باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آن‌ها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بی‌درنگ بیرون آمدیم. از این‌جا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسف‌عمو گفت: «من حمام می‌روم.»

گفتم: «خود می‌دانی برو!»

او رفت، من هم در صحن کاروانسرا قدم می‌زدم. در پیشگاهِ حجره‌ای دیدم سبزه و کشمش زرد پاک کرده، برای فرستادن به ممالک روس، قوطی‌ها پر می‌کنند. قدری به تماشای آن ایستادم. دیدم در میان این مزدوران که به پر کردن قوطی‌ها مشغول‌اند قیل و قال است. به حدی که نزدیک است که به مشت و سیلی بکشد. درست گوش دادم دیدم یکی می‌گوید که: «این نعمتیان تمام بی‌غیرت‌اند!» دیگری از آن طرف گفت: «از حیدری بی‌ناموس‌تر در دنیا کیست؟ مگر از یادت رفته در فلان دعوا از پیش ما چون روباه گریختید؟» آن‌وقت مرا نیز به یاد آمد که وقتی پدر مرحومم نقل می‌کرد که در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران در میان اهالی جنگ «حیدری» و «نعمتی» هست و به هواخواهی این دو نام -که هیچ‌یک از غوغاییان نمی‌شناسند- همه‌ساله خون‌ها ریخته و بسا می‌شود که طرف غالب به خانه‌ها و دکاکین مغلوبین افتاده از غارت اموال نیز خودداری نمی‌کنند.

از صاحب انبار کشمش پرسیدم: «چرا ایشان را ساکت نمی‌کنی؟ در سر این دو کلمه و یا دو اسم مجهول معنی این‌همه خصومت چیست؟ مگر ایشان اهل یک مملکت و برادران دینی و وطنی همدیگر نیستند؟»

بیچاره در پاسخ آه سردی کشید و گفت: «برادر عزیز، نصیحت نمودن بدین جهلا تکلیف من نیست. پند دادن ایشان تکلیف علما و عقلای شهر است. افسوس که آن بی‌انصافان ایشان را نصیحت نمی‌کنند، سهل است، بلکه خود دامن‌زن آتش این فتنه‌اند؛ زیرا که خود ایشان نیز بعضی در طرف حیدریان و برخی در سمت نعمتیان هستند. می‌خواهند که به هواخواهی فریقین، خودشان را طرف توجه عوام‌کالانعام کنند. به‌ویژه مرثیه‌خوانان بی‌انصاف محرک این فتنه و مشوق این جاهلان‌اند و چنان تخم این خصومت را در مزارع قلوب جهلای قوم پاشیده‌اند که به تقریر نمی‌آید. طرفین چنان گمان می‌برند که به سبب خصومت آن دیگری رستگار دنیا و آخرت بوده، پس از مرگ بی‌سؤال به بهشت خواهند رفت. این است که به رقابت همدیگر کیسهٔ مرثیه‌خوانان را پر می‌کنند و در تزیین و شکوه تکایا بر یکدیگر سبقت می‌جویند، سینه می‌کوبند، زنجیر می‌زنند، سر می‌شکافند و غیره و غیره، که همه خلاف شریعت و خصوصاً از روی ریا [است] که اکثر مجتهدین عظام و علمای اعلام حرام می‌دانند. می‌بینید مساجد ما همه خراب و غرق گرد و غبارند. آن‌ها غالباً دربسته مانده این بی‌انصافان در کوچه و بازار و کاروانسراها و شوارع -که هر ملت و گروهی حق عبور و مرور از آن‌جاها را دارند- معابر را به روی مردم بسته در آن‌جاها روضه‌خوانی می‌کنند و ابلهانه منت عظیمی هم در پیش خودشان به حضرت سیدالشهدا -علیه‌السلام- اثبات می‌نمایند. غافل از این‌که آن حضرت مصائب شهادت و اسارت آل اطهار خود را برای این قبول فرمود که در دین پاک جد بزرگوارش تُلمه‌ای وارد نیاید و رفع بدعت بشود. ایشان بدعت بدین بزرگی را خوار شمرده، شوارع مملکت را -که یهود و نصارا حق عبور و مرور دارند- بسته مرثیه‌خوانی می‌کنند و نام آن را هم عبادت می‌گذارند و از سیدالشهدا و جد امجدِ آن شافع روز جزا هم خجالت نمی‌کشند. این مرثیه‌خوانان بی‌مروت در بعضی جاها که مخصوص بستن دواب و چارپایان است نیز بساط تعزیه‌داری پهن می‌نمایند. درد ما یکی نیست که به گفتن تمام شود. گروه دیگری نیز هست، «شبیه‌گردان» می‌گویند -که از ذکر نام آن طایفه به خدا پناه می‌برم؛ آنان نیز خودشان را به حضرت سیدالشهدا بسته‌اند و هر کدام جمعی از اشرار ناس را دور خود جمع کرده هر یک از آنان را به اسامی مقدسهٔ یکی از اهل بیت اطهار، از ذکور و اناث، مسمی داشته‌اند. برای پنج غروش جیفهٔ دنیا نمی‌دانید چه‌ها می‌کنند! به خدای، هر مسلمان غیرتمند از دیدن اوضاع آنان، که در زیر پردهٔ هزار گونه فسق و فجور دارند، از حیاتش بیزار می‌شود. عجب‌تر این‌که اهالی این‌همه ممالک وسیعه با این‌که پایه و مایهٔ این بی‌شرمان را بهتر می‌دانند باز به روی بزرگواری خودشان نمی‌آورند؛ حال آن‌که چند ماه پس از محرم نقل حالات آن فسقه خود نقل مجلس این اعزه و اشراف مملکت است. از تو چه پنهان دارم، بسا شده که از غلبهٔ فکر و خیالات این اوضاع ناگوار نزدیک شده است که الفاظ نروا به خاطرم گذرد و به زبانم حرف کفری جاری شود. از همان‌جا استغفار کرده خاطر را به چیز دیگر مشغول داشته‌ام و به زبان شکوه عرض نموده‌ام: یا حسین، تن و جان من قربان خدام درگاهت باد! تو با آن‌همه جلالت قدر -که هستی کائنات طفیل وجود پاکت بود- در راه استواری دین مبین که نتوانستی ببینی بدعتی در شریعت خیرالمرسلین روی داده است، آن‌همه مطالب طاقت‌فرسا را -که کوه‌های عظیم حمل آن‌ها را نمی‌توانستند- بر خود و ذریات طاهره، از صغیر و کبیر، حمل فرمودید. حالا دیدهٔ حق‌بین را به سوی ما باز کنید و ببینید که اکنون بدعت را عبادت نام نهاده برای اجرای آن نیز رؤسای قوم چه حیله‌ها به کار می‌برند! هدم بنیان شریعت را اسباب استحکام ریاست خودشان قرار داده‌اند. به جای این‌که عوام امت را به فرمودهٔ جد بزرگوارت به تحصیل علم و معرفت و اتحاد و اتفاق نصیحت کنند، به جهالت و نفاق تشویق می‌نمایند و به فلاخن ستمکاری به میان آنان سنگ‌های تفرقه می‌اندازند. جمعی را به عنوان حیدری-نعمتی و برخی را به نام‌های متشرعی و شیخی به طرفی می‌کشند و با دست خودشان هر روز به زنگی به بریدن رشتهٔ اتحاد ایشان مشغول‌اند. تفرقهٔ ملت را سبب جمعیت خاطر می‌دانند. محض ملاحظهٔ منافع نحس و نجس خودشان، هر بدبختی را که به خدمت وطن کمر بست ظلمه گویند و مردم را از مواصلت آنان تحذیر می‌کنند. هر کسی که لباس خود را اندکی کوتاه کرد فرنگی‌مآبش خوانند و سلامش را جواب نمی‌دهند. مسلمانی را در خرقه و دلق می‌دانند و هیچ نمی‌گویند که "بسا ابلیس آدم‌روی نیز هست". خلاصه از چهار جانب برای صید این مشتی عوام بدبخت کمین‌ها بسته و دام‌ها گسترده‌اند که به عقل هیچ آفریده‌ای نمی‌آید. دیگر ببخشید! بیش از این چه بگویم که ناگفتنم بهتر است!

