شباهنگام کاهوی ختن‌گَردز نافِ مشکِ خود خوَر را رسن کرد

هزار آهوبره لب‌ها پر از شیربر این سبزه شدند آرامگه گیر

مَلِک چون آهو‌یِ نافه‌دریدهعتابِ یارِ آهو‌چشم دیده

ز هر سو قطره‌های برف و بارانشده بارنده چون ابر بهاران

ز هیبت کوه چون گِل می‌گدازیدز برف ارزیز بر دل می‌گدازید

به زیر خسرو از برف درم ریزنقاب نقره بسته خنگ شبدیز

زبانش موی شد وز هیچ روییبه مشگین‌موی در نگرفت مویی

بسی نالید تا رحمت کند یاربه صد فرصت نشد یک نکته بر کار

نفیر‌ش گرچه هر دم تیزتر بودجوابش هر زمان خون‌ریزتر بود

چو پاسی از شب دیجور بگذشتاز آن در شاهِ دل‌رنجور بگذشت

فَرَس می‌راند چون بیمار‌خیز‌انز دیده بر فرس خوناب ریزان

سر از پس مانده می‌شد با دل ریشرهی بی‌خویشتن بگرفته در پیش

نه پای آنکه راند اسب را تیزنه دست آن که بُرّد پای شبدیز

سرشک و آه را ره‌توشه بستهز مروارید بر گُل خوشه بسته

درین حسرت که آوخ گر درین راهپدیدار آمدی یا کوه یا چاه

مگر بودی درنگم را بهانهبماندی رختم این جا جاوادانه

گهی می‌زد ز تندی دست بر دستگهی دستارچه بر دیده می‌بست

چو آمد سوی لشکرگاه نومیددلش می‌سوخت از گرمی چو خورشید

درید ابر سیاه از سبز گلشنبر آمد ماهتابی سخت روشن

شهنشه نوبتی بر چرخ پیوستکنار نوبتی را شقه بر بست

نه از دل در جهان نظاره می‌کردبجای جامه دل را پاره می‌کرد

به آسایش نمودن سر نمی‌داشتسر از زانوی حسرت برنمی‌داشت

ندیم و حاجب و جاندار و دستورهمه رفتند و خسرو ماند و شاپور

به صنعت هر دم آن استاد نقاشبر او نقش طرب بستی که خوش باش

زدی بر آتش سوزان او آببه رویش در بخندیدی چو مهتاب

دلش دادی که شیرین مهربان‌ستبدین تلخی مبین کش در زبان‌ست

اگر شیرین سر پیکار داردرطب دانی که سر با خار دارد

مکن سودا که شیرین خشم ریزدز شیرینی بجز صفرا چه خیزد‌؟

مرنج از گرمیِ شیرینِ رنجورکه شیرینی به گرمی هست مشهور

ملک چون جای، خالی دید از اغیارشکایت کرد با شاپور بسیار

که دیدی تا چه رفت امروز با من‌؟!چه کرد آن شوخِ عالَم‌سوز با من‌؟

چه بی‌شرمی نمود آن ناخدا ترس‌!چو زن گفتی، کجا شرم و کجا ترس‌‌!

