddərliklə) Xeyir!

Molla Salman: Nə səbəb ilə?

Hacı Nuru şair: O səbəblə ki, hər kəsin öz sənəti özünə iksirdir və xoş güzaranlığına baisdir; dəxi nə lazımdır ki, adam kimyagərlərin dalısınca düşsün. Molla İbrahimxəlili mən görməmişəm, amma fərasət ilə bilirəm ki, haramzadalıq pəstahası açıbdır. Hərçənd bir neçə vaxt bundan irəli, belə ki, deyirlər o, Tiflisə getmişdi, amma ona kimya qayırmağa kim izn verdi və kim gördü? İksirin aləmdə vücudu yoxdur. Əgərçi Xaçmazdan gələn bu Şeyx Salah sizi bir mərtəbədə inandırıb və əqlinizi çaşdırıb ki, mənim sözümə hərgiz etimad etməyəcəksiniz.

Hacı Kərim zərgər: İksirin aləmdə vücudu olmağına dəlil çoxdur, ehtiyacı təqrirə yoxdur. Hələ sən bunu isbat elə ki, hər kişinin öz sənəti necə özünə iksirdir? Mən ki, zərgərəm, yövmiyyə xərcimdən ötrü acizəm.

Hacı Nuru şair: Ondan ötrü ki, xalqın arasında etibardan düşübsən. Heç kəs sənə iş
tutdurmur. Əvaildə yanına əsbab qayırmaq üçün hər nə qədər qızıl və gümüş gətirdilər,
nisfindən artıq oğurladın, mis və bürünc qatıb sahiblərinə rədd etdin, axırda fisqin büruz etdi. Dəxi yanına bir adam iş gətirmir. Əgər doğru rəftar etsəydin, əlbəttə, indi dövlətli
kimsənələrin biri idin.

Ağa Zaman həkim: Xub, mən niyə biövzaəm?

Hacı Nuru şair: Ondan ötrü ki, öz sənətini tərk edib bilmədiyin işə ayaq qoydun, həkimlik sənin ki, sənətin deyil idi. Sənin atan usta Rəhman dəllək, ülgüc-bülöv ilə məğul dövlət qazandı, sən puç etdin. Mərhum zəhmət çəkib sənə pakizə dəlləklik öyrətmişdi, sən ona razı olmayıb, Tiflis dəlləkləri kimi, istədin ki, həkimlikdə dəxi şöhrət edəsən. Odur, bir qəbristanlıq adam qırdın, xalq işindən başa düşdü, tərkini qıldı. İndi nə dəlləksən, nə həkim... Neçə kərə mən sənə dedim ki, rus həkiminin yanına gedib barı qızdırma davasını ondan öyrən; qarpız suyu ilə qızdırmaya müalicə etməkdən əl çək, sözümə qulaq asmadın...

Ağa Zaman: (etiraz ilə) Mənə dedilər ki, rus həkimi qızdırmaya xleb-sol ilə müalicə edir.
Rus dili bilənlərdən soruşdum: sol nədir? Dedilər duz. Mümkündür qızdırmaya müalicə etmək duz ilə?

Molla Salman: (Ağa Zamanın ağzını yumub) Kəs səsini, allahı sevərsən, həmaqətini az bildir, o duz başqa duzdur. (Sonra üzün Hacı Nuruya tutub) Hacı Nuru, sənin qiyasına görə mən gərək Qarun olaydım; bəs mən niyə bir həsir və lüləyindən qeyri bir zada malik deyiləm?!

Hacı Nuru şair: Onun da səbəbi var. Ondan ötrü ki, sən çox yaxşı qatırçılığa layiqsən; amma beyninə düşübdür ki, mən də gərək molla olam, ondan ötrü ki, atam molla idi. Atan oxumuşdu, kamalı var idi, molla idi. Sən ki, öz adını dürüst yazmağa qadir deyilsən; nə üçün molla olursan? Kamal ata kürkü deyil ki, irslə övlada yetişə. O səbəbdən xalq arasında miqdarın yoxdur; dövlətin haradan olsun? Əgər qatırçılıq etsəydin, bu qavara və zor ilə ildə yüz əlli manata pul deməzdin.

