Marağa səyahətinin icmalı, 3
فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسفعمو در دم کاروانسرا دکان جورابفروشی دید.
گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.»
گفتم: «خود میدانی!»
یوسفعمو مشغول خریدن جوراب شد. من در سکوی دکان نشستم. در روبروی من دکان عطاری بود. جوان بسیار خوشگلی تقریباً در هفده و هجده سالگی در دکان نشسته مشتری مانند مگس به دور او جمع بودند. یکی نرفته دو نفر به جایش میرسید، اما چیز معتنابهی نمیگرفتند. منتهای خریدشان یک عباسی، دو شاهی، یک شاهی بود. معلوم شد که اینان دردمنداناند. جوان نیز به شیوهٔ مخصوصی با هر یک از ایشان ملاطفتی میکرد و معاملاتش به گشادهرویی بود. خلاصه از مشتریان ازدحامی در دکانش بود. با خود گفتم واضح است: «هر که شیرینی فروشد، مشتری بر وی بجوشد.» شخصی را هم دیدم که در حوالی دکان جورابفروش نشسته قلم و کاغذی در دست دارد، هی به روی پسر نگاه کرده چیزی مینویسد. من خیال کردم که این مرد نقاش است صورت جوان را نقش میکند. چون در فرنگستان صورت دختران خوشگل را نقاشان بهنام میکشند و به اعتبار قدرت کلکشان به مبالغ گزاف میفروشند. با خود خیال کردم که خوب است، همچنان صورتنگاری در اینجا نیز هست، که تا یکدرجه مشعوف شدم.
از جورابفروش که پیرمردی بود پرسیدم: «عمو نام این نقاش چیست؟» -مردکه را با انگشت نشان دادم.
گفت: «فرزند، نقاش کجاست؟»
گفتم: «این مرد که صورت این جوان عطار را میکشد!»
خندید و گفت: «فرزند عزیز من! مردی را که دیده و نقاش تصور کردی صورتنگار نیست، بلکه شاعر است. بدین پسره شعر میبندد. این شاعران بیعار مرا از کسب و کار بازگذاشته به ستوه آوردهاند. هر ساعتی یکی میرود دیگری میآید، بهانهٔ نظر بازی به این جوان؛ سکوی دکان من از این مشتریان بیمنفعت و بداخلاق دقیقهای خالی نیست. چندانم زحمت میدهند که حوصلهام تنگ میشود. در کار خود متحیر ماندهام. ابداً در روی این مردمان شرم نیست.»
گفتم: «این جوان کیست؟»
گفت: «این پسر نامش غلامعلیبیگ است. به سبب اندک حسنی که دارد انگشتنمای خاص و عام مردم این شهر گشته نامش در تمامی شهر مشهور است. گویا همهٔ مردمان این شهر فریفتهٔ حسن و عاشق بیقرار این پسرند.»
خیلی تعجب کرده گفتم: «جوان چهطور؟ عجبا خود هم بداخلاق نباشد؟»
گفت: «حاشا! جوانی باغیرت و مشغول به کار خود است. ثروتی خوب هم دارند، به چیزی محتاج نیست.»
گفتم: «پس این هنگامه برای چیست؟»
گفت: «محض بیعاری و بیکاری. صبح تا شام در این شهر هر جا میروی صحبت این جوان است. شب همهجا چند نفری گرد آمده شمع خودشان را سوزانده صحبت این جوان را نقل مجلس میکنند. حال آنکه او را ابداً پروای ایشان نیست، در خانهٔ خود سوده نشسته است.»
گفتم: «عمو جان ما غریبیم، تازه بدین شهر وارد شدهایم. کجای این شهر دیدنی و درخور سیاحت و تماشاست؟»
گفت: «فرزند! داخل شهر این است که میبینی. تفرجگاه این شهر بیرون دروازه است که همهٔ باغات باصفا و سبز و خرم است؛ بهویژه هنگام بهار که گل سرخ بشکفد اطراف شهر رشک باغ ارم و نمونهای از بهشت آدم است، ولی اکنون چیزی در بساط نیست. از هجوم لشکر بهمن و دی، باغ و بوستان سهل است که تا مغز استخوان ما نیز افسرده است. باز در کوچهها و «بازار چای» عمارتهای خوب و دیدنی هست.»
گفتم: «بازار چای کدام طرف است؟»
گفت: «از این بازار راست بروید تا بیرون شوید. جویباری خواهید دید که روان است. روی به بالای آن بروید، آخرش به محلهٔ ارامنه منتهی است. آنجاها خالی از شکوه نیست.»
