روز پنجشنبه است روزی خوبوز سعادت به مشتری منسوب

چون دم صبح گشت نافه‌گشایعود را سوخت خاک صندل‌سای

بر نمودار خاک صندل فامصندلی کرد شاه جامه و جام

آمد از گنبد کبود برونشد به گنبدسرای صندل‌گون

باده‌خور شد ز دست لعبت چینو‌آب کوثر ز دست حورالعین

تا شب از دست حور می می‌خوردوز می خورده خرمی می‌کرد

صدف این محیط کحلی رنگچو برآمود دُر به کام نهنگ

شاه ازان تنگ‌چشم ِ چین‌پروردخواست کز خاطرش فشاند گرد

بانوی چین ز چهره چین بگشادوز رطب جوی انگبین بگشاد

گفت کای زنده از تو جان جهانبرترین پادشاه پادشهان

بیشتر زانکه ریگ در صحراستسنگ در کوه و آب در دریاست

عمر بادت که هست بختت یاربادی از عمر و بخت برخوردار

ای چو خورشید روشنایی‌بخشپادشا بلکه پادشایی‌بخش

من خود اندیشناک پیوستهزین زبان شکسته و بسته

و آنگهی پیش راح ریحانیکرد باید سِکاهن افشانی

لیک چون شه نشاط جان خواهدوز پی خنده زعفران خواهد

کژ مژی را خریطه بگشایمخنده‌ای در نشاطش افزایم

گویم ار زانکه دلپذیر آیددر دل شاه جایگیر آید

چون دعا کرد ماه مهر پرستشاه را بوسه داد بر سر دست

گفت وقتی ز شهر خود دو جوانسوی شهری دگر شدند روان

هر یکی در جوال‌گوشه خویشکرده ترتیب راه‌توشه خویش

نام این خیر و نام آن شر بودفعل هریک به نام درخور بود

چون بریدند روزکی دو سه راهتوشه‌ای را که داشتند نگاه

خیر می‌خورد و شر نگه می‌داشتاین غله می‌درود و آن می‌کاشت

تا رسیدند هر دو دوشادوشبه بیابانی از بخار بجوش

کوره‌ای چون تنور از آتش گرمک‌آهن از وی چو موم گشتی نرم

گرمسیری ز خشک ساری بومکرده باد شمال را به سموم

شر خبر داشت کان زمین خرابدوری‌یی دارد و ندارد آب

مَشکی از آب کرده پنهان پُردر خریطه نگاه‌داشت چو در

خیر فارغ که آب در راه استبی‌خبر کاب نیست آن چاه است

در بیابان گرم و راه درازهر دو می‌تاختند با تک و تاز

چون به گرمی شدند روزی هفتآب شر ماند و آب خیر برفت

شر که آن آب را ز خیر نهفتبا وی از خیر و شر حدیث نگفت

خیر چون دید کاو ز گوهر بددارد آبی در آبگینه خود

وقت وقت از رفیق‌، پنهانیمی‌خورد چون رحیق ریحانی

گرچه در تاب تشنگی می‌سوختلب به دندان ز لابه برمی‌دوخت

تشنه در آب او نظر می‌کردآب دندانی از جگر می‌خورد

تا به حدی که خشک شد جگرشباز ماند از گشادگی نظرش

داشت با خود دو لعل آتش رنگآب دارنده و آبشان در سنگ

می‌چکید آب ازان دو لعل نهانآب دیده ولی نه آب دهان

حالی آن لعل آبدار گشادپیش آن ریگ آبدار نهاد

گفت مُردم ز تشنگی دریابآتشم را بکش به لختی آب

شربتی آب از آن زلال چو نوشیا به همّت ببخش یا بفروش

این دو گوهر در آب خویش اندازگوهرم را به آب خود بنواز

شر که خشم خدای باد بر اونام خود را ورق گشاد بر او

گفت کز سنگ چشمه بر متراشفارغم زین فریب‌، فارغ باش

می‌دهی گوهرم به ویرانیتا به آباد شهر بستانی؟

چه حریفم که این فریب خورم‌؟من ز دیو آدمی‌فریب‌ترم

نرسد وقت چاره‌سازی منمهره تو به حُقه‌بازی من

صد هزاران چنین فسون و فریبکرده‌ام از مقامری به شکیب

نگذارم که آب من بخوریچون به شهر آیی‌، آب من ببری

آن گهر چون ستانم از تو به راز؟کز منش عاقبت ستانی باز؟

گهری بایدم که نتوانیکز منش هیچ گونه بستانی

خیر گفت آن چه گوهر است بگویتا سپارم به دست گوهرجوی

گفت شر آن دو گوهر بصرستکاین ازان آن از این عزیزترست

چشم‌ها را به من فروش به آبور‌نه زین آبخورد روی بتاب

خیر گفت از خدا نداری شرم‌؟کاب سردم دهی به آتش گرم‌؟

چشمه گیرم که خوشگوار بودچشم کندن بگو چه کار بود؟

چون من از چشم خود شوم درویشچشمه گر صد شود چه سود از بیش؟

چشم دادن ز بهر چشمه نوشچون توان؟ آب را به زر بفروش

لعل بِستان و آنچه دارم چیزبدهم خط بدانچه دارم نیز

به خدای جهان خورم سوگندکه بدین داوری شوم خرسند

چشم بگذار بر من ای سَره مردسرد مهری مکن به آبی سرد

گفت شر کاین سخن فسانه بوَدتشنه را زین بسی بهانه بود

چشم باید گهر ندارد سودکاین گهر بیش از این تواند بود

خیر در کار خویش خیره بماندآب چشمی بر آب چشمه فشاند

دید کز تشنگی بخواهد مردجان ازان جایگه نخواهد برد

دل گرمش به آب سرد فریفتتشنه‌ای کاو کز آب سرد شکیفت

گفت برخیز تیغ و دشنه بیارشربتی آب سوی تشنه بیار

دیده آتشین من برکشواتشم را بکُش به آبی خوش

ظن چنین برد کز چنان تسلیمیابد امیدواری از پس بیم

شر که آن دید دشنه باز گشادپیش آن خاک تشنه رفت چو باد

در چراغ دو چشم او زد تیغنامدش کشتن چراغ دریغ

نرگسی را به تیغ گلگون کردگوهری را ز تاج بیرون کرد

چشمِ تشنه چو کرده بود تباهآب ناداده کرد همّت ِ راه

جامه و رخت و گوهرش برداشتمرد بی دیده را تهی بگذاشت

خیر چون رفته دید شر ز برشنبد آگاهی‌یی ز خیر و شرش

بر سر خون و خاک می‌غلتیدبه که چشمش نبُد که خود را دید

بود کُردی ز مهتران بزرگگله‌ای داشت دور از آفت گرگ

چارپایان خوب نیز بسیکانچنان چارپا نداشت کسی

خانه‌ای هفت و هشت با او خویشاو توانگر بد آن دگر درویش

کُرد صحرانشینِ کوه‌نوردچون بیابانیان بیابان گرد

از برای علف به صحرا گشتگله را می‌چراند دشت به دشت

هر کجا دیدی آبخورد و گیاهکردی آنجا دو هفته منزل‌گاه

چون علف خورد‌، جای را می‌ماندگله بر جانب دگر می‌راند

از قضا را دران دو روز نه دیرپنجه آنجا گشاده بود چو شیر

کرد را بود دختری به جماللعبتی تُرک‌چشم و هندو خال

سروی آب از رگ جگر خوردهنازنینی به ناز پرورده

رسنِ زلف تا به دامن بیشکرده مه را رسن به گردنِ خویش

جعد بر جعد چون بنفشه باغبه سیاهی سیه‌تر از پر زاغ

سحر غمزش که بود از افسون مستبر فریب زمانه یافته دست

خلق از آن سِحر بابلی کردندل نهاده به بابلی خوردن

شب ز خالش سواد یافته بودمه ز تابندگیش تافته بود

تنگی پسته شکرشکنشبوسه را راه بسته بر دهنش

آن خرامنده ماه خرگاهیشد طلبکار آب چون ماهی

خانیی آب بود دور از راهبود ازان خانی آب آن بنگاه

کوزه پر کرد از آبِ آن خانیتا برد سوی خانه پنهانی

ناگهان ناله‌ای شنید از دورکامد از زخم خورده‌ای رنجور

بر پی ناله شد چو ناله شنیدخسته در خاک و خون جوانی دید

دست و پایی ز درد می‌افشانددر تضرع خدای را می‌خواند

نازنین را ز سر برون شد نازپیش آن زخم‌خورده رفت فراز

گفت ویحک چه کس توانی بود؟این‌چنین خاکسار و خون‌آلود؟

این ستم بر جوانی تو که کرد؟وینچنین زینهار بر تو که خورد؟

خیر گفت ای فرشته فلکیگر پری زاده‌ای وگر ملکی

کار من طرفه‌بازیی داردقصه من درازیی دارد

مُردم از تشنگی و بی آبیتشنه را جهد کن که دریابی

آب اگر نیست رو که من مردمور یکی قطره هست جان بردم

ساقیِ نوش‌لب کلید نجاتدادش آبی به لطف آب حیات

تشنه گرم دل ز شربت سردخورد بر قدر آنکه شاید خورد

زنده شد جان پژمریده اوشاد گشت آن چراغ دیده او

دیده‌ای را که کنده بود ز جایدرهم افکند و برد نامِ خدای

گر خراشیده شد سپیدی توزمقله در پیه مانده بود هنوز

آنقدر زور دید در پایشکه برانگیخت شاید از جایش

پیه در چشم او نهاد و ببستوز سر مردمی گرفتش دست

کرد جهدی تمام تا برخاستقایدش گشت و برد بر ره راست

تا بدانجا که بود بنگه اومرد بی دیده بود همره او

چاکری را که اهل خانه شمرددست او را به دست او بسپرد

گفت آهسته تا نرنجانیبر در ما برش به آسانی

خویشتن رفت پیش مادر زودسرگذشتی که دید باز نمود

گفت مادر: «چرا رها کردی؟کامدی با خودش نیاوردی؟

تا مگر چاره‌ای نموده شدیکاندکی راحتش فزوده شدی»