گفتم: «برادر بیا و رخصتم فرما که از آن لب و دهان مبارکت ببوسم! در ایران شما را اولین شخص محترم دیدم که ملتفت این نکات باریک و به درد وطن دردمند است. در مدت سیاحت خود، که دیده به هر سوی باز و گوش به طرف هر آواز داشته‌ام، از این انبوه هموطنان احدی را ندیدم که این ناملایمات را دریافته باشد. امثال این سخنان نغز را از کشی نشنیدم. مگر تو دم مسیح داری؟ الحق زنده‌ام کردی -خدایت زندگانی دراز بخشد! آخر بگو ببینم این وضع تعزیه‌داری را -که از درجهٔ بدعت هم بالا برده‌اند- آیا حضرات علمای اعلام، که در نجف اشرف ساکن‌اند و امر و نهی‌شان در تمام ایران جاری، ندیده و نمی‌دانند؟ هر گاه دیده و می‌دانند، چرا این حرکات خلاف شرع را -که علی‌رؤس‌الاشهاد به تن برهنه زنجیر می‌زنند، که از جای ضرب آن خون می‌جهد- منع و غدغن نمی‌فرمایند؟ و این شکافتن سر را که بیم هلاکت نفسی است به کدامین سبب نهی نمی‌کنند؟ هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که امام -علیه‌السلام- بدین‌گونه تعزیه‌داری راضی است. کجا رواست که مساجد ما بدین بی‌رونقی دربسته بماند؟ از یک طرف مردم در شوارع و جاهای غصبی سینه کوبند و زنجیر زنند و سر شکافند، و از طرف دیگر نیز ملای بی‌سواد و یا باسوادی بالای تخت چوبینی رفته با دو سه نفر جوان مزلف به آهنگ‌های طرب‌انگیز مجلس‌آرایی کرده نام آن را تعزیه‌داری گذارند [و] از خدا و پیغمبر خدا شرم نکنند. مگر آیین عزاداری این است؟ تعزیهٔ حضرت سیدالشهدا باید غریبانه و در کمال توقیر باشد. مردم در نهایت سکوت و حزن متوجه استماع وقایع آن هنگامهٔ مصیبت باشند. ذاکر هم دروغ مبافد و گزافه ملافد. حدود ادب را نگاه دارد و با معرفت تمام در داخل دایرهٔ احکام شریعت حضرت سیدالانام -علیه و آله‌الصلوات‌والسلام- عزاداری کنند تا مأجور شوند، و امام -علیه‌السلام- را از تعزیه‌داری و آیین سوگواری خودشان راضی دارند و با اشک چشم ماتم‌داری آبی به آتش معاصی خودشان بپاشند و یقین دانند که آن گریه، روز رستاخیز، نخستین وسیلهٔ نجات از آتش دوزخ است.»