چون رشتهٔ صحبت ما با پیرمرد جورابفروش بریده شد، یوسفعمو نیز پرل جورابها را داده سیاحتکنان روی بدان سمت روانه شدیم. خیابان بزرگی در پیش بود تا آخر آن رفتیم. قبرستانی دیده شد، فاتحهای خوانده گذشتیم. کوچهٔ دیگری پیش آمد، داخل شدیم دیدیم ترددکنندگان غالباً ارمنی هستند. معلوم شد که محلهٔ ارامنه است. قدری پیشتر رفتیم. دیدم از بالای طاق مختصر عمارتی لوحهٔ کوچکی به لغت انگلیسی Printing آویختهاند که اینجا مطبعه است. من از دیدن این لوحه به زبان انگلیسی و از خواندن نام مطبعه غرق دریای حیرت شدم. با خود گفتم «هو، مطبعه! این نقل کجاست؟» باور نمیکردم. دیگران بر هم نهاده قدری به سر انگشت مالیده، دوباره باز کرده دیدم خیر مطبعه است والسلام.
پیش آمده از یک نفر ارمنی که در آنجا بود پرسیدم: «اینجا چهکار میکنند؟»
در جواب من گفت: «کاغذ آوردهای؟»
دیدم این شخص مرا به دیگری تشبیه کرده است. گفتم: «آری! آوردهام.»
گفت: «خودش بیرون رفت حالا میآید، اما آدمش اینجاست. صدا کنم کلید را بیاورد.»
رفت با یک نفر ارمنی دیگر آمد. آن هم گفت که: «کاغذ آوردهای؟»
گفتم: «بلی!»
بعد معلومم شد که اینان به گمان اینکه ما تاجریم و از تبریز کاغذ برای فروش آوردهایم، ایشان هم به کاغذ احتیاج داشتهاند. به هر حال، در مطبعه را باز کردند رفتیم به تری آن. دیدم در یک سمت خیلی کتابهای جلد شده و در گوشهای هم کتب بیجلد چیده شده است. ارامنه را گمان نبود که مسلمانی زبان انگلیسی میداند. لهذا من از کتابها برداشته به تجاهل نگاه کرده از کج و راست به این طرف و آنطرف برمیگردانیدم. دیدم همهٔ کتابهای پروتستانی است که ردیّه به سایر ادیان نوشتهاند، خصوصاً برای مذهب پاک اسلام که به عقول نارسای خودشان گویا به کلامالله تفسیر نوشته و بعضی از کتب اسلامیه را ترجمه کردهاند. واضح است که مقصودشان اضلال مردم است. هر چند که اسلامیان را از فضل خداوندی بدین اقدامات بیمعنی پای ثبات ار جادهٔ شریعت مطهره نمیلغزد؛ ولی نمیدانم دولت ایران چرا این بدفطرتان را که مایهٔ هزارگونه فساد و شرارتاند، به ملک خود راه داده و بدین آزادی به جهلای مملکت، از مسلم و نصارا، مسلط داشته است که از آمریک و انگلستان بدینجا ریخته ریشهٔ فساد را در مزرعهٔ قلوب عوامالناس محکم کنند و در خاک ممالک اسلامیه نشسته بر ضد مذهب پاک اسلام کتابها بنویسند. این درد بلای سایر دردهای بیدرمان من نشست. چشمهایم خیرگی گرفت. گفتم که: «تا حال نیامدند؛ ما نیز کار داریم، وقت دیگر میآییم.»
در این اثنا همان ارمنی پیش آمده به گوشم گفت که: «یک هفته است باسمهخانه معطل است، کاغذ ندارند، هشیار باش و ارزان مفروش! اما باید در پاداش این خدمت پس از سرگرفتن معامله یک تومان به من بدهی.»
گفتم: «ممنون شدم. خیلی خوب، میدهم.»
از آنجا برگشته آمدیم به منزل. در آن اثنا، دیدم دالاندار خندهکنان پیش آمد و گفت: «آقا آفرین بر شما! چه زود پیدا کردید.»
گفتم: «چه چیز را زود پیدا کردیم؟»
گفت: «مگر من ندیدم که به بهانهٔ خریدن جوراب یک ساعت در دکان کربلایی محمدقاسم جورابفروش نشسته محو تماشای جمال غلامعلیبیگ بودید. عیبی ندارد آقا! ما هم اهل بخیهایم.»
دیدم بدین مردکهٔ احمق هر چه بگویم بیجاست. دم در کشیدم. با خود میگفتم «عجب عالمی است! مردمان این مملکت همه دیوانهاند. به هر کجا میروی صحبت این جوان ساده است، پیر و جوان را فکر و خیال با او مشغول. همه از دنیا و مافیها بیخبرند. از علم معیشت نقطهای نخوانده و نمیدانند که صانع بیچون -جلت عظمته- اینان را برای تعاون و تناصر همدیگر آفریده است. طبیعت عشقبازی را با زنان مخصوص داشته است نه با مردان. نمیدانم این مردمان بدفطرت چرا از این حرکات زشت خودشان شرم ندارند و کسی را که از حال آن ابداً آگاهی ندارند بیشرمانه در مسلک ناشایست خودشان میپندارند. باید تا بلایی نازل نشده از میان این بقایای قوم لوط گریخت، تا اینکه تر نیز به آتش خشک نسوزد.» از آنجا نیز به سوی تبریز رخت سیاحت بربستیم.
Sabahısı gün şəhəri gəzmək üçün bazara çıxdıq. Yusif əmi karvansaranın yanındakı corabçı dükanını gördükdə dedi:
“Corabım yoxdur, buradan iki cüt corab almaq istəyirəm.”
“Necə istəyirsən elə də elə,” -- dedim.
Yusif əmi özü üçün corab almağa başladı. Mən də dükanın səkisində oturdum. Qarşımda bir əttar dükanı gördüm. Təxminən on yeddi-on səkkiz yaşlarında olan gözəl bir oğlan dükanda dayanmışdı. Müştərilər milçək kimi onun dövrəsinə toplaşmışdılar. Biri getməmiş o birisi gəlir, ancaq elə bir əhəmiyyətli şey almırdılar. Aldıqları şeyin qiyməti bir abbası, iki şahı, bir şahı idi. Məlum oldu ki, bunların başqa dərdi var. Cavan oğlan da xüsusi bir əda ilə onlara mehribanlıq göstərir və hamı ilə gülərüzlə rəftar edirdi. Nə başınızı ağrıdım, dükanda müştəri əlindən iynə salmağa yer yox idi. Öz-özümə dedim: "Aydındır ki, şəkər satanın müştərisi bol olar". Gördüm əlində kağız-qələmi olan bir nəfər də corabçı dükanının yanında oturub, hey oğlanın üzünə baxıb nə isə yazır. Rəssam olduğunu və oğlanın şəklini çəkdiyini güman etdim. Çünki Avropada məşhur rəssamlar gözəl qızların şəklini çəkib, fırçalarının yaratdığı ecaza görə haman şəkilləri baha qiymətə satırlar. Öz-özümə fikirləşdim: "Nə yaxşı ki, burada da o cür rəssam tapılır". Hətta sevindim də. Corab satan qoca kişiyə dedim:
“Əmi, bu rəssamın adı nədir?”
“Oğul, hansı rəssam?” -- dedi.
Dedim:
“O cavan əttarın surətini çəkən kişini deyirəm.”
Qoca gülərək dedi:
“Əziz oğul, rəssam təsəvvür etdiyin kişi şairdir. O oğlana şer qoşur. Arsız şairlər məni kəsbkarlıqdan qoyub, cana gətiriblər. Hər saat biri gedir, o biri gəlir. Bu cavana tamaşa etməyi bəhanə edən xeyirsiz, əxlaqsız müştərilər mənim dükanımın səkisini bir dəqiqə də boş qoymurlar. O qədər əziyyət verirlər ki, lap hövsələdən çıxıram. Bilmirəm neyləyim. Bu adamların üzündə həyadan bir əsər belə qalmamışdır.”
“Bu cavan kimdir?” -- deyə soruşdum.
“Bu oğlanın adı Qulaməli bəydir,” -- dedi. -- “Bir az gözəl olduğuna görə bütün bu şəhərdə ad çıxarıb, hamı onu barmaqla göstərir. Sanki bütün şəhər əhli onun gözəlliyinə məftun olmuşdur.” Təəccüb eləyib dedim:
“Bəs bu cavan necə, o da əxlaqsızdır?”
“Allah eləməsin,” -- dedi. -- “Olduqca qeyrətli cavandır. Başını aşağı salıb öz işini görür, yaxşı da sərmayəsi var, heç nəyə ehtiyacı yoxdur.”
“Bəs bu hangamə nə üçündür?”