گفت کاوردم ار به جان برسدچشم دارم که این زمان برسد

چاکری کاو به خانه راه آوردخسته را سوی خوابگاه آورد

جای کردند و خوان نهادنششوربا و کباب دادندش

مرد گرمی رسیده با دم سردخورد لختی و سر نهاد به درد

کرد کامد شبانگه از صحراتا خورد آنچه بشکند صفرا

دید چیزی که آن نه عادت بودجوش صفراش ازان زیادت بود

بیهشی خسته دید افتادهچون کسی زخم خورده جان داده

گفت کاین شخص ناتوان از کجاست؟واینچین ناتوان و خسته چراست؟

آنچه بر وی گذشته بود نخستکس ندانست شرح آن به درست

قصه چشم کندنش گفتندکه به الماس جزع او سفتند

کرد چون دید کان جگر خستهشد ز بی دیده‌ای نظر بسته

گفت کز شاخ آن درخت بلندباز بایست کرد برگی چند

کوفتن برگ و آب ازو ستدنسودن آنجا و تاب ازو ستدن

گر چنین مرهمی گرفتی سازیافتی دیده روشنایی باز

رخنه دیده گرچه باشد سختبه شود زاب آن دو برگ درخت

پس نشان داد کاندرخت کجاستگفت از آن آبخورد که خانی ماست

هست رسته کهن درختی نغزکز نسیمش گشاده گردد مغز

ساقش از بیخ برکشیده دو شاخدوریی در میان هردو فراخ

برگ یک شاخ ازو چو حله حوردیده رفته را درآرد نور

برگ شاخ دگر چو آب حیاتصرعیان را دهد ز صرع نجات

چون ز کرد آن شنید دختر کرددل به تدبیر آن علاج سپرد

لابه‌ها کرد و از پدر درخواستتا کند برگ بینوایی راست

کرد چون دید لابه کردن سختراه برداشت رفت سوی درخت

باز کرد از درخت مشتی برگنوشداروی خستگان از مرگ

آمد آورد نازنین برداشتکوفت چندانکه مغز باز گذاشت

کرد صافی چنانکه درد نمانددر نظرگاه دردمند فشاند

دارو و دیده را به هم دربستخسته از درد ساعتی بنشست

دیده بر بخت کارساز نهادسر به بالین تخت باز نهاد

بود تا پنج روز بسته سرشو آن طلاها نهاده بر نظرش

روز پنجم خلاص دادندشدارو از دیده برگشادندش

چشم از دست رفته گشت درستشد به عینه چنانکه بود نخست

مرد بی دیده برگشاد نظرچون دو نرگس که بشکفد به سحر

خیر کان خیر دید برد سپاسکز رمد رسته شد چو گاو خراس

اهل خانه ز رنج دل رستنددل گشادند و روی بربستند

از بسی رنجها که بر وی بردمهربان گشته بود دختر کرد

چون دو نرگس گشاد سرو بلنددرج گوهر گشاده گشت ز بند

مهربان‌تر شد آن پریزادهبر جمال جوان آزاده

خیر نیز از لطف رسانی اومهربان شد ز مهربانی او

گرچه رویش ندیده بود تمامدیده بودش به وقت خیز و خرام

لفظ شیرین او شنیده بسیلطف دستش بدو رسیده بسی

دل درو بسته بود و آن دلبندهم درو بسته دل زهی پیوند

خیر با کرد پیر هر سحریبستی از راه چاکری کمری

به شتربانی و گله‌داریکردی آهستگی و هشیاری

از گله دور کردی آفت گرگداشتی پاس جمله خرد و بزرگ

کرد صحرا رو بیابانیچون از او یافت آن تن‌آسانی

به تولای خود عزیزش کردحاکم خان و مان و چیزش کرد

خیر چون شد به خانه در گستاخقصه جستجوی گشت فراخ

باز جستند حال دیده اوکز که بود آن ستم رسیده او

خیر از ایشان حدیث شر ننهفتهرچه بودش ز خیر و شر همه گفت

قصه گوهر و خریدن آبکاتش تشنگیش کرد کباب

وانکه از دیده گوهرش برکندبه دگر گوهرش رساند گزند

این گهر سفت و آن گهر برداشتواب ناداده تشنه را بگذاشت

کرد کان داستان شنید ز خیرروی بر خاک زد چو راهب دیر

کانچنان تند‌باد بی‌اَجلینرسانْد این شکوفه را خللی

چون شنیدند کان فرشته سرشتچه بلا دید ازان زبانی‌ِ زشت

خیر از نام گشت نامی‌ترشد بر ایشان ز جان گرامی‌تر

داشتندش چنانکه باید داشتنازنین خدمتش به کس نگذاشت

روی‌بسته پرستشی می‌کردآب می‌داد و آتشی می‌خورد

خیر یکباره دل بدو بسپرداز وی آن جان که باز یافت نبرد

کرد بر یاد آن گرامی درخدمت گاو و گوسپند و شتر

گفت ممکن نشد که این دلبندبا چو من مفلسی کند پیوند

دختری را بدین جمال و کمالنتوان یافت بی خزینه و مال

من که نانشان خورم به درویشیکی نهم چشم خویش بر خویشی‌؟

به ازان نیست کز چنین خطریزیرکانه برآورم سفری

چون بر این قصه هفته‌ای بگذشتشامگاهی به خانه رفت از دشت

دل ز تیمار آن عروس به رنجچون گدایی نشسته بر سر گنج

تشنه و در برابر آب زلالتشنه‌تر زانکه بود اول حال

آن شب از رخنه‌ای که داشت دلشز آب دیده شکوفه کرد گلش

گفت با کرد کای غریب‌نوازاز غریبان بسی کشیدی ناز

نور چشمم بنا نهاده تستدل و جان هر دو باز داده تست

چون به خوان‌ریزه تو پروردمنعمت از خوان تو بسی خوردم

داغ تو برتر از جبین منستشکر تو بیش از آفرین منست

گر بجویی درون و بیرونمبوی خوان تو آید از خونم

خوان بر سر بر این ندارم دستسر بر خوان اگر بخواهی هست

بیش از این میهمان نشاید بودنمکی بر جگر نشاید سود

بر قیاس نواله خواری توناید از من سپاس داری تو

مگرم هم به فضل خویش خدایدهد آنچه آورم حق تو بجای

گرچه تیمار یابم از دوریخواهم از خدمت تو دستوری

دیرگاه است کز ولایت خویشدورم از کار و از کفایت خویش

عزم دارم که بامداد پگاهسوی خانه کنم عزیمت راه

گر به صورت جدا شوم ز برتنبرد همّتم ز خاک درت

چشم دارم به چون تو چشمه نورکه ز دوری دلم نداری دور

همّتم را گشاده بال کنیوانچه خوردم مرا حلال کنی

چون سخن‌گو سخن به آخر برددر زد آتش به خیل خانه کرد

گریه کردی از میان برخاستهای‌هایی فتاد در چپ و راست

کرد گریان و کرد زاده بترمغزها خشک و دیده‌ها شد تر

از پس گریه سر فرو بردندگویی آبی بدند کافسردند

سر برآورد کُردِ روشن‌رایکرد خالی ز پیشکاران جای

گفت با خیر کای جوان‌ِ بهوشزیرک و خوب و مهربان و خموش

رفته گیرت به شهر خود باریخورده از همرهی دگر خاری

نعمت و ناز و کامگاری هستبر همه نیک و بد تو داری دست

نیک‌مردان به بد عنان ندهنددوستان را به دشمنان ندهند

جز یکی دختر عزیز مرانیست و بسیار هست چیز مرا

دختر مهربان خدمت دوستزشت باشد که گویمش نه نکوست

گرچه در نافه است مشک نهانآشکار است بوی او به جهان

گر نهی دل به ما و دختر ماهستی از جان عزیزتر بر ما

بر چنین دختری به آزادیاختیارت کنم به دامادی

وانچه دارم ز گوسفند و شتردهمت تا ز مایه گردی پر

من میان شما به نعمت و نازمی‌زیم تا رسد رحیل فراز

خیر کاین خوشدلی شنید ز کردسجده‌ای آنچنانکه شاید برد

چون بدین خرمی سخن گفتنداز سر ناز و دلخوشی خفتند

صبح هرون صفت چو بست کمرمرغ نالید چون جلاجل زر

از سر طالع همایون بخترفت سلطان مشرقی بر تخت

کرد خوشدل ز خوابگه برخاستکرد کار نکاح کردن راست

به نکاحی که اصل پیوند‌ستتخم اولاد ازو برومند‌ست

دختر خویش را سپرد به خیرزهره را داد با عطارد سیر

تشنه مرده آب حیوان یافتنور خورشید بر شکوفه بتافت

ساقی نوش‌لب به تشنه خویششربتی داد از آب کوثر بیش

اولش گرچه آب خانی دادآخرش آب زندگانی داد

شادمان زیستند هر دو به‌همزآنچه باید نبود چیزی کم

عهد پیشینه یاد می‌کردندوآنچه‌شان بود شاد می‌خوردند

کرد هر مایه‌ای که با خود داشتبر گرانمایگان خود بگذاشت

تا چنان شد که خان و مان و رمهبه سوی خیر بازگشت همه

چون از آن مرغزار آب و درختبرگرفتند سوی صحرا رخت

خیر شد زی درخت صندل بویکه ازو جانش گشت درمان جوی

نه ز یک شاخ‌، کز ستون دو شاخچید بسیار برگ‌های فراخ

کرد از آن برگ‌ها دو انبان پرتعبیه در میان بار شتر

آن یکی بد علاج صرع تماموان دگر خود دوای دیده به نام

با کس احوال برگ باز نگفتآن دوا را ز دیده داشت نهفت

تا به شهری شتافتند ز راهکه درو صرع داشت دختر شاه

گرچه بسیار چاره می‌کردندبه نمی‌شد دریغ می‌خوردند

هر پزشگی که بود دانش بهرآمده بر امید شهر به شهر

تا برند از طریق چاره‌گریآفت دیو را ز پیش پری

پادشه شرط کرده بود نخستکه هرانکو کند علاج درست

دختر او را دهم به آزادیارجمندش کنم به دامادی

وانکه بیند جمال این دخترنکند چاره سازی درخور

بر وی از تیغ ترکتاز کنمسرش از تن به تیغ باز کنم

بی دوایی که دید آن بیمارکشت چندین پزشک در تیمار

سربریده شده هزار طبیبچه ز شهری چه مردمان غریب

این سخن گشت در ولایت فاشلیک هر یک به آرزوی معاش

سر خود را به باد برمی‌داددر پی خون خویش می‌افتاد

خیر کز مردم این سخن بشنیدآن خلل را خلاص با خود دید

کس فرستاد و پادشه را گفتکز ره این خار من توانم رُفت

نبرم رنج او به فضل خدایوآورم با تو شرط خویش به جای

لیک شرط آن بود به دستوریکز طمع هست بنده را دوری

این دوا را که رای خواهم کرداز برای خدای خواهم کرد

تا خدایم به وقت پیروزیکند اسباب این غرض روزی

چونکه پیغام او رسید به شاهشاه دادش به دست بوسی راه

خیر شد خدمتی به واجب کردشاه پرسید و گفت کای سره مرد

چیست نام تو؟ گفت نامم خیرکاخترم داد از سعادت سیر

شاه نامش خجسته دید به فالگفت کای خیرمندِ چاره‌سگال

در چنین شغل نیک فرجامتعاقبت خیر باد چون نامت

وانگه او را به محرمی بسپردتا به خلوت سرای دختر برد

پیکری دید خیر چون خورشیدسروی از باد صرع گشته چو بید

گاوچشمی چو شیر آشفتهشب نیاسوده روز ناخفته

اندکی برگ ازان خجسته درختداشت با خود گره برو زده سخت

سود و زان سوده شربتی برساختسرد و شیرین که تشنه را بنواخت

داد تا شاهزاده شربت خوردوز دماغش فرو نشست آن گرد

رست ازان ولوله که سودا بودخوردن و خفتنش به یک جا بود

خیر چون دید کان شکفته بهارخفت و ایمن شد از نهیب غبار

شد برون زان سرای مینوفشسر سوی خانه کرد با دل خوش

وان پری‌رخ سه روز خفته بماندبا پدر حال خود نگفته بماند

در سیم روز چونکه سر برداشتخورد آن چیزها که درخور داشت

شه که این مژده‌اش به گوش رسیدپای بی کفش در سرای دوید

دختر خویش را به هوش و به رایدید بر تخت در میان سرای

روی بر خاک زد به دختر گفتکای به جز عقل کس نیافته جفت

چونی از خستگی و رنجوری؟کز برت باد فتنه را دوری

دختر شرمگین ز حشمت شاهبر خود آیین شکر داشت نگاه

شاه رفت از سرای پرده بروناندهش کم شد و نشاط فزون

داد دختر به محرمی پیغامتا بگوید به شاه نیکو نام

که شنیدم که در جریده جهدپادشا را درست باشد عهد

چون به هنگام تیغ تارک سایشرط خویش آورید شاه به جای

با سری کاو به تاج شد در خوردعهد خود را درست باید کرد

تا چو عهدش بود به تیغ درستبه گه تاج هم نباشد سست

صد سر از تیغ یافت گزندگو یکی سر به تاج باش بلند

آنکه زو شد مرا علاج پدیدوز وی این بند بسته یافت کلید

کار او را به ترک نتوان گفتکز جهانم جز او نباشد جفت

به که ما دل ز عهد نگشاییموز چنین عهده‌ای برون آییم

شاه را نیز رای آن برخاستکه کند عهد خویشتن را راست

خیر آزاده را به حضرت شاهباز جستند و یافتند به راه

گوهری یافته شمردندشدر زمان نزد شاه بردندش

شاه گفت ای بزرگوار جهانرخ چه داری ز بخت خویش نهان؟

خلعت خاص دادش از تن خویشاز یکی مملکت به قیمت بیش

بجز این چند زینت دگرشکمر زر حمایل گهرش

کله بستند گرد شهر و سرایشهریان ساختند شهر آرای

دختر آمد ز طاق گوشه بامدید داماد را چو ماه تمام

چابک و سرو قد و زیبارویغالیه خط جوان مشگین موی

به رضای عروس و رای پدرخیر داماد شد به کوری شر

بر در گنج یافت سلطان دستمهر آنچش درست بود شکست

عیش ازان پس به کام دل می‌راندنقش خوبی و خوشدلی می‌خواند

شاه را محتشم وزیری بودخلق را نیک دستگیری بود

دختری داشت دلربای و شگرفچهره چون خون زاغ بر سر برف

آفت آبله رسیده به ماهز ابله دیده‌هاش گشته تباه

خواست دستوریی در آن دستورکه دهد خیر چشم مه را نور

هم به شرطی که شاه کرد نخستکرد مه را دوای خیر درست

وان دگر نیز گشت با او جفتگوهری بین که چند گوهر سفت

یافت خیر از نشاط آن سه عروستاج کسری و تخت کیکاوس

گاه با دختر وزیر نشستبر همه کام خویش یافته دست

چشم روشن گهی به دختر شاهکاین چو خورشید بود و آن چون ماه

شادمانه گهی به دختر کردبه سه نرد از جهان ندب می‌برد