کله چون نارون پیشش نهادمبه استغفار چون سرو ایستادم

تبر بر نارون گستاخ می‌زدبه دهره سرو بن را شاخ می‌زد

نه ز‌آن سرما نوازش گرم گشتشنه دل ز‌آن سخت‌رویی نرم گشتش

زبانش سر به‌سر تیر و تبر بودیکایک عذرش از جرمش بتر بود

بلی تیزی نماید یار با یارنه تا این حد که باشد خار با خار

ز تیزی نیز من دارم نشانیمرا در کالبد هم هست جانی

اگر هاروتِ بابِل شد جمالشو گر سحر بابل هندو‌ست خالش

ز بس سردی که چون یخ شد سرشتمفسون هر دو را بر یخ نوشتم

غمش را کز شکیبایی فزون‌ستمن غمخواره می‌دانم که چون‌ست

سرشت طفل بد را دایه داندبد همسایه را همسایه داند

مرا او دشمنی آمد نهانینهفته کین و ظاهر مهربانی

چه خواهش کان نکردم دوش با او‌!نپذرفت و جدا شد هوش با او

سخن‌های خوش از هر رسم و راهیبگفتم سالی و نشنید ماهی

شب آمد روشنایی هم نبخشیدشکست و مومیایی هم نبخشید

اگر چه وصل شیرین بی‌نمک نیستوزو شیرین‌تری زیر فلک نیست

مرا پیوندِ او خواری نیرزدنمک‌خوردن جگرخواری نیرزد

به زیر پای پیلان در شدن پستبه از پیش خسیسان داشتن دست

به آب اندر شدن غرقه چو ماهیاز آن به کز وزغ زنهار خواهی

به ناخن سنگ بر کندن ز کهساربه از حاجت به نزد ناسزاوار

همه کس دُر در آبِ پاک یابدکسی کاو خاک جوید خاک یابد

چرا در سنگ‌ریزه کان کَنم کان‌؟چو بی‌روغن چراغی جان کنم جان‌

چه باید مُلکِ جان دادن به شوخی‌؟که ننشیند کلاغش بر کلوخی

مرا چون من کسی باید بناموسکه باشد همسر طاووس طاووس

نخستین‌، خاک را بوسید شاپورپس آنگه زد بر آتش آبِ کافور

کز این تندی نباید تیز بودنجوانمردی‌ست عذرانگیز بودن

ستیزِ عاشقان چون برق باشدمیان ناز و وحشت فرق باشد

اگر گرمست شیرین، هست معذورکه شیرینی به گرمی هست مشهور

نه شیرین خود همه خرما دهانیندارد لقمه‌ای بی‌استخوانی

گرت سر گردد از صفرای شیرینز سر بیرون مکن سودای شیرین

مگر شیرین از آن صفرا خبر داشت‌؟که چندان سرکه در زیرِ شکر داشت

چو شیرینی و ترشی هست در کاراز این صفرا و سودا دست مگذار

عجب ناید ز خوبان زود سیریچنان که‌ز سگ سگی وز شیر شیری

شَبَه با دُر بود عادت چنین استکلید گنج زرین آهنین است

به جور از نیکوان نتوان بریدنبباید ناز معشوقان کشیدن

همه خوبان چنین باشند بدخویعروسی کی بود بی‌رنگ و بی‌بوی‌؟

کدامین گل بوَد بی‌زحمت خار‌؟کدامین خط بوَد بی‌زخمِ پرگار‌؟

ز خوبان توسنی رسم قدیم‌ستچو مار آبی بود زخمش سلیم‌ست

رهایی خواهی از سیلاب اندوهقدم بر جای باید بود چون کوه

گر از هر باد چون کاهی بلرزیاگر کوهی شوی کاهی نیرزی

به ار کامت به ناکامی برآیدکه بوی عنبر از خامی برآید

بر آن مه ترکتازی کرد نتوانکه بر مه دست‌یازی کرد نتوان

زن‌ست آخر در اندر بند و مشتابکه از روزن فرود آید چو مهتاب

مگر ماه و زن از یک فن در آیند؟که چون دربندی از روزن در آیند

چه پنداری که او زین غصه دور‌ست‌؟نه دورست او ولی دانم صبور‌ست

گر از کوه جفا سنگی در افتدترا بر سایه او را بر سر افتد

و گر خاری ز وحشت حاصل آیدترا بر دامن او را بر دل آید

یک امشب ار صبوری کرد بایدشب آبستن بود تا خود چه زاید

ندارد جاودان طالع یکی خوینمانَد آب دایم در یکی جوی

همه ساله نباشد کامکار‌یگهی باشد عزیزی گاه خواری

به هر نازی که بر دولت کند بختنباید دولتی را داشتن سخت

کجا پرگار گردش‌ساز گرددبه گردش‌گاهِ اول باز گردد

هر آن رایض که او توسن کند رامکند آهستگی با کُرّه خام

به صبرش عاقبت جایی رسانَدکه بر وی هرکه را خواهد نشانَد

به صبر از بند گردد مرد رَستهکه صبر آمد کلید کارِ بسته

گشاید بند چون دشوار گرددبخندد صبح‌، چون شبْ تار گردد

امید‌م هست کاین سختی سرآیدمراد شه بدین زودی برآید

بدین وعده ملک را شاد می‌کردخرابی را به رفق آباد می‌کرد

ز دولت بر رخ شه خال می‌زدچو اختر می‌گذشت او فال می‌زد

Уж солнце, как газель хотанскую, уводитВеревка мрака в ночь — и вот на небосводе

Газелей маленьких за рядом вьется ряд, —То звезды на лугу полуночном горят.

Царь, что газель, в чью грудь стрела вошла глубоко,Внял яростным словам Ширин газелеокой.

И хлопья снежные помчались в мрак ночной,И капельки дождя мелькали, как весной.

От горести гора слезливой стала глиной.И сердце ежилось, бредя ночной долиной.

Снег, словно серебро, пронзал окрестный мрак;И на Шебдиза пал серебряный чепрак.

Звучал упреками Хосрова громкий голос,Черноволосую не тронув ни на волос!

Как долго он молил, как жарко! Для чего?Сто слов, — да не годны! Все! Все до одного!

Молил он и вздыхал — был словно пьян — все глубже.Вонзались стрелы в грудь — о, сколько ран! — все глубже.