Səfər bəy mülkədar: Mənim niyə dövlətim yoxdur?

Hacı Nuru şair: Sən mülkədarsan, sənə lazım idi ki, əkdirəydin, biçdirəydin, dövlət
qazanaydın; amma sən əbəs yerə özünü saldın qalmaqala, durdun onun ilə, bunun ilə
döyüşməyə, xalqın dalısınca yaman sözlər danışmağa. Ümənayi-dövləti təqsirlidən,
təqsirsizdən şikayət etməklə təngə gətirdin. Axırda nadinc adam qələminə getdin. Üç il divana düşdün, üç il sürgünə sürüldün, gözəl ömrün keçdi. İndi istəyirsən ki, bir yalançı kimyagərin dövlətindən birdən pullanasan, necə ki, Məşədi Cabbar təməinin çoxluğundan puluna yekəyek fayda kəsib, tamam cüzvi tənxahını birdən xalqa dağıtdı ki, birdən pullansın. İndi yalnız tənxahına da razıdır, əgər ələ gələ...

Hacı Kərim zərgər: Cənab şair, bərfərz ki, bizim hər birimizdə bir təqsir var ki, sənətindən bəhrəyab olmur, bəs sən niyə öz sənətindən xoşgüzəran deyilsən? Qış tapsan, yaz tapmazsan; yaz tapsan, qış tapmazsan; sənin sözünlə, sənin hünərin, yəni şeyr demək bəs gərək bir böyük iksir olaydı?!

Hacı Nuru şair: Bəli, mənim hünərim filhəqiqə iksirdir. Amma necə ki, siz deyirsiniz, iksirə laməhalə başqa filiz-zat lazımdır ki, onun tərkibini qəbul edə; habelə mənim hünərim üçün dəxi ərbabi-zövq və kamal və mərifət lazımdır ki, dediyim əşarın qədrini bilələr. Zəmani ki, mənim bəxtimdən həmşəhərlilərim də ki, sizsiniz, nə kamal var, nə ağıl var, nə beyin var; bu surətdə mənim hünərimdən nə fayda hasil olacaq, mənim şerim nəyə məsrəfdir?

Hacı Kərim zərgər: Bu nə qələt edir, nə yava danışır? Səni kim bu məclisə çağırdı? Nəsihət verən vaqe oldu? Görəsən, haradan bu belə filosof olubdur? Çıx get, sənin nəsihətin bizə lazım deyil!

Tamam əhli-məclis: (bir yerdən) Çıx get, sənin nəsihətin bizə lazım deyil!

Hacı Nuru şair: (tələsik şeyr kağızını götürüb qoynuna dürtür) Gedirəm, doğru söz acı olar.

(Gedir)

Hacı Kərim zərgər: (əhli-məclisə) Həzərat, sözümüz sözdür. Gərəkdir ki, gələn həftənin
başında pullar hazır ola, yola düşək Molla İbrahimxəlilin hüzuruna, Xaçmaz dağlarına.
Tamam əhli-məclis: (bir yerdən) Bəli, sözümüz sözdür.

Pərdə salınır.

ДЕЙСТВИЕ ПЕРВОЕ

(Сцена происходит в 1832 году, в Мае месяце, в городе Нухе, в доме Гаджи-Керима, золотых дел мастера, который, послучаю приезда Шейх-Салаха Хачмазского в Нуху, приглашает к себе на совещание своих приятелей: Ага-Замана, врача, Молла-Салмана, Машади-Джаббара, купца, Сафар-Бека, помещика и самого Шейх-Салаха Хачмазского; Гаджи-Нури, поэт, приходит туда случайно без приглашения. Все сидят, в обыкновенных национальных костюмах, только Шейх-Салах Хачмазский с чалмою на голове и длинными четками в руках).