تا چنان شد که نیکخواهی بختبرساندش به پادشاهی و تخت

ملک آن شهر در شمار گرفتپادشاهی برو قرار گرفت

از قضا سوی باغ شد روزیتا کند عیش با دل افروزی

شر که همراه بود در سفرشگشت سر دلش قضای سرش

با جهودی معاملت می‌ساختخیر دید آن جهود را بشناخت

گفت این شخص را به وقت فراغاز پس من بیاورید به باغ

او سوی باغ رفت و خوش بنشستکرد پیش ایستاده تیغ به دست

شر درآمد فراخ کرده جبینفارغ از خیر بوسه داد زمین

گفت خیرش بگو که نام تو چیست؟ایکه خواهد سر تو بر تو گریست

گفت نامم مبشر سفریدر همه کارنامه هنری

خیر گفتا که نام خویش بگویروی خود را به خون خویش بشوی

گفت بیرون ازین ندارم نامخواه تیغم نمای و خواهی جام

گفت خیر ای حرامزاده خسهست خونت حلال بر همه کس

شر خلقی که با هزار عذابچشم آن تشنه کندی از پی آب

وان بتر شد که در چنان تابیبردی آب و ندادیش آبی

گوهر چشم و گوهر کمرشهر دو بردی و سوختی جگرش

منم آن تشنه گهر بردهبخت من زنده بخت تو مرده

تو مرا کشتی و خدای نکشتمقبل آن کز خدای گیرد پشت

دولتم چون خدا پناهی داداینکم تاج و تخت شاهی داد

وای بر جان تو که بد گهریجان بری کرده‌ای و جان نبری

شر که در روی خیر دید شناختخویشتن زود بر زمین انداخت

گفت زنهار اگرچه بد کردمدر بد من مبین که خود کردم

آن نگر کاسمان چابک سیرنام من شر نهاد و نام تو خیر

گر من آن با تو کرده‌ام ز نخستکاید از نام چون منی به درست

با من آن کن تو در چنین خطریکاید از نام چون تو ناموری

خیر کان نکته رفت بر یادشکرد حالی ز کشتن آزادش

شر چو از تیغ یافت آزادیمی‌شد و می‌پرید از شادی

کرد خونخواره رفت بر اثرشتیغ زد وز قفا برید سرش

گفت اگر خیر هست خیراندیشتو شری جز شرت نیاید پیش

در تنش جست و یافت آن دو گهرتعبیه کرده در میان کمر

آمد آورد پیش خیر فرازگفت گوهر به گوهر آمد باز

خیر بوسید و پیش او انداختگوهری را به گوهری بنواخت

دست بر چشم خود نهاد و بگفتکز تو دارم من این دو گوهر جفت

این دو گوهر بدان شد ارزانیکاین دو گوهر به تست نورانی

چونکه شد کارهای خیر به کامخلق ازو دید خیرهای تمام

دولت آنجا که راهبر گرددخار خرما و خاره زر گردد

چون سعادت بدو سپرد سریرآهنش نقره شد پلاس حریر

عدل را استوار کاری دادملک را بر خود استواری داد

برگ‌هایی کزان درخت آوردراحت رنج‌های سخت آورد

وقت وقت از برای دفع گزندتاختی سوی آن درخت بلند

آمدی زیر آن درخت فروددادی آن بوم را سلام و درود

بر هوای درخت صندل بویجامه را کرده بود صندل شوی

جز به صندل‌خری نکوشیدیجامه جز صندلی نپوشیدی

صندل سوده درد سر ببردتب ز دل تابش از جگر ببرد

ترک چینی چو این حکایت چستبه زبان شکسته کرد درست

شاه جای از میان جان کردشیعنی از چشم بد نهان کردش

Pəncşənbə - günlərdə yaxşı bir gündür,
Xoşbaxt Müştəritək bəxti üstündür.

Nafə göbəyini sübh açdı parlaq,
Udu səndəl kimi yandırdı torpaq.

Səndəl tozu kimi, hər şeydən əvvəl
Şah öz paltarını boyadı səndəl.

Göy eyvandan çıxdı bir baş yönəldi
Səndəl rəngindəki günbədə gəldi.

Olunca saqisi o çinli pəri,
Çəkdi öz başına şirin kövsəri.

Mey alıb içirdi bu şux gəlindən,
Gecəyədək içib oldu xeyli şən.

Sürməyi mühitin sədəfi gecə
Sədəfin ağzına dürlər səpincə,

Şah o xumar gözlü Çin gözəlinə
Söylədi: "Könlümdən tozu silsənə!"

Açıldı gül kimi sevimli, dərhal
Xurmanın içindən axıb süzdü bal.

Dedi: - Ey dünyanın istinadgahı,
Kainatın canı, şahların şahı,

Ömrün uzun olsun şiş dağlar qədər,
Göy dənizlər qədər, torpaqlar qədər.

Olsun həyatına səadətin yar,
Ondan sən hər zaman bəhrələr apar.

Sən bu Yer üzünə işıq saçansan,
Şahlıq bəxş eləyən, könül açansan.

Yox deyil dünyada ömür nisgilim,
Qorxuram, bağlıdır, zəifdir dilim.

Reyhan qabağında, de, yararmı bu,
Mən də güləm deyib saçım pis qoxu?

Zəfəran istəyir şahım, neyləyim,
Gərək arzusuna əməl eyləyim.

Şahıma bir nağıl söyləyim mən də,
Gülümsəsin ta ki, yeri gələndə.

Başladı sözünü o Çin gəlini,
İlkin tacidarın öpdü əlini.

Çin qızı söylədi: - İki növcavan
Başqa bir şəhərə oldular rəvan.

Yeməyə azuqə götürüb hərə
Qoyub heybəsinə, çıxdı səfərə.

Gəncin biri Xeyir, birisi Şərdi,
Onlar adlarıtək işlər görərdi.

Bir-iki gün gedib, mənzil aşdılar,
Yanlarında olan azuqə ki, var,

Şər saxlayır, Xeyir yeyib-içirdi,
O əkir, bu isə buğda biçirdi.

Gedirdi yanaşı cavanlar belə,
Birdən yetişdilər isti bir çölə.

Bu çöl təndir kimi bir odlu yerdi,
Dəmiri yumşaldıb mum eyləyirdi.

Ölkəyə quraqlıq atmış əlini,
Döndərmiş səmuma şimal yelini.

Şər yaxşı bilirdi, yolu uzaqdır,
Susuz xarabadır, xeyli quraqdır.

Xəlvəti məşkinə su doldurub Şər,
Dürr kimi gizlədi, vermədən xəbər.

Xeyir: - Yəqin, yolda su var - deyirdi,
Hər tərəf susuzdu, o bilməyirdi.

Beləcə bürküdə xeyli getdilər.
Yorub özlərini həlak etdilər.

Yeddi gün getdilər qızğın çöl boyu,
Qurtardı zavallı Xeyirin suyu.

Sudan yoldaşına vermədi xəbər,
Bir kəlmə dinmədi, danışmadı Şər.

Xeyir bədgövhərdən oldu xəbərdar,
Gördü ki, məşkinin içində su var,

Arabir xəlvəti öz yoldaşından,
Reyhan şərabıtək suyun başından

İçirdi Şər, susuz yanıb da, ancaq,
Xeyir dinməyirdi, tikmişdi dodaq.

O susuz sulunun görüb işini,
Sordu yol boyunca qəmdən dişini.

Nəhayət ciyəri qurudu, yandı,
Endi kirpikləri, gözü qapandı.

Günorta çatanda pozuldu halı,
Susuzdan yanmazmı dağlar maralı?

Yanında od rəngli cüt ləli vardı,
Suyu daşda idi, sanma axardı,

Damırdı gizlicə onlardan su çox,
Damırdı göz üçün, ağız üçün yox.

Açdı sulu ləli göstərib Şərə,
Qoydu qabağında əlbəəl yerə,

Dedi ki: "Yanğıdan öldüm, kömək et,
Söndür atəşimi, yandım, mərhəmət!

Bir içim saf su ver, imdadıma çat,
Ya mərdlik ucundan bağışla, ya sat.

Bu qoşa gövhəri öz suyuna sal,
Su ver, gövhərimin bir qeydinə qal".

Tanrı qəzəbinə gəlmiş zalım Şər
Gördü adı kimi yaramaz işlər.

"Bu daşdan, - dedi ki: - Yonma gəl bulaq,
Mümkünmü dünyada məni tovlamaq?

Viranədə gövhər verirsən mənə
Ki, abad şəhərdə alasan yenə?

Belə kələklərə uyarmı heç Şər?
Mən ki, hiyləgərəm, divdən hiyləgər.

Nə zaman axtarsam əgər mən çara,
Gəlməz hiylələrin sənin, bil, kara.

Yaxamdan əl götür, hiylədən əl çək,
Yüz min işləmişəm mən belə kələk,

Qoymaram başıma çəkəsən suyu,
Abrımı tökəsən bir şəhər boyu.

Mən necə gizlində alım gövhəri,
Şəhərə çatınca alasan geri.

İstəyirəm elə bir gövhər səndən,
Ala bilməyəsən geriyə məndən".

Xeyir dedi: "Nədir o söylə görək?
İstədiyin dürrü tapıb da verək".

Şər dedi: "O gövhər ikicə gözdür,
Bu ondan, o bundan daha əzizdir.

Gözünü satmasan, bunu yaxşı bil,
Bu sudan içməyin heç mümkün deyil".

Xeyir söylədi ki: "Qorxmayırsan sən,
Od alıb yerinə boş su verirsən.

Tutaq ki, bu çeşmən oldu güvara,
Göz çıxarmaq səni yetirməz vara.

Qalarsam gözümə həsrət əgər mən,
Nə xeyir rastıma gələn çeşmədən?

Mümkün ikən qızıl almaq su üçün,
Şirin su yerinə göz almaq neçün?

Ləlim, nəyim varsa, al, eylə mədəd,
Yerdə qalanına verərəm sənəd.

And olsun o böyük pərvərdigara,
Bundan şad olaram, gəlmərəm zara.

Ancaq insaf eylə, gözümə dəymə,
Bir soyuq su üçün dostluğu əymə".

Şər cavab verdi ki: "Bu əfsanədir,
Ürəyi yanançın bir bəhanədir".

Xeyir bu rəftara qaldı xeyli mat,
Su üçün göz suyu axıtdı, heyhat.

Gördü ki, öləcək, əldən gedir can,
Xilas olmayacaq can yanğısından.

Qəlbini aldatdı soyuq su ilə,
Sudan qaçmamışdır, bir susuz belə.

Dedi: "Bıçaq gətir, xəncər gətir, gəl,
Su ver içim, ömrə qıymadan əcəl.

Odlanıb alışan, alovlanan bu
Qızğın atəşimi söndür, səpib su".

Zənn etdi bu əzab, bu qorxu keçər,
O saat bir udum su alıb içər.

Bu halı görüncə siyirib xəncər,
Quş kimi şığıdı Xeyrin üstə Şər.

Xəncəri çırağa çaldı, qanmadı,
Çırağı söndürdü, qəlbi yanmadı.

Nərgizi eylədi gül rəngində al,
Cüt gövhər qopardı tacdan o dərhal.

Ömrünü yazığın salıb zavala,
Su daxi verməyib düzəldi yola.

Bütün şeylərini, ləlini soydu,
Koru təkbaşına səhrada qoydu.

Uzaqlaşıb getdi nə zaman ki, Şər,
Xeyir öz halından tutmadı xəbər.

Torpaqda çırpındı, qan basdı düzü,
Yaxşı ki, görmürdü halını özü...

Bir kürd vardı mallı, pullu, keyfi çağ,
Qurdun balasından sürüsü uzaq.

Onun qapısında çoxlu mal-qara,
Kimsə çatmamışdı bu qədər vara.

Səkkiz qohumunu o saxlayardı,
Onlar yoxsul, bunun dövləti vardı.

Köçəri bir kürddü, deyil oturaq,
Hər zaman ölçərdi səhra, çəmən, dağ.

Ot-ələf dalınca düşərək çölə,
Sürü otarırdı hər zaman belə.

Harda ki ot vardı, axar su vardı,
İki həftə həmən yerdə qalardı.

Otlağın otları yetincə sona,
Sürünü çəkərdi başqa bir yana.

Qəzadan, iki gün vardı o yerə
Pəncə uzatmışdı, bənzəyib şirə.

Onun türk baxışlı, xoş hindu xallı
Bir qızı vardı ki, xeyli kamallı.

Sərvi su içmişdi ciyərdən, qandan,
Nazla bəslənmişdi nazənin canan.

Saçının hörüyü ətəyindəndi,
Boynunda çəkmişdi aya kəməndi.

Bənövşə qıvrımlı hər gözəl teli
Qarğa qanadından qaraydı, bəlli.

Qəmzəsi sehrdən badələr içmiş,
Taleyi önündə qəza bir heçmiş.

Babil tilsiminə bağlamışdı bel,
Sehrinə bənd olmuş, vurulmuşdu el.

Xalından olmuşdu gecələr qara,
Ondan nur almışdı göydə aypara.

O şəkər sındıran, püstə dodaqlı,
Öpüşün yolunu etmişdi bağlı.

Evdə bəslənilib çatmışdı boya;
Balıqtək meyl etdi o gözəl suya.

Yolun kənarında, bir çeşmə vardı,
Soyuqdu, el suyu ordan alardı.

Qız o şirin sudan gəlib doldurdu,
Sonra evlərinə getməyə durdu.

Birdən qulağına gəldi uzaqdan
Yaralı xəstədən qopan ah-fəğan.

Eşidib o yana qız tez yüyürdü,
Gəlib qan içində bir gənci gördü.

Bir yaralı çalır hey əl-ayaq, ah,
Dilində yalvarış, bir də ki, Allah.

Uçdu nazəninin başından huşu,
Tez gedib dindirdi o vurulmuşu,

Dedi: "Vay halına, söylə görüm sən,
Qanlar içindəsən nə üçün, nədən?

Ey cavan, bu zülmü sənə kim etdi,
Halına yanmadı, buraxdı getdi?"

O dedi: "Ey mələk, de görüm ki, sən
Pərizadəmisən, ya mələkmisən?

İşim çox qəribə oyundur, heyhat,
Uzundur başıma gələn əhvalat.

Susuz, bil, ürəyim oldu tar-mar,
Gəl bu yanğılını cəhd eylə, qurtar.

Su, yoxsa ölərəm, dayanma çıx get,
Varsa ver, qoy içim, ömrü xilas et".

O nicat açan, saqi, baldodaq,
Abi-həyat kimi sudan alaraq

Verincə, xəstənin keçdi yanğısı,
İçdi bacardıqca, içdi sərin su.

Can gəldi o solmuş cana əlbəəl,
Ürəkdən şad oldu çıraqban gözəl.

Qoydu öz yerinə Xeyrin gözünü,
Şükr edib söylədi Allah sözünü.

Çıxmışdısa əgər kamanından ox,
Gözün gilələri salamatdı çox.

Bütün qüvvətini işlətdi o qız
Ki, yerdən xəstəni qaldıra yalqız.

Gözünü sarıyıb bağladı həman,
Yapışdı mərdanə tutdu əlindən,

Çalışdı, qaldırdı, sonra da vardı
Ona rəhbər olub, evə apardı.

Gəldi atasının birbaş yerinə,
Gətirdi gözsüzü binalarına.

Çıxınca önünə kəniz, qaravaş,
Dedi: "Apar evə, bunu çox yavaş".

Özü anasının yanına getdi,
Gördüyü vəqəni tez bəyan etdi.

Anası dedi ki: "Söylə görüm sən
Gəldin, gətirmədin bəs onu nədən?