“Arsızlıq, işsizlik üzündəndir,” -- dedi. -- “Bu şəhərdə haraya getsən görəcəksən ki, səhərdən axşamadək bu cavan haqqında danışırlar. Gecələr hər yerdə neçə nəfər bir yerə toplaşaraq şam işığında oturur və bu cavandan söhbət edirlər. Cavan isə onlarla əsla maraqlanmadan öz evindəcə rahat oturmuşdur.”
Dedim:
“Əmican, biz qəribik, bu şəhərə təzə gəlmişik. Sizin şəhərin gəzməli, tamaşalı yeri haradır?”
“Oğlum, şəhərin içərisi elə bu gördüyün kimidir. Gəzinti yeri isə darvazadan kənardadır ki, orada hər tərəfi səfalı və yamyaşıl bağlar bürüyüb, xüsusilə yazda qızıl güllər çiçəklənəndə şəhərin kənarı cənnət kimi olur. Amma indi heç bir şey yoxdur. Qışın şaxtası bağı-çəməni soldurmaqla bərabər, bizim lap sümüyümüzün iliyinə işləmişdir. İndi hər halda küçələrdə və Bazarçayda gözəl görməli imarətlər var.”
“Bazarçay hansı tərəfdədir,” -- deyə soruşdum.
“Bu bazardan kənara çıxıncaya qədər düz gedin, orada sulu bir arx görəcəksiniz. Arx boyu üzü yuxarı getsəniz ermənilər məhəlləsinə çatacaqsınız. Ora da tamaşalıdır.”
Corab satan qoca kişi ilə söhbətimiz qurtardığı üçün Yusif əmi onunla hesablaşdı. Sonra vidalaşdıq və gəzə-gəzə o tərəfə yollandıq. Qarşımıza böyük bir xiyaban çıxdı. Xiyabanı başa çatdıqda bir qəbristan gördük. Bir fatihə oxuyub keçdik. Başqa bir küçəyə gəlib çatdıq. Burada get-gəl eləyənlərin çoxu erməni idi. Məlum oldu ki, bura erməni məhəlləsidir. Bir az irəli getdik. Gördük xırda bir imarətin qapısı üstündə asılan kiçik bir lövhənin üstündə ingiliscə "mətbəə" sözü yazılıb. İngilis dilində yazılmış bu lövhə, həm də "mətbəə" adı məni təəccübləndirdi. Öz- özümə dedim: "Bah, mətbəə ... burada mətbəə nə gəzir". Doğrusu inanmadım. Gözlərimi yumub, barmağımla bir qədər ovuşdurdum, sonra daha geniş açıb bir qədər baxdım. Xeyr, mətbəədir ki, mətbəədir. Yaxına gedib, orda duran bir ermənidən soruşdum.
“Burada nə işlə məşğuldurlar?”
“Kağız gətirmisən?” -- deyə soruşdu.
Bildim ki, məni başqası ilə dəyişik salmışdır.
“Bəli, dedim,” -- gətirmişəm.
“Özü bayıra çıxdı, bu saat gələr. Amma adamı buradadır. İndicə deyərəm açarı gətirər.”
Getdi. Az sonra başqa bir erməni ilə gəldi:
“Kağız gətirmisinizmi?”
“Bəli,” -- dedim.
Sonra məlum oldu ki, bunlar elə güman eləyiblər ki, biz tacirik. Satmaq üçün Təbrizdən buraya kağız gətirmişik. Onların da kağıza çox ehtiyacı var imiş.
Nə isə, mətbəənin qapısını açdılar. İçəri girdik. Gördüm bir tərəfdə çoxlu cildlənmiş kitab yığıblar. Başqa tərəfə hələ cildlənməmiş kitablar düzmüşlər. Ermənilər heç xəyallarına belə gətirə bilməzdilər ki, bir müsəlman ingiliscə bilsin. Ona görə də mən kitablardan bir neçəsini götürüb, savadsız adamlar kimi onlara baxır, baş-ayaq tutduğum halda onları o tərəf-bu tərəfə çevirirdim. Gördüm hamısı sair dinləri rədd etmək məqsədilə yazılmış protestant kitablarıdır.... Mən bilmirəm İran dövləti min cür fitnə-fəsad mənbəyi olan bu alçaq tinətli ünsürləri ölkəyə nə üçün buraxmış, belə bir sərbəstlik verməklə, onları müsəlman və xaçpərəst nadanlara nə üçün müsəllət etmişdir. Bunlar Amerika və İngiltərədən buraya gəlib, avam xalqın zehnində fəsad toxumu əkir.... Bu dərd də mənim başqa dərmansız dərdlərimin üstünə gəldi. Gözlərim kəlləmə çıxdı. Onlara dedim:
“Daha bu vaxta qədər gəlmədilərsə, gəlməyəcəklər. Bizim də işimiz var, başqa bir vaxt gələrik.”
Bu vaxt mətbəənin qabağında bizə rast gələn erməni yaxınlaşıb qulağıma dedi:
“Bir həftədir ki, mətbəə işsiz qalıb. Kağızları yoxdur. Sayıq ol ki, ucuz satmayasan. Ancaq sövdanız baş tutsa bu qulluq əvəzinə mənə bir tümən ənam verməlisən.”
“Səndən çox razıyam, eybi yoxdur, verərəm,” -- dedim. Oradan qayıdıb mənzilə gəldik.
Dalandar mənə yaxınlaşıb gülə-gülə dedi:
“Ağa, afərin sizə, nə tez tapdınız?”
“Nəyi tez tapdım,” -- deyə soruşdum.
Dedi:
“Elə bilirsiniz ki, corab almaq bahənəsilə Kərbəlayi Məmmədqasım corabçının dükanında əyləşib, Qulaməli bəyin camalını seyr etməyinizdən xəbərim yoxdur? Nə eybi var, ağa, nə üçün gizlədirsiniz, biz də dərd əhliyik.”
Fikirləşdim ki, bu axmaq kişiyə nə söyləsəm faydasız olacaq. Dinmədim. Öz-özümə dedim: "Qəribə aləmdir, elə bil, bu şəhərin əhalisi bütünlüklə dəli olub. Haraya gedirsən o gözəl oğlanın söhbətidir. Qoca da, cavan da onun barəsində fikirləşir. Dünyada heç bir şeydən xəbərləri yoxdur. Məişət elmindən bir nöqtə belə oxumamışlar. Əsla bilmirlər ki, o böyük ulu yaradan onları bir-birlərinə yardım göstərmək üçün yaratmışdır. Təbiətin qanununa görə, kişilər kişiləri deyil, qadınları sevməlidirlər. Bilmirəm nə üçün bu alçaq təbiətlilər öz çirkin hərəkətlərindən utanmır, hətta onların məqsədlərindən əsla xəbəri olmayanları da həyasızcasına öz tayları hesab edirlər. Gərək bəla nazil olmadan əvvəl bu Lut tayfasının arasından tez qaçıb gedək. Yoxsa yaş da quru oduna yanar."
Buradan da Təbrizə doğru səyahətə hazırlaşdıq.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-maraga-seyahetinin-icmali-3
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
بعد از دو هفته، حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، یک سفر [به] «تانتا» بنما! وعدهٔ فلان فلان رسیده، آنها را تحصیل کن، اگر معذرت آرند که پنبه را نفروختهایم، در آنجا اقامت کرده مالها را بفروش و دوباره تجدید معامله مکن! از قراری که معلوم میشود، ابراهیم به این زودی تماماً به حال نخواهد آمد که کارها را بتواند انجام بدهد.»گفتم: «به چشم.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 12الحاصل، روزگاری بدین نوع گذشت؛ مدت بیست و دو ماه تمام یک خانواده از کوچک و بزرگ پریشان حال و پریشان روزگار و از همه پریشانتر محبوبه بود که بدن رنجور، خاطر مشوش، افکار پریشان، ترک دوستان و همسایگان گفته، همه او را فراموش نموده و همه را کانلمیکن انگاشته، از جان و دل با جمیع حواس مشغول مریضی ـ که قالب بیروح است ـ بود.گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 13فردا کالسکه را حاضر نموده اسبها را بستند. ابراهیمبیگ، میرزا عباس، مهدی بیگ، بنده سوار شده راه افتادیم. هر کس ما را میدید برمیخاست و از یمین و یسار هی سلام و مرحبا بود که میرسید. بیگ هم با دست راست و چپ همه را تمنا و جواب میداد. قدری گشته، برگشتیم به خانه. حاجی مسعود رقیمجات پست که امروز رسیده بود آورد. گرفتم. یکی مال طهران بود از مشهدی حسن. پرسید: «از کجاست؟»گفتم: «طهران از مشهدی حسن کرمانی.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14باری، با ابراهیمبیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیمبیگ بفرمایید!»بعد از تعارفات رسمی و خوشآمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو میکردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبتتان استفاضه حاصل میکردیم، از صبح تا حال از خنده رودهبر شدیم.»