Гаджи-Керим: Господа! знаете ли зачем пригласил я вас к себе?

Машади-Джаббар: Мы ничего не знаем.

Гаджи-Керим: Имею интересное известие, которое хочу сообщить вам. Говорят, Молла-Ибрагим-Халил Калдакский был в Тифлисе, получил позволение, приехать в Хачмазския горы и теперь там занимается алхимиею, составляет вещество, которое называется элексиром или философским камнем; один золотник этого вещества смешивает с одним пудом расплавленной меди и обращается она в чистое серебро.

Ага-Заман: Я тоже слыхал.

Гаджи-Керим: Шейх-Салах видел своими глазами, что Акулисские Армяне 25,000 руб. сереб. чеканенных денег привезли к Молла-Ибрагим-Халилу, получили от него в-замен их 50 пудов чистого серебра и уехали обратно... Не так ли, господин Шейх?

Шейх-Салах-Хачмазский: Действительно так было. Клянусь моими познаниями, что я собственными глазами видел, что привозившие к нему чеканенныя деньги получали от него слитки нечеканенного чистого серебра в двое более.

Сафар-Бек: Давай и мы поедим, получим.

Молла-Салман: Хотя у нас нет наличных денег, но я в тесной дружбе с богачем Гаджи-Рахимом. Если вы согласитесь платить в год двадцать процентов, с отдачею надежного залога, то я возьму от него для вас и для себя сколько угодно денег.

Машади-Джаббар: Молла! я хотя имею свои деньги, но все оне за разными должниками, от коих вскорости получить их чрезвычайно трудно... Если есть возможность, то возьмите для меня от Гаджи-Рахима 1000 руб. Две лавки мои пусть примет он в залог.

Гаджи-Керим: Возьми и для меня также 1000 рублей, пусть и мой дом будет их залогом.

Ага-Заман: Возьми и для меня 1000 рублей, отдам женин сад в залог их.

Сафар-Бек: Возьми и для меня 1000 рублей, отдаю деревню свою в залог.

Гаджи-Нури (Обращаясь к присутствующим и вынимая из кармана лист писанной бумаги): Господа! одно занимательное событие на днях описано мною в стихах. То-есть, я описал вторжение Аварских Лезгин, бывшее, за 60 лет тому назад, под предводительством Хан-Бутая, в город Нуху. Выслушайте, я прочту его; увидите с каким красноречием я выражаю это событие.

Ага-Заман (сморщившись): Эх! что здесь за место для поэзии! до стихов ли нам теперь! Мы разсуждаем, совещаемся о важном деле, а этот пришел с описанием события, случившегося за 60 лет тому назад: как Лезгины пришли, как ушли... Нам какое дело до этого и какая нам из этого польза?

Гаджи-Нури (обижаясь): Как какая польза? увидите, что тогда произвели Лезгины над вашими предками и какое совершили безчеловечие в вашей родине... Разве знание минувших событий не имеет пользы?

Гаджи-Керим: Господин Гаджи-Нури! еще не время для чтения стихов, в другой досужный и благополучный час прочтешь их; а теперь скажи: советуешь ли нам отправиться к Молла-Ибрагим-Халил за серебром; вероятно это предприятие твоим умом также одобряется.

Гаджи-Нури: Совсем нет.

Молла-Салман: По какой причине?

Гаджи-Нури: По той причине, что для всякого человека его собственнное ремесло есть элексир или философский камень и источник его благосостояния. Для какой надобности человек должен гоняться за людьми, выдающими себя за обладателей философского камня? Я сам не видал Молла-Ибрагим-Халила, но по здравому разсудку заключаю, что он должен быть ловкий плут, сыскавший себе верный способ мошенничества. Точно он за несколько времени пред этим был в Тифлисе, как разсказывают, но кто дал ему позволение делать элексир, кто это видел?... Элексир, т. е. философский камень в мире не существует. Но я убежден, что приехавший из Хачмаза, вот этот господин святоша (указывая на Шейх-Салаха) так обворожил уже ваши умы, что вы нисколько не станете мне верить.