И вот еще текла в своем ненастье ночь,А царь, нахмурившись, от врат поехал прочь.

То он к Шебдизу ник, то, будто от недугаОчнувшись, все хлестал и торопил он друга.

Он оборачивал лицо свое к Ширин,Но ехал, ехал прочь. Он был один! Один!

И ночи больше нет, — ее распалась риза,Но нет и сильных рук, чтоб направлять Шебдиза.

Царь воздыханья вез, как путевой припас;Он гроздья жемчуга на розы лил из глаз.

«Когда бы встретил я, — так восклицал он в горе, —Колодезь путевой, иль встретил бы я взгорье,

Я спешился бы здесь, и я б не горевал,Навеки близ Ширин раскинувши привал».

То вскинет руки царь, то у него нет мочиНе плакать, — и платком он прикрывает очи.

И вот военный стан. Царем придержан конь,А сердце у царя как вьющийся огонь.

Серебряный цветок освободили тучи,И месяц заблистал над этой мглой летучей.

И царь вознес шатер до блещущих небес,Для входа подвязав края его завес.

Но не прельщался царь всей прелестью вселенной,Он сердце рвал свое, как рвет одежды пленный.

Он, позабыв покой, сжав пальцами виски,Не поднимал чела с колен своей тоски.

Придворным, и ловцам, и стражам, и дестурамЦарь повелел уйти; остался он с Шапуром.

Как живопись творя, стлал пред царем ШапурУзоры, говоря: «Не будь, владыка, хмур».

На пламень горести он лил благую влагу.Смеяться в горький час имел Шапур отвагу.

«Тебя от горечи хочу я уберечь,Поверь, нежна Ширин. Ее притворна речь.

Столь омрачившимся останешься доколе?Ты рвешься к финикам, так знай — и пальма колет».

Хосров — он не сводил с Шапура жадных глаз —Обильным жалобам открыл потайный лаз:

«Ведь видел ты, с какой пришла ко мне отравойТа, что весь мир смутит улыбкою лукавой?

И бог не страшен ей! Смела, дерзка она!Ну что же, женщина, так значит — нескромна.

Я шапку снял пред ней и бросил пред собою.Как стройный кипарис, я встал пред ней с мольбою.

Но оттолкнула трон с порфирою она,Ствол царственный снесла секирою она.

В мороз ее душа не сделалась горячей.Ее безжалостность увидел каждый зрячий.

И речь ее была — секира и стрела.В словах почтительных так много было зла.

Есть тернии в любви, но в этот час вечернийБез меры я познал уколы этих терний.

Но и в моей груди ведь тоже сердце есть.И злоба тоже ведь у страстотерпца есть.

Пусть, как Харут она, слетавший с небосклона,Пусть в родинке ее все чары Вавилона,

Но так был холоден ее зимы налет,Что для меня Ширин уж не Ширин, — а лед.

Но от моей любви, терпевшей поношенья,Мне ведом —о Шапур! — источник утешенья.

Ребенка скверный нрав известен мамке. НетСоседа, чтоб не знал, каков его сосед.

Ширин — мой тайный враг! Мрак под личиной света.Таится ненависть под нежностью привета.

Как жаден был мой пыл, как был напрасен он!И вот, отверженный, рассудка я лишен.

Не слушала она; крутилась непогода;И речь моя текла как будто больше года.

Мне в тьме полуночной свечи не принесла.Бальзама мне от ран в ночи не принесла.

Хоть встретить Сладкую для каждого отрада,Хоть сладостна Ширин, — мне новых встреч не надо!

Ведь встреча всех обид мне не искупит, нет!Ведь с горьким вкусом хлеб никто не купит, нет!

Быть под ногой слона, быть мертвым на кладбищеОтрадней, чем просить у злого скряги пищи.

Быть лучше под водой, быть рыбой, чем своиМоления нести в пристанище змеи.

Отрадней землю рыть. Да! Лишь не довелось быВ дом недостойного свои направить просьбы!

Жемчужин чистых блеск не в чистых ли морях?Кто роет черный прах, — найдет лишь черный прах.

Покинь пустую копь! Иль, чтоб душа угасла,Мне быть светильником, в котором нету масла?!

Жизнь стоит ли вручать той прихотливой, тойЛукавой, для кого она лишь звук пустой?

Клянусь, еще таит подлунная долинаС павлином равную подругу для павлина».

OriginalGanjoor (opens in a new tab)

TranslatorКонстантин Липскеров, 1968Internet Archive (opens in a new tab)

NoteПеревод К. Липскерова, по изданию: Низами Гянджеви. Пять поэм. М.: Художественная литература, 1968 (Библиотека всемирной литературы, т. 25). Издание сокращённое: здесь только стихи Липскерова; на месте глав, которые в книге пересказаны прозой, стоит «[…]».

Suggest a translation

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets