Əlavə, 3
Page 3 of 4 · 50%
یکی از مورخین میگوید: «دولت انگلیس یک گناه عظیمی کرد، وقتیکه خواست بدون هیچ حق به توسط شاه شجاع به افغانستان مسلط شود، انتقام الهی آخرالامر حرص انگلیسیان را منکوب ساخت. رؤسای این طرح جمیعاً مغضوباً منعدم شدند. طایفهٔ افغان افواج انگلیس را از یک سمت رود اتل به سمت هند ریخت و در هند را به روی ایشان بست. کلید این در، قسمت دولت روس است. و بعد از این، افتتاح باب مزبور موقوف به میل روس خواهد شد. اگرچه شکست انگلیس در افغانستان برای پولیتیک آن دولت صدمهٔ بسیار بزرگ بود، ولی جنس انگلیس از آنها نیست که طرح پولیتیک خود را به این صدمات موقتی تغییر بدهد. پولیتیک اصلی دولت مشارالیها با آن همه صدمهٔ بزرگ از میامن ثباتقدم در همان حالت سابق باقی ماند. چیزی که تغییر یافت فقط راه پیشرفت و رسم اجرای آن بود. همینکه افغانستان از دست رفت، ممالک سند و پنجاب را بدون تأمل تصرف کردند و به واسطهٔ ضبط آن دو مملکت معظم علاوه بر اینکه صدمات افغانستان را بالمضاعف تلافی نمودند، اسباب پولیتیک اصلی را نیز خیلی بهتر و محکمتر از سابق مهیا ساختند. چنانکه میتوان گفت که اکنون ممالک افغان در تحت تصرف انگلیس است. طرح پولیتیک دولت مشارالیها از قراری بود که عرض شد.
حالا چند کلمه هم از طرح عسکریهٔ آن دولت بگوییم. در ضمن این مطلب یک مسئلهٔ طبیعی هست که بیان آن را باید مقدم داشت. در ولایات «ینگی دنیا» -که به تصرف طوایف فرنگ افتاد- از نسل ایشان طوایف بزرگ در آن سامان پیدا شدهاند، اما تا به حال زیست و تناسل جنس انگلیس در خاک هند ممکن نبوده تمامی اطفال انگلیس که در این ملک متولد میشوند پیش از آنکه به حد بلوغ برسند کلاً بدون استثناء میمیرند. این حکم طبیعت، در قطع نسل انگلیس، یکی از مشکلات عمدهٔ حفظ هندوستان شده بود. اکنون یکصد و پنجاه سال است که انگلیسان، طبقه به طبقه، از خاک هند میگذرند بیآنکه از نسل خودشان آثاری در آن سرزمین باقی بگذارند و یا آنکه در آن صفحات از جنس خود بتوانند جمعیت کافی فراهم بیاورند. لکن چندی قبل از این وقتی که خطهٔ پنجاب را گرفتند، با کمال وجد دیدند که زیست جنس انگلیس در ملک مزبور آسان و مقدور است و چون رودخانههای پنجاب و بهخصوص رود اتل -که از بالای کشمیر تا خاک سند به دریای عمان امتداد مییابد- سرحد طبیعی اعظم سدهای راه هندوستان میباشند، لهذا انگلیسان مصمم شدند که کلیهٔ اختیار خود را در خاک پنجاب جمع نمایند و رود اتل را سنگر عسکر خود قرار بدهند. به همین خیال پیشاور را یک نوع سیواستاپول ساختند و طرح مقابلهٔ دشمن را در همان سواحل رود اتل ترتیب دادند. ولی پس از استحکام این سرحدات طرح مدافعه را باز ناقص و غیرکافی دیدند. اولاً معسکر پنجاب از مقر قدرت انگلیس زیاد دور بود؛ ثانیاً محل جدال به ممالک هند زیاد نزدیک میشد. به جهت رفع این دو نقصان کلی مهندسان انگلیس یک طرح تازهٔ دیگر بدا کردند که هیچ ربطی به خیال اولی نداشت. محمره و عربستان ایران را -که در وسط راه هندوستان و لندن واقع است- و از هر حیث -چه به جهت عبور عساکر انگلیس چه به جهت دفع حملهٔ روس و چه به جهت انقیاد حرکات ایران- بهترین منازل یافتند. طرح تازه مبنی بر این بود که دولت انگلیس کل قدرت خود را عربستان و بنادر فارس جمع آورد و عوض اینکه حملهٔ روس را در سواحل رود اتل منتظر باشد در خاک عراق قرار بدهد. و در سمت استرآباد بر روی روسها بیفتد. این طرح چندین محسنات دارد:
اولاً عساکر انگلیس از لندن صد مرتبه زودتر و سهلتر به فارس میرسند تا به پنجاب؛ ثانیاً موافق علم نظام، در این قسم لشکرکشی باید یک سر صف سپاه دشمن در مازندران و سر دیگر در افغانستان باشد. حملهٔ چنین به مراتب از حملهٔ چنان بهتر است. این نوع حملهٔ انگلیس، لشکر روس را حکماً مجبور میساخت که اول به دفع استعداد فارس پردازد و در این صورت کوهها و استحکامات طبیعی فارس قوهٔ واقعهٔ انگلیس را مضاعف خواهد کرد؛ ثالثاً هرگاه انگلیس در این صفحات مغلوب بنود باز در پنجاب به دفعهٔ آخری هم تجدید جنگ برای او ممکن خواهد بود؛ رابعاً به واسطهٔ حضور انگلیسان در فارس، موافقت ایران برای روس چندان فایده نخواهد داشت. بلکه زور عمدهٔ ایران در دست انگلیسان خواهد بود.
خلاصه، این طرح جدید هزار مرتبه بر طرحهای سابق ترجیح داشت. جنگ آخری این دولت با ایران هیچ دلیلی نداشت مگر آزمایش این طرح، اما بخت دولت اسلام و صد حسن اتفاق دیگر اجرای قصد انگلیس را موقتاً به تأخیر انداخت. اما اشخاصی که از دقایق پولیتیک انگلیس و از مدارج لزوم این طرح استحضار دارند میدانند که دولت انگلیس به این آسانی از چنین طرح ناگزیر دست نخواهد کشید. راهآهنی که میخواهند از کنار بحر سفید تا به محمره بسازند و نصب کونسولهای شیراز و استرآباد و موافقت انگلیس با امام مسقط، وحشت مفرط از استقرار بیدق ینگی دنیایی در خلیجفارس و مأموریت «رانسون» به ایران -که خود او از مؤسسین و از استادان معروف این طرح تازه است و عزیمت و سیاحت او به سمت بغداد. محض تفحص دقایق این طرح بود- و هر نوع اقدامات و جانفشانیهای دیگر ایشان تماماً مربوط به خیال واحد است. این طرح عسکریه و آن طرح پولتیک -که سابقاً ذکر شد- به نوعی لازمهٔ بقای دولت انگلیس شده است و حواس انگلیسان به حدی طرف این مطالب است که در هر گوشهٔ آسیا هر حرکتی که از ایشان صادر میشود خواه صلح، خواه التماس، خواه تهدید، با کمال اطمینان میتوان قسم خورد که مقصود باطنی ایشان نیست مگر پیشرفت این دو طرح در ممالک ایران
بعض کسان معتقدِ این هستند و میگویند که هرگاه انگلیسان از دولت ایران مطمئن بشوند مضایقه نخواهند داشت که تمام افغانستان را به ایران بدهند. الحق، حرفی بزرگ زدهاند و البته راه اطمینان را هم پیدا کردهاند. اما من هر چه فکر میکنم نمیتوانم باور کنم. زیرا حکومت افغان که تنها به بودن در دست زمان شاه مایهٔ وحشت انگلیس شده بود، وقتی که منضم به ایران بشود چگونه اسباب اطمینان آن دولت خواهد بود؟ اکنون که ما چهارصد فرسخ از پیشاور دور هستیم به محض اینکه در هرات یک توپ خالی میکنیم تمام هندوستان بر هم میخورد؛ پس آن روزی که افواج ایران داخل جلالآباد بشوند، حالت هندوستان چه خواهد بود؟ لهذا هر چه تعقل میکنم میبینم که در این باب موافق هیچ علم و قانون اقتدار ایران با اطمینان انگلیس جمع نمیشود. پس معلوم است اشخاصی که این اجتماع ضدین را مبنای پولتیک خود ساختهاند چنان خیال میکنند که معنی اطمینان انگلیس منحصر بر این است که به الفاظ مسلسل و به قسمهای فصیح از مأمورین انگلیس تملقات زنانه بگویند و به جهت خوشآمد محرر سفارت ایشان اسباب رنجش دولت روس را بیملاحظه فراهم بیاورند.
بلی! هرگاه وزرای انگلیس به این اطمینانها اکتفا میکردند، «سند» را هم علاوه بر افغانستان به ما میدادند، اما حیف که دولت انگلیس حصول اطمینان خود را منحصر به آن اسباب میداند که در بیست دولت مستقل هند امتحان کرده است دوستی و اطمینان دولت انگلیس نسبت به ایران وقتی ظهور خواهد کرد که اوضاع حیدرآباد دکن را سرمشق دولت خود قرار داده باشیم. فرمانفرمای هند در اوقات سفر شاه مرحوم، محمد شاه -طابالله ثراه- به تسخیر هرات، به دولت متبوعهٔ خود نوشته است که: «ما باید به قدر قوهٔ خودمان لازمهٔ تدابیر را به کار بریم و نگذاریم که در افغانستان اعتبار خارجه رخنه پیدا کند و باید بلادرنگ در تدارک رد آن تعدی باشیم که بر سرحدات ما حمله دارد. ایران و افغانستان در پولیتیک مشرق زمین وقع و عظم بینهایت به هم رسانیدهاند. افغانستان در هر ایام اسباب وحشت و تزلزل صاحبمنصبان هندوستان بوده است. کابل و قندهار ابواب هندوستان هستند. هر وقت این درها بسته باشد، هندوستان از شر دشمنان خشکی محفوظ است.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-elave-3
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
به نام ایزد بخشندهٔ مهربانحمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالکالملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجبالاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بیاعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.
Yusif əminin tərcümeyi-halıاین بنده یوسف ابنعبدالله مختصراً شرح حال خود را به مطالعهکنندگان این کتاب بیان مینماید: مسقطالرأس [من] دهخوارقان از محال تبریز است. چون عموی بنده در تبریز سکنی داشت، پدرم مرا به تبریز برده در نه سالگی به عم بزرگوار سپرد که به مکتب بگذارد، در سایهٔ او تحصیل علوم دینیه نمایم. هشت سال در دبستان محله خوانده و چهار سال هم در مدرسه در سلک طلاب منسلک بوده صرف و نحو را به اتمام رسانیده، خط نستعلیق را خوب مینوشتم. در بیست سالگی، پدر مرحوم را استطاعت مصارف تحصیل بنده نمانده آمده و مرا از مدرسه در خدمت خود به تفلیس برد. یک سال در آنجا اقامت نموده، بعد از مرحوم پدر استدعا نمودم که مرا مرخص نماید به اسلامبول روم. اذنم داد. به اسلامبول رسیده با یک نفر همشهری اتفاق ملاقات افتاد.بعد از پرسش حال گفت: «اسلامبول جای آدم بیسرمایه نیست. بهتر این است برویم به مصر.»