Гаджи-Керим: Существование элексира в мире не подлежит оспариванию: этому есть множество доказательств, коих не нужно даже исчислять; а ты пока докажи-ка нам: каким образом ремесло всякого человека есть для него элексир? Я золотых дел мастер, а едва зарабатываю дневное пропитание...

Гаджи-Нури: Потому-что ты в народе лишился доверия: никто тебе работы не заказывает. На первых парах приносили к тебе серебро и золото и заказывали разныя вещи, но ты всякий раз более половины их крал для себя и пополнял их вес медью и прочими скверными металлами; наконец твоя неблагонадежность обнаружилась, и народ перестал обращаться к тебе с заказами. Вел бы себя честно, был-бы богачом.

Ага-Заман: Хорошо. А я зачем не имею никакого состояния?

Гаджи-Нури: Потому-что взялся не за свое дело. Медицина не твое ремесло. Твой покойный отец Уста-Рахман, составивший своею бритвою и рожком порядочное состояние, разумеется, тобою уже растраченное, прекрасным образом учил тебя цирюльничеству, но ты, не довольствуясь этим ремеслом и по примеру Тифлисских цирюльников, вздумал прославиться и в медицине. Вот уже по твоей милости наполнено целое кладбище покойниками; наконец, народ заметил твою неспособность и стал отказываться от предлагаемых тобою услуг... Как же ты добудешь себе состояние? Не я ли несколько раз говорил тебе: ступай к русскому медику и узнай от него, покрайней-мере, чем лечат лихорадку и перестань лечить ее арбузным соком; но ты меня не послушался.

Ага-Заман: Мне сказали, что русский медик лечит лихорадку хлебною солью и......

Гаджи-Нури: Не хлебною, а хинною.

Ага-Заман: И спрашивал я знатоков русского языка, что такое соль? Та вещь, что употребляется в пище, отвечали мне...... Но возможно ли лечить лихорадку солью?...

Молла-Салман (зажимая рот врачу): Молчи, ради Бога; не выказывай более своего невежества. Эта соль не та. (Потом, обращаясь к Гаджи-Нури). Господин поэт! по твоему заключению я бы должен быть Каруном; а я почему, кроме одной рогожи и глиняного рукомойника ничем не владею?

Гаджи-Нури: И это не без причины. Из тебя вышел бы славный дровосек, но тебе вздумалось непременно быть моллою, потому именно, что твой отец был молла. Покойный трудился, учился наукам и заслужил звание моллы, а ты своего имени не в состоянии подписать правильно; по какому же праву непременно хочешь быть моллою? Ученость не отцовская шуба, чтобы также перешла в наследство; оттого ты не пользуешься уважением народа и ничем не владеешь. Но с этими плечами и силою, будь ты дровосек, в год не ограничился бы 15 туманами.

Сафар-Бек: А я почему не богат?

Гаджи-Нури: Ты помещик, тебе следовало заниматься сельским хозяйством, земледелием, но ты без всякой существенной для себя пользы, пустился в Нухинский свет, стал безпрестанно ссориться с теми с другими, злословить того, да другого, не давать начальству покоя своими жалобами на виновных и невинных, наконец прослыл человеком безпокойного характера, попался под суд, три года судился, три года был в ссылке в Сибири, в Саратове, утратил золотое время жизни; а теперь по милости мнимого химика, Молла-Ибрагим-Халила, хочешь обогатиться разом, подобно Машиди-Джаббару, который, желая обогатиться разом процентами, весь небольшой капитал свой роздал уже разным лицам на проценты, рубль за рубль, а теперь был бы рад хоть выручить свои деньги.

Гаджи-Керим: Господин поэт! положим что у каждого из нас есть какой-нибудь недостаток, лишающий нас выгоды от наших ремесл, но ты почему не пользуешься благосостоянием. Если сыт весною, то голоден зимою и на-оборот? По твоему суждению, твой талант был бы величайший элексир.