گفت: «دور نیست که حضرات علمای اعلام از این وضع ناگوار، چنان‌چه شاید و باید، آگاهی نداشته باشند؛ اما این را می‌دانم که اگر کسی هم این تفصیلات را عرض کند اطرافیان به اشتباه‌کاری برخاسته نمی‌گذارند کاری ساخته شود. خصوصاً مرثیه‌خوانان چارهٔ کار را، به هر نحوی که باشد، خواهند کرد. این طایفهٔ مفت‌خور برای ده تومان منفعت خودشان عالمی را به جهنم می‌اندازند و بدان نیز شادند، ولو که خودشان هم در آن آتش بسوزند.»

گفتم: «چرا حکومت مداخله نمی‌کند؟»

گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! حکومت نیز محض این‌که ملت به خود مشغول شود، بقای این وضع را از خدای به دعا می‌خواهد. پولیتیک حکومت خود مقتضی این حال است که رعیت همیشه در کشاکش بوده فرصت آن را پیدا نکند که به خود پردازد [و] از وضع زمان و مقتضیات زمان آگاهی حاصل کند. این است که در هر چندگاهی محض تشویق و ترغیب این طایفه که مردم را بیشتر مشغول دارند القاب و عنوانات بلند به ایشان می‌دهد، مثلاً به یکی صدرالذاکرین و به آن دیگری سلطان‌الذاکرین، فخرالعلما، صدرالعلما، و امثال آن‌ها. در این نزدیکی به یکی از ایشان لقب «حسام‌العلما» داده‌اند. هرگاه شخص نیم ساعتی با او مصاحب باشد، می‌داند که در فسق و فجور چه پایهٔ بلندی دارد. به خدای صحبت‌هایی که او در مجالس خواص می‌کند لوطیان بازاری از شنیدن آن‌ها شرم می‌کنند. هر کس آن دزد قیافت را دیده قول مرا تصدیق خواهد کرد. با این حال، صاحب لقب بدان بلندی است و به هر جای هم راه دارد. این هم مسلک حکومت این مملکت!»

گفتم: «برادر جان خداحافظ! این دردها بی‌درمان است. با هر کس خواستیم سخنی بگوییم که سبب رفع دلتنگی شود، بدبختانه می‌بینم که موجب تزیید کدورت و اندوه می‌شود.»

پس از وداع آن جوانمرد به منزل برگشتم. مردمان این شهر گشاده‌روی و خوش‌سیما و خوش‌لباس‌اند. به خلاف مردم سایر شهرهای ایران، همه زلف دارند. چون این وضع عادت و عمومی است از آن رو در انظار عیب شمرده نمی‌شود.

از حمام رفتن یوسف‌عمو چهار ساعت گذشته بود. نیامد، نگران شدم. رفتم به حوالی کاروانسرا دکان‌ها را تماشا نمودم. نزدیک به غروب بود، یوسف‌عمو آمد.

پرسیدم: «چرا این‌قدر دیر ماندی؟»

گفت: «شما عهد کرده‌اید که در ایران به حمام نروید. مقصود شما این است که به خزانهٔ حمام -که آبش متعفن و همه‌کسی داخل می‌شود- نروید، نه این‌که به توی حمام داخل نشوید. تماشای غریبی در حمام‌های این‌جا هست. باید فردا به خاطر من به حمام برویم. شما داخل خزانه نشوید! در خارج شست‌وشو با آب سرد و تمیز هم ممکن است.»

گفتم: «مقصودت از این‌همه اصرار چیست؟»

گفت: «شما به سیاحت آمده‌اید و هرچه می‌بینید می‌نویسید. در حمام این‌جا هم خیلی چیزهای دیدنی و نوشتنی هست.»

گفتم: «حالا که شما مصلحت می‌دانید، چه عیب دارد؟ فردا به حمام می‌رویم.»

از قضا، فردای آن روز جمعه بود. به اتفاق یوسف‌عمو رفتیم به حمام. جامه را -چنان‌چه عادت است- کنده رفتیم اندرون. چند قدمی برنداشته بودم که ناگاه مردی یک طاس آب به پای من پاشید، یکی دیگر نیز به پای یوسف‌عمو. من تعجب‌کنان به روی یوسف‌عمو نگاه کرده معنی آب‌پاشی را به ایما از او پرسیدم.

گفت: «بیایید در کنار حوض آب سرد بنشینیم، معنی آن را به شما می‌گویم.»

بدان‌جا رسیده نشستیم. دیدم دور تا دور حمام، سی چهل جا لنگ انداخته مردم در روی آن‌ها دراز کشیده به دست و پای و به ریش و سبیل و به زلف خودشان حنا بسته‌اند. یکی را چپوق و دیگری را غلیان می‌آورند و یکی را چایی می‌دهند.

یوسف‌عمو گفت: «آنان که به پاهای ما آب پاشیدند دلاک هستند. خدمت شست‌وشوی مشتریان با ایشان است. در توی حمام چند تن دلاک دیگر نیز هست. اینان که یک طاس آب به پای ما پاشیدند مال آنان شدیم، دیگری حق خدمت ما را ندارد.»

من خندیدم -مطالعه‌کنندگان خود می‌دانند. خلاصه، ما باید چندان منتظر شویم که استاد دلاک مشتریانی را که پیش از ما داشت کیسه و صابون کشیده بعد از آن نوبت به ما رسد. دیدم به قدر چهل پنجاه نفر مشتری و ده نفر دلاک است. اقلاً باید سه چهار ساعت به انتظار و نوبت بنشینیم.

یوسف‌عمو گفت: «تو را مخصوص برای تماشای این وضع آوردم که بفهمید من دیروز چرا دیر آمدم.»