Edərdik bəlkə də yazığa çara,
Bir az dincələrdi, o baxtiqara".

Qız dedi: "Gətirib gəlmişəm, ana,
Nə kömək bacarsan, et o insana".

Qaravaş xəstəni evə gətirdi,
Yatağın yanına dərhal yetirdi.

Tez yer düzəltdilər, süfrə sərdilər,
Şorba içirdilər, kabab verdilər.

Zülüm görmüş Xeyir ah çəkdi yavaş,
Az yeyib, inlədi, dərdə qoydu baş.

Kürd evə gələrək tez axşamüstü,
Səfra sındırmağa cumdu alüstü,

Nə gördü, adətdən xeyli kənar şey,
Səfrası şiddətlə qaynayırdı hey.

Gördü bir huşsuzun yamandır halı,
Ölümcül uzanıb yatır yaralı.

"Kimdir bu şəxs, - dedi gələrək dilə,

  • Nə üçün xəstədir, gücsüzdür belə?"

Kimsə şərh etmədi dürüst halını,
Başına gələni, bu zavallını.

Ancaq deyə bildi bunu şux pəri:
"Dəlinmiş almazla onun dürləri".

Kürd gördü xəstə kor sayır özünü,
Qəlbi parçalanıb, yumur gözünü,

Dedi ki: "O yüksək ağacdan varın,
Gedin, tez bir neçə yarpaq qoparın!

Suyu çıxanadək əzin yarpağı,
Sürtün yarasına, sözümün sağı,

Bu əlac olunsa, xəstənin yenə
Fər gələr, nur gələr kor gözlərinə.

Yaman olursa da əgər göz dağı,
Şəfadır dediyim ağac yarpağı".

Ağacın yerini verərək nişan:
"Bizim o çeşməylə, - dedi, - yanbayan

Bir qoca ağac var, ətirlər səpər,
İnsanın beynini edər təzə-tər.

Gövdəsindən çıxır onun iki şax,
Onlar fərq olunur aralanaraq.

Bir şaxın yarpağı huri ipəyi,
Odur kor gözlərin nuru, köməyi.

O birinin yaşıl yarpağı ki, var
Ondan da sərilər şəfa taparlar".

Elə ki, kürd qızı bunu eşitdi,
Deyilən əlacın fikrini etdi.

Dil açdı, başladı yalvar-yaxara,
Eyləsin atası xəstəyə çara.

Kürd eşidincə bu yalvarışları,
Durub tez yönəldi ağaca sarı.

Tez yarpaq qopardı həmin ağacdan,
O yarpaq verirdi cansızlara can.

Gətirdi, kürd qızı yarpağı aldı,
O qədər döydü ki, pucalı qaldı.

Süzdü qalmayınca xıltın nişanı,
Xəstənin gözünə tökdü dərmanı.

Bağladı dərmanla Xeyrin gözünü,
Bir saat bilmədi xəstə özünü,

Sonra xilaskara bir nəzər saldı,
Balışa baş qoydu, uzanıb qaldı.

Beş gün o xəstəyə vurulmadı əl,
Dərman gözlərində qaldı mükəmməl.

Axırda qurtardı yazığın canı,
Gözündən açdılar dava-dərmanı.

Gəldi gözlərinin fəri yerinə
Oldu əvvəlki tək o, gözlü yenə.

Saldı ətrafına Xeyir xoş nəzər
Qoşa nərgiz belə açılar səhər.

Uğurlu iş gördü, şükr etdi cavan,
Dəyirman öküzü qurtardı tordan.

Getdi ev əhlindən kədər nə ki var,
Örtüb üzlərini, könül açdılar.

Ürəkdən xoşladı, sevdi yalqızı
Kürdün gülcamallı mehriban qızı.

Elə ki, nərgizlə o sərv oldu şad,
Demək, gövhər oldu sandıqdan azad.

Gördü gül üzünü gəncin o pəri,
Ürəkdən bağlandı, xoşladı Xeyri.

Duyaraq hissini, inayətini,
Saldı Xeyir ona məhəbbətini.

Qızın görmürdüsə üzünü əgər,
Nazlı yerişinə salırdı nəzər.

O çox dinləmişdi şirin gözəli,
Dəymişdi əlinə mehriban əli.

Bu vermişdi ona ürəkdən könül,
Bağlanmışdı buna sidq ilə o gül.

Xeyir qoca ilə hər səhər ertə
Əl atardı işə, şirin zəhmətə,

Dəvə otarardı, sürü güdərdi,
Hər işi düşünüb, ölçüb edərdi.

Qoyundan qovardı canavarları,
Qoruyardı belə dövləti, varı.

Kürd ki ömrü boyu gəzmiş otlağı,
Gördü Xeyirdəki can yandırmağı.

Dedi: "Ey əzizim, bu dövlət, bu var,
Sənindir, ol ona sahib-ixtiyar".

Xeyir məhrəm olub kürdgildə qaldı,
Hər şeyə artaraq maraq çoxaldı.

Sordular, kim sənin gözünə qıymış,
Necə rəhmsizmiş, necə zalımmış.

Şərin işlərini o gizlətmədi,
Nə olub söylədi, uzaq getmədi.

Dedi: "Suya əvəz vardı gövhərim,
Susuz lap yanırdı mənim ciyərim.

Ömrə bir nanəcib zərər yetirdi,
Bu zülmü başıma o Şər yetirdi.

Aldı gövhərləri, gözümü dəldi,
Su da verməyərək, yola düzəldi".

Kürd belə dastanı eşitdi, durdu,
Rahibtək özünü torpağa vurdu.

Sevindi: "Əssə da, - dedi, - sərt külək,
Xələl görməyibdir bu gözəl çiçək".

O mələk xislətin oldular agah,
Şər nələr başına gətirmişdir, ah.

Candan əziz tutdu onu bu külfət,
Bəsləyib verdilər min nazü-nemət.

Özü baxdı ona o qənddodaqlı,
Durdu qulluğunda üzü yaşmaqlı.

Su verib Xeyirə özü yanırdı,
Eşqindən ürəyi, gözü yanırdı.

Xeyir də bağlandı, yara verdi can,
Könül əsirgəməz aşiq canandan.

Dürrün xatirinə çölə getdi hey,
Öküzə, dəvəyə xidmət etdi hey.

Dedi öz-özünə: "O canan ki var,
Mən kimi yoxsula olmaz nazlı yar.

Onun kamalı var, xoş camalı var,
Olacaq qisməti, kimin malı var.

Onlardandır bu gün dolanacağım,
Mümkünmü üstəlik qohum olmağım.

Yaxşı olar belə qorxulu yerdən
Zirəklik eyləyib köçüm gedim mən".

Keçmişdi bu işdən bir həftə tamam,
Xeyir evə döndü çöldən bir axşam.

Çırpındı qəfəsdə olan quş kimi,
Xəznə üstə kasıb oturmuş kimi.

Təşnəydi, önündə dirilik suyu,
Sanki hiss edirdi keçən yanquyu.

O gecə ağrıdı qəlbinin başı,
Yerdə gül bitirdi gözünün yaşı.

Kürdə söylədi: "Ey qərib bəsləyən,
Çəkdin kimsəsizin çox nazını sən.

Göründü sayəndə bu cahan mənə,
Verdin ürək mənə, təzə can mənə.

Evində bəslənib izzət görmüşəm,
Süfrəndən yemişəm, nemət görmüşəm.

Damğanın yeridir alnımda dərin,
Dediyimdən çoxdur sənin hörmətin.

Bil, ətrin yaşayır şirin canımda,
Süfrənin yağıdır, qaynar qanımda.

Süfrənin önündə bir acizəm mən,
Canımı verərəm əgər istəsən.

Yetər ki, bu qədər qonağın oldum,
Bəsdir əzab çəkdim, artıq yoruldum.

Süfrəndən bu çörək yediyim qədər
Sənə şükr eyləyə bilsəydim əgər,

Haqqını verməyə yaradan tarı
Mənə kömək əli verəydi barı.

Ayrılıq gəlsə də çox ağır mənə,
İcazə ver artıq, gedim, vətənə.

Çoxdandır vətəndən düşmüşəm uzaq,
Elimdən, köçümdən irağam, iraq.

İstəyirəm səhər olduqca erkən
Düzəlim yoluma evə doğru mən.