Гаджи-Нури: Точно, он и в самом деле есть элексир, но так-как вы сами разсказываете, что элексиру непременно нужны какие-нибудь металлы, чтобы он мог обращать их в золото и серебро, то и моему таланту непременно нужны чувство, ум, мозг, которые могли бы ценить поэзию, а как их, к сожалению, нет у всех моих соотечественников, к числу которых имеете выгоду принадлежать и вы, то на кой чорт годится талант мой и какая от него польза?

Гаджи-Керим: Какия нелепости и дерзости он толкует! Вот нашелся наставник. Откуда ты таким философом явился? кто тебя звал сюда?... Уйди отсюда, нам не нужно твое нравоучение!

Все: Уйди отсюда, нам не нужно твое нравоучение!

Гаджи-Нури (поспешно берет свои стихи, кладет их под пазуху и уходя говорит): Уйду. Разумеется, правда глаза колет. (Уходит).

Гаджи-Керим: Господа! наплевать в бороду этому поэту! остаемся при своем решении: к концу этой недели деньги должны быть готовы, и мы пустимся в дорогу к Молла-Ибрагим-Халилу, в Хачмазския горы.

Все: Остаемся при своем решении, при своем слове!

OriginalWikisource (opens in a new tab)CC BY-SA 4.0

TranslatorМирза Фатали Ахундов, 1853dspace.nplg.gov.ge (opens in a new tab)

NoteАвторский перевод: Комедии Мирзы Фет-Али Ахундова. Тифлис, 1853 (скан — Национальная парламентская библиотека Грузии). «Медведь, победитель разбойника» — в сценической переделке графа В. А. Соллогуба. Орфография осовременена. В скане недостаёт страниц 194–195 и 198–199 (комедия о Гаджи-Каре, действия III–IV); пропуски отмечены знаком […].

Suggest a translation

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Mirzə Yusif xana məktub

Mirzə Yusif xana göndərilmiş məktubun surəti**Cəlal sahibi cənabınızdan Süavi əfəndinin qəzetini mənə göndərdiyiniz üçün çox razıyam.

1 min
Mirzə Yusif xana məktub

Mirzə Yusif xana göndərilmiş məktubun surəti**Əzəmətli ağam, səadətiniz daimi olsun!

4 min
N.İ.Baranovskiyə

Qafqaz canişinliyi baş idarəsi departamenti müdiri N.İ.Baranovskiyə**Baş idarənin departamenti mütərcimi podpolkovnik Mirzə Fətəli Axundzadənin raportu*

18691 min
Mirzə Yusif xana

Altı aya yaxındır ki, cənabınızdan məktub almamışam və sizə göndərdiyim iki nüsxə məktubum da indiyə qədər cavabsız qalır. Halbuki, onlara cavab yazmalı idiniz. Bilmirəm, mənə qarşı kəmiltifat olmuşsunuz, ya xeyr. Əgər kəmiltifat olmuşsunuzsa, səbəbini bildirin görüm, məndən nə günah baş vermişdir? Hər halda, əgər siz mənə qarşı min dəfə də kəmiltifat olsanız, mən sizə olan səmimiyyətimə və məhəbbətimə zərrə qədər də olsun xələl yetirməyəcəyəm. Çünki mən sizi nəcib xasiyyətli, idraklı, vəfalı dost, məhəbbət və pərəstişə layiq bir insan kimi tanımışam.Bilirəm ki, işiniz çoxdur. Lakin yenə də xahiş edirəm ki, mənim bu məktubuma qısaca da olsa, bir cavab yazasınız və eyni zamanda keçmişdə göndərdiyim iki məktubun sizə yetişməsi barədə də məlumat verəsiniz. O məktublardan birinin zərfi içərisində Süavi əfəndinin əlifbaya dair əqidəsi barədə yazdığım tənqidi də sizə göndərmişdim.

5 min

Poems by other poets