گفتم: «عجبا! همه روزه چنین است یا امروز به مناسبت بودن جمعه -که روز تعطیل است- مردم به حمام ریخته‌اند؟»

گفت: «دیروز نیز همین‌طور بود. من پرسیدم، گفتند تمامی حمام‌های شهر هر روز چنین است که می‌بینید.»

گفتم: «این مردان چرا به دست و پاهای خودشان مانند زنان حنا بسته‌اند؟»

گفت: «می‌گویند یکی این‌که دست و پای آدمی را حنا همیشه نرم می‌دارد، دوم آن‌که از سنت سنیه و ثواب است.»

گفتم: «این‌ها دلیل بی‌کاری و تن‌پروری است. همهٔ ثواب‌ها را تمام کرده‌اند تنها خضاب مانده است؟ اینان قدر وطن‌داری را نمی‌دانند. از لذایذ خدمت وطن بی‌بهره‌اند. نظرشان کوتاه، همتشان پست است. سیر کردن شکم گرسنه‌ای هزار مرتبه از خضاب کشیدن و در حمام خوابیدن ثواب‌تر است.»

باری، دو نفر نیز در کنار حوض خضاب کرده غلیان می‌کشیدند.

از یکی پرسیدم: «آقا! شما از اهل این شهر هستید؟»

گفت: «بلی!»

گفتم: «مقصود این‌همه مردم که به دست و پای خودشان حنا بسته‌اند چیست؟»

یک نگاه بس متعجبانه‌ای به من کرده گفت: «اول این‌که ثواب است، دوم دست و پای آدم را نرم می‌دارد.»

آهی سرد از دل دردمند زده گفتم: «آقا جان! دوایی نیز بیدا کنید که دل شما را نیز نرم دارد تا چندی هم در فکر ترقیات وطن و در پی حفظ حقوق آن باشید. ای مردمان غفلت‌زده! شما در جای بسیار باریک و خطرناکی واقع شده‌اید، پانصد ششصد نفر سوار اکراد در یک روز این شهر را زیر و زبر می‌کنند. شما ابداً در پی مدافعهٔ وطن و خودتان نیستید. در این شهر که در نقطهٔ بسیار معتنابهی افتاده نه قلعه و حصاری دارید که در پناه آن از دشمنان وحشی مدافعه کنید و نه اسباب دفاع دیگر از توپ و تفنگ؛ و زمان هم به هیچ‌وجهی نمی‌تواند شما را متنبه کند. دیروز بود که شرارهٔ بیداد شیخ عبیدالله خشک و تر اطراف و حوالی این شهر را سوزانده تودهٔ خاکستر نمود؛ امروز شما در پی نرم کردن دست و پای نگارین خود هستید و نصف روزی را در حمام به کاری که -زنان را درخور است- به‌سر می‌برید؟»

آن مرد در جواب گفت که: «معلوم شد نو عرب هستی. عجب جایی برای خودنمایی پیدا کرده‌ای، که گفته‌اند "در غربت بلندپروزی، در حمام تکبر و خودنمایی"! مردکه! تو خود به کدام ملت می‌مانی؟ اگر در جای مخفی یا در صحرایی به سر تو قضایی وارد بیاید، از نعش تو کیست که دریابد تو به کدامین مذهب و ملت منسوب هستی، تو را به آیین کدامین مذهب دفن و کفن نمایند؟ در تمامی اعضای تو نشانه‌ای از مسلمانی نیست. من اگر به جای حمامی بودیم تو را به حمام راه نمی‌دادم.»

دیدم کار به نقطهٔ دیگر منتهی شد، گفتم: «نشانهٔ مسلمانی را دارم.»

گفت: «از آن نشانه یهودان هم دارند.»

در این‌جا، رشتهٔ صحبت را پیچیده به خود پرداختم. دلم تنگی گرفت. دلاک را صدا کردم، در جواب لبیکی شنیدم. پس از اندکی دیدم غولی در برم ایستاده، در ورود حمام از شدت بخار درست ندیده بودم.

گفتم: «استاد! شما قدری صابون به من بدهید من خود را شست‌وشو می‌کنم، ولی حق تو را هم تمام می‌دهم. دیگر کیسه و صابون نمی‌کشم.»

رفت و قدری صابون آورد. با همان آب سرد حوض بدن خود را دو سه بار صابون زده و شستم. غلیان هم آوردند نکشیدم. یوسف‌عمو به خزانه رفته پس از شست و شو برگشت. هر دو بیرون شدیم. تمامی اوقات امروزی ما صرف حمام شد.

Əlqərəz, gəmi adaya doğru üzməyə başladı. Gün batana yaxın adanın sahilinə gəlib çatdıq. Gəminin içindəki qoyunları burada boşaltdılar. Yenə də gəmi öz yoluna davam etdi. Şamımızı yeyib yatdıq. Səhər yuxudan duranda özümüzü dənizin o biri sahilində, Urmu şəhərinin yaxınlığında gördük. Tez durub gəmidən düşdük. Buradan şəhərədək iki ağac yol var.

Dayanmadan iki ulaq kirayə edib, şəhərə tərəf yollandıq. İki saat yol getdikdən sonra şəhərə çatıb, "Gülşən" adlı karvansarada mənzil tutduq. O gün heç yerə getmədik. Nahardan sonra Yusif əmi dedi:

“Mən hamama gedirəm.”

Dedim:

“Özün bilərsən, get.”

O getdi, mən də çıxıb karvansaranın həyətində gəzməyə başladım. Bir hücrənin qabağında sarı səbzə, kişmiş arıdıb, Rusiyaya göndərmək üçün qutulara doldururdular. Dayanıb bir qədər baxdım. Gördüm qutuları dolduran fəhlələrin arasında qilü-qal səsi ucaldı, az qaldı iş dava- mərəkəyə, sillə-yumruğa çatsın. Onların deyişməsinə qulaq asdım. Gördüm biri deyir: "Bu nemətilərin hamısı biqeyrətdilər". O birisi o tərəfdən ona cavab verdi: "Yəni dünyada Heydəridən də binamusu tapılarmı? Gədə, filan davada qabağımızdan tülkü kimi qaçıb, siçan deşiyn axtarmağınız yadından çıxıbmı?"

Burada mərhum atamın sözləri yadıma düşdü. O deyərdi: "İranın bir çox böyük şəhərlərində əhali arasında heydəri, neməti davası olur. Dava eləyən tərəflərin heç özləri də bilmirlər ki, Heydər kimdir, Nemət kimdir. Amma hər il bu iki adın tərəfgirliyi üstündə vuruşmalar olur, qanlar axıdılır, hətta çox vaxt qalib gələn tərəf məğlub olan tərəfin dükanlarını, evlərini də talayır".

Mən kişmiş anbarının sahibindən soruşdum:

“Nə üçün bunları sakitləşdirmirsən? Axı bu iki məchul ad üstündə niyə gərək belə düşmənçilik törədilsin?! Bunlar məgər bir məmləkətin əhli və bir-birlərinin din qardaşı və vətəndaş deyillər?!”

Yazıq anbar sahibi dərindən bir ah çəkib dedi:

“Əziz qardaş, bu cahillərə nəsihət vermək mənim borcum deyil. Gərək şəhərin üləması və ağıllı adamları bunları başa salsın. Təəssüflər olsun ki, o insafsızlar da nəinki bunlara nəsihət vermirlər, hətta bu fitnə ocağına odun qoyurlar. Ona görə ki, onların özlərinin bəzisi heydərilərin, bir parası da nemətilərin tərəfində durur və bu vasitə ilə avam camaat arasında nüfuz qazanırlar. Xüsusilə insafsız mərsiyəxanlar həmin fitnə alovunu qızışdırır, bu cahilləri təhrik edirlər. İndi millətin cahil kütləsinin qəlbində bu düşmənçilik toxumunu elə dərin səpmişlər ki heç deməklə qurtaran deyil. Tərəflərin hər biri elə güman edir ki, o biri tərəfə qarşı nə qədər dərin kin bəsləsə, nə qədər çox düşmənçilik eləsə, dünya və axirətdə o qədər xoşbəxt olacaqdır. Öləndən sora sorğusuz-sualsız behiştə gedəcəkdir. Ona görə də bir-birinin acığına mərsiyəxanların kisəsini doldururlar. Təkyələri bəzəməkdə, döşəməkdə bir-birləri ilə rəqabətə girişirlər. Sinəzənlik edir, zəncir vurur, baş yarırlar.... Bunların hamısı isə xüsusilə riya üzündən olduğuna görə, şəriətə ziddir. Böyük müctəhidlərimiz və məşhur alimlərimiz bu kimi işləri haram sayırlar. Yaxşı baxdıqda görərsiniz ki, məscidlərin çoxu xarabdır, hamısını toz basıbdır, qapıları çox vaxt bağlı qalır. Amma bu insafsızlar hər bir millət və əhalinin get-gəl etməyə haqlı olduqları küçə-bazarda, karvansaralarda və yol üstündə rövzəxanlıq dəstgahı açıb, camaata mane olurlar. Hələ pis-pis də öz aləmlərində imam Hüseyn əleyhissəlamın boynuna əbləhcəsinə böyük bir minnət də qoyurlar. Daha bilmirlər ki, o həzrət şəhadəti və öz pak övladının əsarəti müsibətini cəddi-büzürgvarının pak dininə xələl toxunmaması və bidətin aradan götürülməsi xatirinə qəbul etdi. Bunlar isə o cür mühüm bir təlimi korlayır, yəhudinin, xaçpərəstin get-gəl etməyə haqlı olduğuna fikir vermədən ümumi yolu bağlayır, mərsiyəxanlıq eləyirlər. Hələ utanmayıb belə bir xilaf işin üstünə ibadət adı da qoyurlar. İmam Hüseyndən, onun qiyamət günü hamının bağışlanmasını allahdan xahiş edən böyük cəddindən xəcalət çəkmirlər.

Bu mürüvvətsiz mərsiyəxanlar at-heyvan bağlanılmalı olan bəzi yerlərdə də əzadarlıq büsatı qururlar; dərdimiz bir deyil ki, deməklə qurtarsın. Şabehgərdan adlandırılan başqa bir dəstə də vardır. Daha onların əlindən allaha pənah aparıram. Onlar da özlərini imam Hüseynə bağlayıblar. Hər biri başına bir ovuc dələduz toplayıb, hərəsinə də imamın müqəddəs əhli-beytinin kişiləri və ya arvadlarından birinin adını verirlər. Beş quruşluq dünya malı üçün onların nə kimi oyunlardan çıxdıqlarını bilmirsiniz. Allaha and olsun, onların pərdə ardında min fisqü-fücura mürtəkib olduqlarını gördükdə hər bir qeyrətli müsəlman həyatından belə bezikir. Təəccüblü burasıdır ki, bu geniş ölkənin bu həyasızların hər bir oyunu və kələyindən xəbərdar olan əhalisi onların bu işlərini üzə vurmurlar. Halbuki bu pozğun ünsürlərin törətdikləri fisqü-fücur məhərrəmdən bir neçə ay sonrayadək əyan-əşraf məclislərinin söz-söhbətinə çevrilir. Allahdan gizlin deyil, səndən nə gizlin. Bu xoşagəlməyən vəziyyəti gördükdə fikir-xəyalın əlindən bəzi vaxtlar az qalır ki, bir para narəva sözlər zehnimdən keçsin və küfr danışım. Amma yenə də əstəğfürullah deyib, vəsvəsəni fikrimdən çıxarmaq üçün başımı ayrı bir şeylə qatıram.... Bir iddəni heydəri-neməti, bir dəstəni mütəşərre-şeyxi adı ilə bir tərəfə çəkir, gündə min hiylə işə salaraq, öz əlləri ilə millətin birliyini pozurlar. Özlərinin xatircəmliyini millətin təfriqəsində görürlər. Öz iyrənc mənfəətlərini təmin etmək məqsədilə vətənə xidmət etmək əzmində olan, xeyirli bir işə iqdam edən hər bir adamı zülmkar adlandırır, xalqı ondan çəkindirirlər. Birisi paltarını azca qısaltdıqda onu firəngiməab adlandırıb, salamını belə almırlar. Müsəlmançılığı əba-qəbada görürlər. Daha bilmirlər ki, "adam cildinə girmiş çoxlu şeytanlar da var". Xülasə, bu bir ovuc bədbəxt avam camaatı tora salmaq üçün dörd tərəfdən elə pusqular düzəltmiş, tələlər qurmuşlar ki, onu heç bir allah bəndəsi təsəvvürünə gətirə bilməz. Daha məni bağışlayın, ağzımı yumub danışmasam yaxşıdır.”

“Qardaşım,” -- dedim, -- “yaxına gəl, izin ver sənin o ağzından, dodaqlarından öpüm. Sən İranda mənim rast gəldiyim ilk adamsan ki, bu incə məsələləri dərk edib vətənin dərdini çəkirsən. Hər tərəfə diqqətlə nəzər saldığım və hər bir səsə diqqətlə qulaq asdığım bu səyahət müddətində həmvətənlərimin içində elə bir adam görmədim ki, bu xoşagəlməyən vəziyyəti sənin kimi dərk etmiş olsun. Belə gözəl sözləri heç kəsdən eşitmədim. Sənin Məsiha nəfəsin var. Həqiqətən məni diriltdin, allah sənin ömrünü uzun eləsin!

Axı məni bir başa sal görüm bidət dərəcəsindən də o tərəfə keçən bu təziyədarlığın vəziyyətindən Nəcəf-Əşrəfdə əyləşib əmrü nəhyləri bütün İranda icra olunan üləma həzrətlərinin xəbərləri var, ya yoxdur? Xəbərləri vardırsa, hamının gözü qabağında lüt canlarını qan sızıncaya qədər zəncirlə döyəcləmək kimi şərə zidd işi nə üçün qadağan etmirlər? İnsan həyatını təhlükəyə salan bu başyarma məsələsi niyə qadağan olunmur? Bu şəkildə təziyə tutulmasına imam həzrətinin razılıq verməsini heç kəs iddia edə bilməz. Bir tərəfdən camaat küçədə, bazarda, qəsbi yerlərdə döşünə döyür, zəncir vurur, başını yarır, o biri tərəfdən savadsız və ya savadlı molla ağacdan qayrılmış bir kürsünün üstünə çıxır, iki-üç xoşgül cavan oğlanı ortaya salıb, nəşəlindirici havalarla məclisi qızışdırır, bunun da adını allahdan, peyğəmbərdən utanmadan əzadarlıq qoyur. Məgər belə də əza saxlamaq qayda-qanunu olar?...”

Müsahibim dedi:

“Bəlkə də üləma həzrətləri bu xoşagəlməyən vəziyyətdən lazımınca xəbərdar deyildir. Amma bunu da bilirəm ki, bu mətləbi onlara bir adam xəbər versə belə başlarına toplaşanların hərəsi bir əmma çıxarıb, lazımi tədbirlər görülməsinə mane olacaqdır. Xüsusilə rövzəxanlar hər bir vasitəyə əl atacaqlar. Bu müftəxor tayfa özünün on tümənlik mənfəəti üçün dünyanı cəhənnəm oduna salmaqdan fərəhlənir.”

“Bəs hökumət nə üçün işə qarışmır?” -- dedim.

“Allah atana rəhmət eləsin,” -- dedi. -- “Hökumət belə bir vəziyyəti allahdan istəyir. O istəyir millətin başı özünə qarışsın. Hökumətin siyasəti budur ki, millət həmişə keşməkeşdə olsun, özü haqqında düşünməyə fürsəti olmasın, zəmanənin vəziyyəti və tələblərindən xəbərsiz qalsın. Elə buna görə də, hökumət xalqın başını daha artıq qatan ruhanilər tayfasını həvəsləndirmək üçün hərdənbir onlara gurultulu ləqəblər verir. Məsələn, birinə "sədrüzzakirin", o birinə "sultanüzzakirin", başqasına "fəxrülüləma", digərinə "sədrülülama" və s. ləqəblər verir. Bu yaxınlarda onlardan birinə "hüsamülüləma" ləqəbi verilmişdir. Onunla yarım saat oturub söhbət eləsən fisqü-fücurda nə kimi yüksək bir dərəcəyə çatdığını özün görərsən. Allaha and olsun, onun böyük adamların məclislərindəki söhbətlərini dinləməkdən bazar lotuları belə utanarlar. O ikiüzlünü görmüş olan hər bir kəs mənim sözümü təsdiq edə bilər. Belə bir yüksək ləqəbi elə bir alçağa vermişlər; özünün də hər bir yerə yolu var. Bu da bu məmləkətin hökumətinin məsləki!...”

Dedim:

“Qardaş, xudahafiz! Bu dərdlərin dərmanı yoxdur.”

Mən elə xəyal elədim ki, bir az söhbət eləsəm ürəyim açılar. Amma təəssüf ki, bu söhbətdən dərdim bir az da artdı. O cavanmərdlə vidalaşdıqdan sonra mənzilə qayıtdım.

Bu şəhərin gülərüzlü, xoş sima və xoş geyim əhalisi var. İranın başqa şəhərlərində gördüyümün əksinə olaraq, kişilərinin hamısı burada tel qoyur. Bu vəziyyət ümumi adət şəkli aldığına görə eyib sayılmaz.

Yusif əminin hamama getməsindən dörd saat keçmişdisə də gəlib çıxmamışdı. Nigaran qaldım. Karvansaranın ətrafını gəzib, dükanlara tamaşa elədim. Gün batana yaxın Yusif əmi gəlib çıxdı.

“Nə üçün bu qədər gecikdin?” -- deyə soruşdum.

Dedi:

“Siz əhd eləmisiniz ki, İranda hamama getməyəsiniz. Əlbəttə, ona görə getmək istəmirsiniz ki, hamam xəznələrinin suyu təmiz deyil, hamı girib orada yuyunur. Daha bu o demək deyil kn, hamamın içinə girməyəsiniz. Buranın hamamlarının tamaşası var. Gərək sabah mənim xatirimə hamama gedək. Siz xəznəyə girməyin, eşikdə soyuq su ilə də yuyunmaq olar.”

“Axı bu qədər üz vurmaqdan məqsədin nədir?”

“Məqsədim odur ki, siz səyahətə gəlmisiniz, nə görürsünüz yazırsınız. Buranın hamamlarında da görməli və yazmalı çox şeylər var.”

“İndi ki, məsləhət görürsünüz, nə eybi var, sabah gedərik,” -- dedim.

Qəzadan sabahısı gün cümə idi. Yusif əmi ilə hamama getdik. Qayda üzrə paltarımızı çıxarıb içəri girdik. Bir neçə addım getməmişdik ki, bir kişi qəflətən mənim ayaqlarıma bir qab su səpdi. Bir başqası da Yusif əminin ayağına su tökdü. Heyrətlə Yusif əminin üzünə baxdım. Bu işin mənasını işarə ilə ondan soruşdum. Dedi:

“Buyurun çarhovuzun yanında oturaq. Sizə onun mənasını başa salaram.”

Çarhovuzun yanında əyləşdik. Hamamın dörd dövrəsində yerə fitə salıb, üstündə əl-ayaqlarına, bığ-saqqallarına və saçlarına həna yaxmış otuz-qırx nəfər kişi uzanmışdı. Birinə çubuq gətirir, başqasına qəlyan verirdilər, bəziləri də çay içirdi.

Yusif əmi dedi:

“Bizim ayaqlarımıza su səpənlər dəlləkdirlər, onlar müştəriləri yuyundururlar. Hamamda bir neçə nəfər başqa dəllək də var. Biz ayaqlarımıza su səpənlərin müştərisi olduq, başqasının bizi yuyundurmağa haqqı yoxdur.”

Mən güldüm. Oxucular özləri başa düşərlər. Xülasə, biz gərək o qədər gözləyək ki, dəllək kişi bizdən əvvəl tutduğu müştərilərinə sabun-kisə çəksin, sonra bizə də növbə çatsın. Gördüm on nəfər dəllək var, qırx-əlli müştəri. Biz heç olmasa üç saat oturub gözləməli olacağıq.

Yusif əmi dedi:

“Bu vəziyyəti görmək üçün səni buraya gətirdim ki, dünən mənim gecikməyimin səbəbini biləsən.”

Dedim:

“Görəsən hər gün belədir, ya bu gün cümə olduğuna görə camaat hamama tökülübdür?” “Dünən də belə idi,” -- dedi. -- “Mən soruşdum, dedilər şəhərin bütün hamamları hər gün bu cür dolu olur.”

“Bəs bu kişilər nə üçün qadınlar kimi əl-ayaqlalarına həna qoyurlar?”

“Deyirlər birincisi ona görə ki, həna adamın əl-ayağını həmişə yumşaq saxlayır, ikincisi də şəriətdə savab sayılır.”

“Bunlar işsizlikdən, tənbəllikdən, cana qulluq eləməkdən irəli gəlir,” -- dedim. -- “Guya ki, bütün savab işləri görüb qurtarmışdılar, təkcə həna yaxma savabı qalmışdı. Bunlar vətənpərvərliyin qədrini bilmir, vətənə xidmət etməyin ləzzətini başa düşmürlər. Dar görüşlü, alçaq təbiətli adamlardırlar. Bir ac qarını doyurmağın savabı min dəfə həna yaxıb hamamda yatmağın əcrindən daha çoxdur.”

İki nəfər də çarhovuzun yanında həna qoyub, qəlyan çəkirdi. Onların birindən soruşdum: “Ağa, bağışlayın, siz bu şəhərdənsiniz?”

“Bəli,” -- dedi, -- “bu şəhərdənəm.”

Dedim:

“Bu adamların öz əl-ayaqlarına həna yaxmaqdan məqsədləri nədir?”

O, heyrətlə mənə baxıb dedi:

“Əvvəla, savabı var, ikincisi, adamın əl-ayağını yumşaq saxlayır.”