İbrahim bəyin əhvalatıاهل خانه عبارت از ابراهیم و والدهٔ مکرمهٔ او و خواهر کوچک وی که دوازده ساله است (الملقبه به سکینه خانم) و یک دختری که در شش سالگی به نام چرکس خریدهاند.در عثمانی و عرب اینجور جاریه گذاردن رسم است که در خردسالگی خریده تربیت مینمایند. بعد مثل اولاد به شوهر میدهند. بعضی برای خود یا فرزند خود تزویج مینمایند. نام اصلی این دختر معلوم نیست ولی خانم بزرگ به این دختر «محبوبه» نام نهاد. این محبوبه زیاد با فهم و فراست، با هوش بود. در اندک زمان تحصیل کمال بسیار کرد. بعد از اکمال درس به مکتب دیگرش نهادند. طباخی و خانهداری یاد گرفت. از آن مکتب هم آراسته و پیراسته درآمد. بعد خانم معلمه آورد در خانه علم موسیقیاش آموخت - چنانچه در این زمان رسم است از برای خواتین تربیتشده این فن تا درجهای لازم و ملزوم واقع شده. محبوبه را از چهارده سالگی خانم آزاد نمود و عنوان خانمی داد و به جمیع اهالی خانه از اولاد و خدام غدغن اکید شد که کسی بی لفظ خانم اسم محبوبه را نیاورد، یا «خانم کوچک» بگویند. معلوم است خیال خانم بزرگ از این ترتیبات آن بود که او را تزویج به ابراهیمبیگ نماید. چه در مصر کمتر وجیههای [مانند او] یافت میشد بلکه نادرةالامثال بود؛ و اگر محبوبه خانم را به زوجیت دیگری میدادند، لایق همسری شاهزادگان بزرگ بود.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsiچنانچه در سیاحتنامه نگارش یافت، شب ساعت سه در خانهٔ میزبان محترم ما در میان ابراهیمبیگ و یک نفر ملا مباحثه و مجادله به وقوع پیوست و کلاه ابراهیمبیگ به لامپا برخورد، لامپا شکست و خانه آتش گرفت. از کوشش و سعی بسیار، اطفای نایرهٔ خانمانسوز دست داد؛ ملا نیمسوخته خود را بیرون انداخت. اما به وجود ابراهیمبیگ از آتش آسیبی نرسیده با چند نفر او را بیرون کشیدیم. هیاهو به همسایگان سرایت کرده خلق انبوه و پلیس جمع شد. بعد از ساعتی دو دسته از طولومبهچیان [تلمبهچیان] محله رسیدند ولی از «یانقون» با حریق اثری نمانده بود.این کیفیت حریق در اسلامبول خیلی نقل دارد. اگر در یک محله یانقون (یا حریق خانمانسوزی) واقع شود، بعد از نیم ساعت تمام اهل اسلامبول خبردار میشوند که در کجا یانقون به هم رسیده. هر کس در آن محله خانهٔ اقربا و دوست و آشنا داشته باشد، سواره و پیاده به آن طرف دوان و هجومآور میشود. و قانون یانقون بدین قرار است: در اسلامبول در چند جا مناره بلند - که «قلهٔ یانقون» مینامند - ساخته شده، شب و روز دیدهبان [و] موکل، به هر طرف نگران هستند. قراول به محض دیدن علامت یانقون - نسبت به هر محله و سرزمین نشان مخصوص دارد - میکشد. فیالفور هفت تیر توپ انداخته میشود. قراول نزدیک قله فریاد میکشد: «یانقون وار!» صدای او را قراول کوچهٔ دیگر میشنود. آن هم به دستور، در تمام محله فریاد میزند «یانقون وار!» در فلان جا و فلان محله. فیالفور صدا به صدا وصل شده، اسلامبول - که عبارت از دهنهٔ بحر سیاه تا جزیرههای بزرگ (بویوکآدا) و تقریباً پنج و شش فرسخ میباشد - در نیم ساعت تمام نفوس با خبر میشوند که حریق در کجا واقع شده و در کدام محل. در شش مرکز آلای [؟] اطفائیه هست که از طرف دولت با علم و مشق مخصوص تعلیم و تربیت یافتهاند؛ جمیع اسباب و آلات اطفائیه حاضر است؛ منتظر شیپور حاضراش هستند. فوراً اسبها را بسته، محض شنیدن شیپور عرادهها راه افتاده، با نظام مخصوص معجلاً خود را به جای حریق میرسانند. اولاً چند باب خانه از اطراف حریق منهدم میسازند، بعد بنای آبپاشی میگذارند. سوای اینها، در هر محله یک دسته اطفائیه از اهل محله نیز هست و آنها را «طولومبهچی» مینامند. طولومبهٔ خود را برداشته پای برهنه به تعجیل تمام میدوند. هر کس اول رسید پنج لیره و دومی سه لیره انعام دارد؛ باقی بیبهرهاند.
Poems by other poets
Ey verən mollalara nisbət yalan Mişdi,Qənim olsun canına ayeyi-Quran, Mişdi
EyləməTutu quşu, gəl, Allahı sevirsən,Mənim sirrim xalqa bəyan eyləmə,
FələkƏlindən eylərəm kimə şikayət,Axır məni xar etdin fələk,
Qəzəl: Həzər qıl yarın, ey dil, gör gözü güncündəki xalıHəzər qıl yarın, ey dil, gör gözü güncündəki xalı,O bir əyyar hindudur kim olmaz fitnədən xali