Getsəm də əməyin itməyəcəkdir,
Qapından hümmətim getməyəcəkdir.

Sən nur çeşməsisən, işığın əyan,
Arzum budur məni unutmayasan.

Yetir köməyinlə pərü bal mənə,
Verdiyin çörəyi et halal mənə".

Xeyir öz sözünü qurtardı, durdu,
Sanki var-yoxuna kürdün od vurdu.

Tökdü göz yaşını kürd neysan kimi,
Qopdu hay-küy həzin bir fəğan kimi.

Beyinlər qurudu, gözlər ağladı,
Qızın ağzındakı sözlər ağladı.

Ağlayıb, ağlayıb durdular guya,
Axar su çevrildi donan bir suya.

Aqil kürd qaldırdı sonra başını,
Evi xəlvət edib çatdı qaşını,

Xeyrə söylədi ki: "Sən, ey mehriban,
Ağıllı, cürətli, mötəbər oğlan.

Tutaq ki, getmisən doğma şəhərə,
Tikan batıracaq sənə, bil, hərə.

Nemət buradadır, naz bu məkanda,
Nə var, əlindədir - yaxşı, yaman da.

Yaxşılar cilovu verməzlər pisə,
Satmazlar dostları yada, nakəsə.

Bollu dövlətim var, ağım, qaram var,
Bir də ki, çox əziz ciyərparam var.

Zəhmət sevəndir o mehriban çiçək,
Çirkinlikdir ona yaxşı deməmək.

Müşk əgər olarsa nafədə nihan,
Onun xoş ətrini duyar bu cahan.

Ürəyin xoşlasa o dilbəri, biz
Canımızdan səni saxlarıq əziz.

Belə bir qıza ki, yetişmiş azad,
Öz əlimlə səni seçirəm damad.

Dəvədən, qoyundan, maldan nəyim var,
Verərəm, çoxalar, sərmayən artar.

Mən də aranızda nazla, nemətlə,
Əcəl gələnədək yaşaram belə".

Kürddən görən zaman belə şəfqəti,
Ona şükür etdi, qalxdı hörməti,

Söhbətə şadlıq da qatdılar onlar,
Nazla, sevinc ilə yatdılar onlar.

Harun üzlü səhər bağlayanda bel,
Zəng kimi səsləndi xoruz, durdu el;

Uğurlu talelə süzüb dörd yanı,
Çıxdı öz taxtına məşriq soltanı.

Kürd vida eylədi şirin yuxuya,
Oyandı görməyə tədarük toya.

Nikah ki, birliyin əsas şərtidir,
Onunla nəsillər inkişaf edir.

Verdi Xeyrə qızı, yaşayın, deyə
Qoşdu Ütaridi parlaq Zöhrəyə.

Həyat çeşməsini tapdı bir ölü,
Günəş nurlandırdı o tutqun gülü.

O baldodaq saqi, susamış Xeyrə
Bir şərbət verdi ki, dəyər kövsərə.

Ona çeşmə suyu verdisə əvvəl,
İndi həyat suyu baxş etdi gözəl.

Yaşadılar belə sevincək, qoşa,
Yoxdu həsrətləri bir şeydən, haşa!

Əhdi gətirdikcə bu cütlər yada,
Çox şad yeyirdilər vardan dünyada.

Kürdün nə qədər ki, mayası vardı,
Verdi bu bir cütə, verdi qurtardı;

Bütün sürüləri, dövləti, varı
Axdı Xeyrə tərəf, kürəkən sarı...

Bir gün sulu yerdən, ağaclı yerdən,
Başladı köç geniş səhraya birdən.

Xeyir, can dərmanı, olduqca uca,
O səndəl qoxulu yaşıl ağaca

Yanaşıb, dərdikcə dərdi şaxlardan,
İnsanın əlacı göy yarpaqlardan.

Əlacdır sevdaya bir şax yarpağı,
Digərindən tapır şəfa göz dağı.

Yığdı bir çuvala basdı mala-mal,
Dəvənin üstünə yükləndi çuval.

Yarpağın sirrini saxladı pünhan,
Yadından hamının çıxdı o dərman.

Düşdü bir şəhərə onların rızı,
Bu şəhrin şahının gözəl bir qızı

Tutulmuş sevdaya, bəd bir azara,
Nə qədər əlləşib etmişlər çara.

Sağalmamış; yanıb "hayıf" demişlər.
Bilikli həkimlər, məşhur təbiblər

Gəlirdi soruşub həmən şəhəri
Ki, div balasından o gözəl pəri

Sağalsın, qalmasın zərrəcə dərdi.
Padşah gələnlərlə bir şərt kəsərdi:

"Sevdadan qızımı kim etsə azad,
Mən də eyləyərəm onu xeyli şad.

Olar kürəkənim. Hər kim çarəni
Etməyib, görərsə o məhparəni,

Qəzəb eyləyərəm, qılınc alaram,
Bədəndən başını vurub salaram".

Aciz qaldığından bu əlacda, ah,
Nə qədər təbibi öldürtdürdü şah.

Min qərib şəhərli olunca naşı,
Padşah əmr eylədi, kəsildi başı.

Bu şərt gündən-günə elə yayıldı;
Hər kim pul görəndə hayıl-mayıldı,

Eşidib bu sözü o, baş itirdi,
Özü öz əliylə qanına girdi.

Xeyir də eşidib həmin xəbəri:

  • Çarəmlə sağalar, - dedi, - şux pəri.

Şaha yetirdi ki: "Ey səxa kanı,
Yoldan götürərəm mən bu tikanı,

Ondan xəstəliyi eylərəm uzaq,
Sağaldaram qızı, şərtim var ancaq -

Heç şeydə yox gözüm qoca dünyada,
Mənim verəcəyim dərman, dava da

Allah rizasına veriləcəkdir.
Nə zaman ki, gücü görüləcəkdir,

Məni məqsədimə çatdırsın Allah".
Xeyrin bu sözündən xəbər tutdu şah,

Dedi: "Söyləyin ki, gəlsin, öpsün əl".
Xeyir təzim etdi gəlib əlbəəl.

Şah dedi: "Ey yaxşı adam, söylə bir,
Sənin adın nədir?" Dedi: "Xeyirdir!

Səadət baxş etmiş mənə ülkərim,
Uyğundur adıma sözüm, işlərim".

Şah onun adını bilib yaxşı fal,
Dedi: "Çarə eylə, aman, qeydə qal,

Bunun nəticəsi yaxşıdır", - dedi,
"Adın bu əməlin naxşıdır", - dedi.

Sonra bir məhrəmə tapşırdı, varsın
Qızının yanına Xeyri aparsın.

Xeyir gəldi gördü, gün kimi gözəl,
Xəstəlik sərvinə yetirmiş xələl.

Şirtək həyəcanlı, bərəlmiş gözü,
Nə yatmış gecəni, nə də gündüzü.

Səndəl yarpağı ki yanında vardı,
Açıb düyünçədən dərhal çıxardı,

Döyüb hazırladı buz kimi şərbət,
Qıza xoş gələrdi bu dava, əlbət.

Uzatdı xəstəyə, alıb nuş etdi,
Silinib beyninin tozları getdi.

Qız bu vəlvələdən nicata çatdı,
Şərbət içən kimi yıxıldı yatdı.

Xeyir gördü yatır o gözəl bahar,
Duydu ki, silinib üzündən qubar.

Çıxdı ayqabağın evindən çölə,
Gəldi öz evinə şad, gülə-gülə.

Yatdı pəriüzlü, üç gün yumdu göz,
Şaha öz halından demədi bir söz.

Durdu üçüncü gün o dilbər mələk,
Yedi yavaş-yavaş yüngül bir yemək.

Belə şad xəbərdən olunca agah,
Qaçdı ayaqyalın saraya padşah.

Gördü taxt üstündə ağıllı, huşlu,
Oturmuşdur qızı şahin duruşlu.

Yıxılıb önündə o mahcamalın:

  • Həmdəmin olacaq, - dedi, - kamalın.

Fitnə uzaq olsun, qızım, yanından,
Xəstəlik çıxdımı, söylə canından?

Şahın hörmətini gözləyərək qız,
Təşəkkür eylədi ataya yalnız.