Dərdli köksümün dərinliklərindən bir ah çəkib dedim:

“Əzizim, ürəyinizi yumşalda bilən başqa bir dərman da tapın ki, bəlkə bir qədər də vətənin tərəqqisi, onun hüdudlarının qorunması qayğısına qalasınız. Ay qəflət yuxusuna uymuşlar, siz çox incə və təhlükəli bir mövqedə dayanmışsınız. Heç bilmirsiniz ki, əlverişli fürsət olduqda, xaricdən də təhrik etmək üçün barmaq uzatsalar, beş-altı yüz kürd atlısı bu şəhəri bircə günün içərisində alt-üst edər. Siz əsla özünüzü, vətəninizi qorumaq fikrində deyilsiniz. Vəhşi düşmən qarşısında özünüzü müdafiə etmək üçün nə içərisində sığınıb otura biləcəyiniz bir qala və hasarınız var, nə də ki, top-tüfənginiz. Zaman da sizə bir ibrət dərsi verə bilmir. Şeyx Übeydullanın şölələndirdiyi fitnə odu dünən bu şəhərin ətrafında yaşı da, qurunu da yandırıb, külə çevirdi. Bu gün isə siz öz nazənin əl-ayağınızı yumşaltmaqla məşğulsunuz və arvadlara xas olan bir iş üçün gününüzün yarısını hamamda keçirirsiniz.”

Kişi bu sözlərin cavabında dedi:

“Məlum oldu ki, sən ərəbsən. Ancaq özünü göstərmək üçün qəribə yer tapmısan! Yaxşı deyiblər: "Qürbətdə boy demək, hamamda özünü çəkmək". A kişi, bəs sən özün hansı millətə oxşayırsan?...”

Buradaca söhbəti kəsdim. Ürəyim sıxıldı. Dəlləyi səslədim. "Ləbbeyk" deyə cavab verdi. Az sonra bir qulyabanının qarşımda dayandığını gördüm. Hamama daxil olduğum zaman buxarın qatılığından onu yaxşı görə bilməmişdim.

“Usta, mənə azacıq sabun ver, özüm yuyunaram. Amma sənin haqqını tamam-kamal verəcəyəm. Mənə kisə-sabun çəkmək lazım deyil.”

Dəllək getdi, az sonra bir parça sabun gətirdi. Çarhovuzun soyuq suyu ilə iki-üç dəfə sabunlandım. Qəlyan da gətirdilər, çəkmədim. Yusif əmi də xəznədə yuyunub gəldi. İkimiz də hamamdan çıxdıq. O gün bütün günümüz hamamda keçdi.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

İbrahim bəyin səyahətnaməsi, 2

باری، این بنده از اسلامبول به خارج رفته بودم بعد از دو ماه برگشته وقتی که به خانه رسیدم بنده‌زاده گفت که: «بابا از مصر به ما دو نفر مهمان آمد. سه روز مانده به ایران رفتند.»پرسیدم: «نامشان چه بود؟»

8 min
Səyahətnamənin mətni

باری، پاسی از شب رفته بود شام خورده بعد از آن گفتم: «برادر شما از راه رسیده‌اید دیگر زودتر استراحت کنید تا از رنج راه بیاسایید.»«خداوند شما را راحتی بدهد!» گفته رفتیم و خوابیدیم.

17 min
Səyahətnamənin mətni, 2

گفتم: «مترس ما به جز از چند پارچه پیراهن و زیرجامه چیزی نداریم. تاجر نیستیم، صراف هیچ.»اما از حالت خدمتکار خنده و تعجب گرفت. باری، بیرون شده رفتیم به کنار دریا. به هر طرف نگاه کردم دیدم باز مثل باطوم جمعی از همشهریان ما در زیر آفتاب چروق چرق نشسته در لیفه و گریبان مشغول قصابی هستند و در یک طرف هم دیدم مردم جمع شده، های و هویی بلند گشت و یکی را می‌زنند و به آواز بلند می‌گویند: «بزنید این هم‌شهری پدرسوخته را!» و هر کس رسید می‌زند.

15 min
Səyahətnamənin mətni, 3

گفت: «بیا عرض بنده را بشنو از همین راه که آمده‌ایم به مصر برگردیم. من طبیعت شما را نیکو می‌دانم در این مملکت هر روز یک ناملایمی دیده غصه می‌کنی. می‌ترسم آخرالامر خدای نخواسته ناخوش و فلان شوید. آن‌وقت من به مادرت چه جواب بدهم؟ قسمتی از ایران را دیدید. تهران هم مثل خراسان. مشتی نمونه‌ای از خروار است. «سالی که نکوست از بهارش پیداست». در تهران چه خواهی دید که اسباب خوشنودی تو شود؟»گفتم: «یوسف‌عمو! خود می‌دانید که من گذشته از سایر جهات به موجب وصیت پدر تاکنون در احترام تو کوتاهی نکرده تو را به جای پدر داشته‌ام ولی خواهش دارم که در این خصوص به من هیچ مانع نشوی. من از این عزم برنخواهم گشت. می‌ترسم که خلاف وصیت پدر از من صادر گردد. این سیاحت به خود من تعلق دارد. تا خود به طهران نروم خدمت وزرا و امرای مملکت نرسم و رو به رو اسباب این غفلت ایشان و پریشانی ملت و خرابی مملکت را تحقیق نکنم دلم آرام نمی‌گیرد. یا باید سر در آن راه گذارم یا سبب این اوضاع ناگوار را بدانم. و السلام!»

13 min

Poems by other poets