Hökmdar sevinib oldu xeyli şad,
Getdi tək qalaraq o sərvi-azad,

Çağırıb yanına məhrəm bir adam,
Sifariş yolladı şaha güləndam:

"Qüdrət dəftərində yazılmış belə,
Şahlar sadiq olar hər vaxt əhd ilə.

Onda ki kəsildi xəncərlə başlar,
Gözlədi qoyduğu şərti hökmdar.

Tac ləyaqətlidən mən gördüm şəfa,
Şah gərək əhdinə eyləsin vəfa.

Qılınc eyləyərsə əlac iqrara,
Tac gərək sustalıb düşməsin dara.

Minlərlə baş qoydu qılınc təlaşda,
Ucalsın tac ilə qoyun bir baş da.

Qurtardı canımı onun dərmanı,
O açıb qıfılı; belə insanı

Unutmaq bizlərə yararmı məgər?
Tapılmaz, bil, mənə ondan başqa ər.

Yetirək yerinə əhdi, peymanı,
Bu yükdən qurtaraq tezliklə canı".

Əhdi doğrultmağa şahı ansızın
Gözəl məsləhəti oyatdı qızın.

Şah Xeyri istədi, atlı çapdılar,
Bir yolun üstündə gəlib tapdılar.

Alıb yanlarına nadir gövhəri,
Şahın hüzuruna döndülər geri.

"Ey cahan böyüyü, - dedi - şah, nədən
İqbalından yana üz çevirirsən?"

Əynindən çıxarıb sonra xəlvəti,
Bir ölkə olardı onun qiyməti,

Bağışladı ona, bol gövhər verdi,
Afərinlər dedi, zər kəmər verdi.

Çəkildi saraya naxışlı pərdə,
Şəhəri bəzədi şəhərlilər də.

Qız dam guşəsindən yetirib nəzər,
Gördü sevgilisi tam aya bənzər.

O, gözəl üzlü bir sərvi-rəvandı,
Xətti şəvə kimi, zirək cavandı.

Həm şah razı oldu, həm də o dilbər,
Xeyir damad oldu, kor olsun qoy Şər.

Xəznə qapısına əl atdı soltan
Qırdı dürüst möhrü, oldu kamiran.

Sürdü, istəyincə səfalar sürdü,
Gözəllik, şən həyat taxtını gördü.

Şahın bir vüqarlı vəziri vardı,
O, xalqın əlindən hər an tutardı.

Bir qızı vardı ki, dəyərdi cana,
Üzü bənzər qarda qarğa qanına.

Toxunmuş zərəri çiçəyin aya,
Puç olub gözləri çıxmışdı zaya.

Şahdan izn istəyib o vəzir deyir:
"Qızımın gözünə nur versin Xeyir".

Vəzir şah şərtinə eylədi əməl,
Dərman təsir etdi olduqca gözəl.

Oldu bu qızın da sevimli əri,
Bir gövhər cəzb etdi neçə gövhəri.

Ona qismət oldu üç gözəl tavus,
Kəsranın tacıyla taxti-Keykavus.

Gah vəzir qızını dilə gətirdi,
Bütün istəyini ələ gətirdi.

Gözünə nur verdi şah qızı bəzən,
Bu sanki günəşdi, o bir aydı - şən.

Gah da kürd qızıyla şadlıq eylərdi,
Üç nərdlə oyunda üstün gələrdi.

Ömrünə yar oldu beləcə baxtı,
Əlinə keçirdi o tacı, taxtı.

Keçdi hesabına o gözəl diyar,
Tutdu tacidarlıq Xeyirdə qərar.

Günlərin birində o, bağa gəldi,
Bir könül açanla keyfə yönəldi.

Şər ki, yoldaşıydı onun səfərdə,
Düşdü öz əliylə öz başı dərdə.

Gördü o cühudla söhbət eyləyir,
Dedi yəhudiyə o saat Xeyir:

"Bir asudə vaxtda sal qabağına,
Gətirib gəl bunu şahlıq bağına".

Sonra gedib bağa, keyfə oturdu,
Kürd əli qılınclı önündə durdu.

Gəldi əyniaçıq pərakəndə Şər,
Öpdü torpağını ondan bixəbər.

Xeyir ona dedi: "Adını söylə!
Başın salacaqdır səni əngələ".

Səyyah: - "Mübəşşirdir, - dedi, - şöhrətim,
Görünür hər işdə gücüm, qüdrətim".

Xeyir dedi: "Söylə sözün düzünü,
Təmizlə, qanınla yu öz-özünü".

O dedi ki: "Adım belədir ancaq,
İstəyirsən öldür, istəsən burax".

Xeyir dedi: "İşin daim zavaldır,
Alçaqsan, hamıya qanın halaldır.

Adın Şər, özün də xalq üçün şərsən,
Xisləti adından pis bir bəşərsən.

Sən o deyilsənmi bir cana qıydın,
Çöldə bir susuzun gözünü oydun.

Hələ bu bəs deyil, gör nələr etdin,
Ona su verməyib, çıxdın da getdin.

Aldın göz gövhəri, kəmər gövhəri,
Apardın onları, yandı ciyəri.

Bil ki, gövhərləri gedən mənəm, mən!
Sənin baxtın öldü, mənimkidir şan.

Hər kimin olarsa Allah pənahı,
Odur xoşbəxtliyin əbədi şahı.

Mənim taleyimə Allah oldu yar,
İqbalım eylədi məni tacidar.

Kəsildi baxtımın Tanrı pənahı,
İndi bu yerlərin şahıyam, şahı!

Vay sənin halına, yamandır zatın,
Qurtarmaz əlimdən artıq həyatın".

Şər Xeyri tanıdı və birdən-birə
Özünü götürüb çırparaq yerə,

Söylədi: "Gördüyüm işlər yamandır,
Pis əməllərimə baxma, amandır.

Başımız üstündə dönən fələklər,
Sənə Xeyir demiş, mənə isə Şər.

Nələr eylədimsə o zaman sənə,
Bütün eylədiyim yaraşır mənə.

Nələr bacarırsan, mənə durma et,
Et ancaq özünə, adına nisbət".

Xeyir bu nöqtəni eyləyincə yad,
Tez onu ölümdən eylədi azad.

Elə ki qılıncdan Şər azad oldu,
Uçdu yol uzunu, qəlbi şad oldu.

Qəzəbli kürd isə dalınca getdi,
Vurdu qılınc ilə tez həlak etdi.

"Xeyir düşündüsə xeyirli işlər,
Şərsən, - dedi, - çıxar qabağına şər".

Sonra üst-başını axtardı, gəzdi,
İki dürr gizlədib kəmərdə, sezdi.

Gətirdi Xeyr üçün, qoydu tez yerə,
Dedi: "Çatdı yenə gövhər gövhərə".

Öpdü gövhərləri o, kürdə verdi,
Nəcibi gövhərlə o sevindirdi.

Əlini gözünün üstünə qoydu,
Dedi: "Şər bunları xəncərlə oydu.

Verdim gövhərləri sənə mən özüm,
Çünki əllərinlə nurlanıb gözüm".

Xeyirin əməli qəlbinə yatdı,
Camaat da ondan arzuya çatdı.

Səadət taxtına çıxınca, demək,
Dəmir gümüş oldu, palaz da ipək.

Hər kimin ki baxtı, xoş taleyi var,
Tikan ona xurma, daş da zər olar.

Qurdu çox təpərli ədalətini,
Qüvvətə mindirdi məmləkətini.

Bir zaman yönəlib yarpaq dərdiyi,
Ağır xəstələrə şəfa verdiyi

Ağacın üstünə tez-tez gedərdi,
Ağır naxoşlara əlac edərdi.

Keçirərdi orda gününü tamam,
Ürəkdən o yerə verərdi salam.

Ona xoş gəlmişdi səndəl havası,
Səndəl rəng olmuşdu onun libası.

Bağlardı hər zaman səndələ əməl,
Edərdi əynini daima səndəl.

Səndəl asayişin ruhu, qanıdır,
Ətri hər bir zaman can nişanıdır.

Tozu yox eyləyər hər dərdi-səri,
Qurtarar yanğıdan odlu ciyəri.

Bitirdi nağılı o Çin gözəli,
Etdi öz dilini şirin, məzəli.

Şah onun yerini canında etdi,
Yəni bədnəzərdən aldı, gizlətdi.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets