Abbasqulu ağa Bakıxanov "Qüdsi" təxəllüs
Страница 3 из 4 · 50%
Əya güruhi-sitəmgər, əhaliyi-Təbriz,
Vəfa yerinə cəfa sizdə bu nə adətdir?!
Nə elmə talib olan var, nə mənidən agah,
Görüm, ilahi, dağılsın, necə vilayətdir?!
Nə rahü rəsmi-nəsara, nə şiveyi-islam,
Nə bütpərəst süluki, bular nə millətdir?!
Nə qədr seyr elədim küçə ilə bazarı,
Adam çox az görünür, izdihami-kəsrətdir.
Vüfuri vardır üç firqənin bu kişvərdə,
Axund ilə xərü xan bihədü nəhayətdir.
Onun əmmaməsi rəngin, bunun yükü səngin,
Xüsusən ol birinin cübbəsi qiyamətdir.
Xəri çıxart aradan, bunlara şəbahəti yox,
O binəvanın işi rənc ilə riyazətdir.
Axund ilə xana hər tənə eyləsən yaraşır,
Bu müftəxorların əndişəsi şərarətdir.
Kimin ki, xülqü müzəyyəndir, istəməz zivər,
Kişi özün bəzəmək cəhldən əlamətdir.
Yetişdi iş o yerə hər kəsin ki, saqqalı--
Hənalı, olsa uzun, hörməti ziyadətdir.
Ha böylə olsa parak, tazı tuladan yekdir,
Sürü içində siyiz sahibi-kəramətdir.
Bu şerləri mərhum Abbasqulu ağa həştad sənə bundan irəli yazmışdır. Əgər indi "İbrahim bəyin səyahətnamə"sinə diqqət yetirilsə, yəqinlik hasil olar ki, bu müddəti-mütəmadiyyənin ərzində Təbriz əhalisinin əhvali-ictimaiyyəsi, övzai-məişəti və əxlaqi-rəziləsi sabiqi qərar üzrə davam etməkdədir. Bu uzun müddətlərdə cümlə millətlər ayılıb tərəqqi etdikdə müsəlmanlar yatmaqdan usanmadılar; yatdılar və belə fəna hala düşdülər, məğlub və məyus oldular….
Belə rəvayət olunur ki, Qüdsi cənabları Təbrizdə olan zamanı məhərrəmül-həram ayı imiş, Orada vəliəhdin ziyadə şükuhlu və pürzinət təkyəsinə güzəri düşdükdə onun divarında bu şeri yazılmış görübdür:
Bu sərbazü əsasi-şahzadə
Olaydı kaş o dəmdə Kərbəladə.
Mərhum Qüdsi bir növ fürsət bulub, onun aşağısında bədahətən bu cavabı qeyd etmişdir:
Büsati-cəng olan saət qaçardı,
Qoyardı sərvəri-dini aradə.
Bu keyfiyyətin haqqü savab olması ravinin öhdəsinə həvalə olunur.
Mərhum Hacı Abbasqulu ağanın fars dilində yazılmış bir çox abdar və dilpəsənd əşarı vardır ki, onlardan bəziləri farsların böyük şairləri yazdığı kəlama bərabərdir. Burada ancaq onun eşqi-həqiqi barəsində yazdığı məsnəvini dərc etməyə iktifa edirik.
MƏSNƏVİYİ-ABBASQULU AĞA
Ey xoda xahəm ğəmo rənco bəla,
Ey bəlayəşra təno canəm fəda!
Micəhət birun dele-divaneəm,
Mikeşəd bər canebe-meyxaneəm.
Şouğ xod suzist, ma pərvaneim,
Leyk mohtace-yeki pərva neim.
Pak suz in nimsuze-xişra,
Nuşdaru bəxş sine rişra.
Eşqe-Şirin bər sərəm şuri fekənd,
Kuhkənra baz şod tişe bolənd.
Kuhkən mən nistəm, nə Vameqəm,
Mən nə bər Şirino Əzra aşeqəm.
Aşeqəm bər Leyliye-keşkarvan,
Çon cərəs dər şureşəndo dər fəğan.
Darəd u yek məhməle-naqe cəhan,
Comle əndər zire-barəş natəvan.
Ey cəhan heyrano sərkərdane-to
Vey təno canəm bəla gərdane-to.
Ey to məşuq, ey to aşeq, ey to yar,
Ey to qazi, ey to Mənsur, ey to dar.
Mər məra dadi dele-divanei,
Xanesuzo əz xerəd biganei.
Ba məhəbbəthaye-xiş amixti,
Bər dərunəm eşqe-Leyli rixti.
Eşqe-Leyli şolevər şod dar deləm,
Baz Məcnun gəşt rəye-aqeləm.
Pare kərdəm selsele-tədbirra,
Mən nəxahəm bəd əz in zəncirra.
Baz kon in selsele əz gərdənəm,
Xod rəvəm anca ke, xahi bordənəm.
Əz koca mən cuyəmət, ey bineşan,
Mən nədanəm dər koca dari məkan.
Gəh ze Kəbe cuyəmət, gahi ze deyr,
Gəh bəre-xod yabəmət, gəh pişe-ğeyr.
Gəh ço ənqa bineşan kaşanei,
Gəh ço şəməndər dərune-xanei,
Minədanəm əz bərayət mənzeli,
İn qədr danəm ke, saken dər deli.
Afərin bər eşq, bər ğouğaye-eşq,
Baz bixod gəştəm əz soudaye-eşq.
Eşq atəş zəd məra sər ta bepa,
Mərhəba, ey eşqe-xuni, mərhəba!
Eşq bər aləm fekənde ğolğole,
Eşq Şirinra zəde dər selsele.
Eşq sazəd atəş, abo xakra,
Eşq suzəd xərməne-əflakra.
Eşq bər şahan dəhəd əczo niyaz,
Mikonəd Məhmudra bənde-Əyaz.
Ney, xəta şod, mən kocavo aşeqi,
Eşq bərtər kare-hər nalayeqi.
Eşqbazi nist kare-hiç kəs,
Minəyayəd kare-şahin əz məgəs.
Aşeqi kare-Hoseyne-təşisəst,
Ku həmi təşne bezəxme-dəşneəst.
Zəxme-tiğo xəncəro tiro kəman
Bər şəhe-din mizədənd an kafəran.
U həmi miqoft ba suze-cegər,
Zende şod canəm, bezən zəxme-degər.
Mər məra, ey kaş, səd can mişodi,
Ta həme isare-canan mişodi.
Ey dəriğa, canəm əz yek biş nist,
Tohfeye-zin biş dər dərviş nist.
Minədarəd məğz an aşeq ke, pust
Çak minətvan zədən dər rahe-dust.
Məğz çe bud, şust çe bud, dust dust,
Aşeqanra eyne-məqsud ust, ust.
Ey qoman darid ke, quya ey qoruh
Kəz ətəş mən amədəstəm bər sotuh.
Ab əgər xahəm, zəmin dərya şəvəd,
Xak dər afaq napeyda şəvəd.
Mən nə təşne, səlsəbile-kousərəm,
Abe-heyvanəst əz pa ta sərəm.
Hokməm ər bər əkse-in douran şovəd,
Aseman saken, zəmin gərdan şəvəd.
Bər dərid, ey kaferan, in pərdera,
Həm nəhid in qalebe-əfsordera.
İn təne-lağər miyane-mast, han,
Bər keşid in pərdera xoş zin miyan.
Ney xəta şod tən həm əz canəst can,
Can ze tən başəd əgər bini əyan.
Minədidi çon sərayəd Mouləvi,
Bolbole-bağe-cinan dər "Məsnəvi":
"Tən ze cano can ze tən məstur nist,
Leyk kəsra dide-can dəstur nist". [3]
[3] Tərcüməsi:
Ey bəlasına bədənim, canım fəda olan,
Ey allah, mən qəm, əzab, bəla istəyirəm.
Dəli könlüm çıxmağa can atır,
Məni meyxanəyə tərəf çəkir.
Şövq özü oddur, biz pərvanəyik,
Lakin birçə buraxılışa (buraxılış vərəqəsinə) ehtiyacımız var.
Bu yaranmışını təmiz yandır,
Yaralı sinəyə bir məlhəm bağışla.
Şirinin eşqi mənim başıma şur saldı.
Kuhkənin külünkü yenə göyə qalxdı.
Mən Kuhən deyilom, Vamiq də deyiləm,
Mən nə Şirinə, nə də Əzraya aşiq deyiləm.
Mən bir Leyliyə aşiqəm ki,
Karvan ondan zınqırov kimi daim şuru fəğandadır.
Onun karvanının dunya adlanan bir dəvəsi var ki,
Hamı onun yükünün altında açizdir.
Ey dünya heyranı və sərkərdanı olan,
Ey çanım və bədənimlə qada-bəlasını aldığım,
Ey məşuq, aşiq, yar olan,
Ey qazi, Mənsur, dar ağacı olan,
Məgər dəli, ev odlandıran,
Elmdən xəbərsiz ürəyi mənə verdin?!
Öz məhəbbətlərinlə qarışdıraraq
Mənim daxilimə Leylinin məhəbbətini tökdün.
Leylinin eşqi qəlbimdə şölələndi,
Yenə ağıllı fikirlərim dəli oldu.
Tədbir zəncirini qırdım,
Bundan sonra mən zəncir istəmərəm.
Boynumdan bu zənçiri aç,
Aparacağın yerə özüm gedərəm.
Ey nişansız, səni harada axtarım?
Sənin məkanın harada olduğu mən bilmirəm,
Səni gah Kəbədə axtarıram, gah kilsədə,
Səni gah öz yanımda tapıram, gah özkə yanında.
Gah ənqa kimi nişansız kaşanədəsən,
Gah da şam kimi evin içində.
Sənin üçün bir mənzil bilmirəm,
Bu qədər bilirəm ki, ürəkdə sakinsən
Eşqə, onun qövqasına afərin!
Yena eşq sevdasından bihuş oldum.
Eşq mənə başdan ayağa kimi od vurdu,
Əhsən sənə, ey qanlı eşq, əhsən!
Aləmə hay-küyü eşq salmışdır,
Şirləri eşq zəncirləmişdir.
Suyu və torpağı oda eşq çevirir,
Fələklər xərmənini eşq yandırır.
Şahları aciz və möhtaç eşq edir,
Mahmudu Ayaza eşq bağlayır.
Yox, səhv oldu, mən hara, aşiqlik hara?
Eşq hər nalayiqin işindən yüksəkdir,
Eşqbazlıq hər oğulun işi deyil.
Qartalın işi milçəyin əlindən gəlməz,
Aşiqlik susuz Huseynin işidir,
O, xəncər yarası üçün susuzdur.
O kafirlər din padşahına--
Nizə, qılınç və ox yarası vurduqca,
O, cigər yanğısı ilə deyirdi:
"Dirildim, başqa yara vur!"
Kaş ki, mənim yüz canım olaydı,
Hamısı canana fəda olaydı.
Əfsus, canim bir dənədən artıq deyil,
Dərvişin bundan artıq töhfəsi yoxdur.
O aşiqin beyni boşdur ki,
Dost yolunda özünü parçalaya bilmir.
Beyin nədir, dəri nədir, dost dostdur,
Aşiqlərin məqsədi eynən odur, odur!
Ey çamaat, siz elə bilirsiniz ki,
Mən susuzluqdan çana gəlmişəm?
Mən əgər su istəsəm, yer dəniz olar,
Dunyada torpaq tapılmaz olar.
Mən susuz deyiləm, özüm Səlsəbil və Kövsərəm,
Başdan ayağa kimi dirilik suyuyam.
Hökmüm əgər bu dövranın əksinə olsa,
Asiman dayanar, yer hərəkətə gələr.
Ey kafirlər, bu pərdəni yırtın!
Bu solmuş bədəni buraxın!
Bu arıq bədən bizim aramızdadır, baxın!--
Bu pərdəni aradan götürün!
Yox, səhv oldu, bədən də çandır,
Əgər diqqətlə baxsan, can da bədəndir.
Görmədin cənnət bağının bülbülü Movləvi
"Məsnəvi"də neçə demişdir:
"Bədən çandan və çan bədəndən ayrı deyildir,
Lakin heç kəsə çanı görmək imkanı verilməmişdir"….
Qüdsinin bu məsnəvisi ustadi-möhtərəmi olan Cəlaləddin Ruminin kəlamına bənzəyir desək, xəta etmiş olmarıq. Məhəbbəti-ilahi və eşqi-həqiqi barəsində yazdığı biri-birindən gözəl və suzişlidir:
Afərin bər eşq bər ğouğaye-eşq
Baz bixod gəştəm əz soudaye-eşq--
--deyib, şair doğrudan da bixudluq halına düşür və eşqi-həqiqini tərif edir, özünə xitabən deyir: Mən hara, eşq hara!… Eşq mənim kimi üftadə və fürumayələrin şənindən bərtərdir. Şahinin hünəri məgəsdən bəid olduğu kimi, aşiqlik hünəri də bizim kimi gədalardan uzaqdır.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/kocerli-azerbaycan-edebiyyati-f-kocerli-i-cild-abbasqulu-aga
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
Otuz il bundan əvvəl Bakıda türk dilinin Azərbaycan ləhcəsində nəşr olunmağa başlayan "Əkinçi" birinci müsəlman qəzeti idi. Bu qəzetin banisi keçmiş müsəlman pedaqoqu və hazırda məşhur ictimai xadim olan Həsənbəy Məlikov idi. Qayğısız və heç şeyin fikrini çəkməyən, "xoş keçmişin" ənənələri əsasında tərbiyə alan, hər cür yeniliyə qarşı fanatik münasibət bəsləyən Zaqafqaziyada yaşayan azərbaycanlıların o zamankı geri vəziyyətini nəzərə alaraq, əlbəttə, "Əkinçi" qəzetinin böyük müvəffəqiyyət qazanacağını gözləmək olmazdı. Həqiqətən, qəzet ilk nömrələrindən soyuq və qeyri-səmimi qarşılandı. Cəmiyyətin bəzi təbəqələri isə qəzetə güclü düşmən müqaviməti göstərdi. Redaktorun işgüzar və məzmunlu məqalələri, istedadlı şair Hacı Seyid Əzim Şirvaninin müsəlmanları fəal və mənalı həyata səsləyən gözəl şerləri ucsuz-bucaqsız səhrada yüksələn fəryadı xatırladırdı, cavabsız qalan bir çağırış idi. Bundan əlavə, cənab Məlikov ehtiyatsızlıq edərək öz qəzetində vaxtsız olaraq dini şəbehlər (şaxsey-vaxsey) məsələsinə toxundu və bununla da şiəlik tərəfdarlarının qızğın hiddətinə səbəb oldu. Hər tərəfdən redaktorun üstünə məzəmmət və biabırçı həcvlər yazılmağa başlandı. Şuşa şairləri həcvlər yazan başqa şairləri bu cəhətdən xeyli geridə qoydular. Hadiyül-Müzəllin adlı birisi Qarabağdan redaksiyaya redaktorun adına biabırçı söyüşlər göndərdi. Cənab Məlikov bir qədər ixtisarla bu həcvi "Əkinçi"də dərc etdirərək ona diqqəti cəlb edən aşağıdakı qeydi verir: "Cənab Hadiyül-Müzəllin Qarabağinin aşağıda zikr olunan həcvini onların xahişinə müvafiq tamam çap elətməyə izn olmadı…. Amma o cənab və onu fitləyən əşxaslar məyus olmasınlar ki, belə kamallı söz pünhan qalacaq. Fikrim budur ki, bizim Zərdab kəndində, Qarabağın sərhəddində bir daş qoydurub, onun üstə zikr olan həcvi tamam qazdıram ki, gələcəkdə bizim evladlar o yadigara baxıb bilsinlər ki, mən bu zəhmət ilə milləti-islamı qəflətdən ayıltmaq istəyən vaxtda necə nadanlara rast gəlmişəm".Üç il ərzində qəzetdə dərc edilmiş mühüm materiallardan görünür ki, onun əsas məqsədi faydalı kənd təsərrüfatı biliklərini həm nəzəri, həm də əməli cəhətdən ölkənin əhalisi arasında yaymaqdan ibarət olmuşdur. Aqronomiya sahəsində yaxşı mütəxəssis olan və sadə xalqın dilini bilən Həsənbəy Məlikov qəzetin hər nüsxəsində kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinə dair çox maraqlı və faydalı məqalələr dərc etdirirdi. O, eyni zamanda, elmi məlumatları asan bir şəkildə, sadə və anlaşıqlı bir dildə oxuculara çatdırmaqda yüksək məharət göstərirdi. Bizim fikrimizə görə, bu məqalələr indi də öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Əgər onlar müəyyən bir sistem halına salınıb, Azərbaycan dilində nəşr edilən dövri jurnallarda çap olunarsa, kəndlilərə fayda verə bilər.
Azərbaycan komediyalarıMirzə Fətəli Axundovun komediyaları Zaqafqaziya müsəlmanlarının 40 və 50-ci illərdəki həyatını əks etdirən bir reflektora bənzəyir. İstedadlı bir dramaturq olan və xalqı yaxşı tanıyan Axundov xalq məişətinin müxtəlif tərəflərini kifayət qədər düzgün və sənətkarlıqla əks etdirmişdir.Hər əsərində, bütün komediyalarında Axundov xalqın həyatına yaxşı bələd olan nadir psixoloq və sənətkardır, onun yaradıcılıq istedadı, həyat təcrübəsi və hərtərəfli biliklə zəngin zəkası özünü hər yerdə göstərir. Biz bunu fransız nəbatat aliminin sadəlövh və qonaqpərvər Təklə-Muğanlı Hatəmxan ağa ilə ağıllı söhbətinin təsvirində görürük: Hatəmxan ağa öz qardaşı oğlunu inandırmağa çalışır ki, parislilərin adətləri ilə çox asanlıqla tanış olub başa düşmək olar ki, o xalqın adətləri tamamilə bizim adətlərin əksinədir (məsələn, biz əlimizə həna qoyuruq, onlar qoymurlar, biz başımızı qırxırıq, onlar saçlarını uzadırlar, biz əlimiz ilə xörək yeyirik, onlar çəngəl ilə yeyirlər, biz hər şeyə inanırıq, onlar heç bir şeyə inanmırlar, bizim arvadlarımız gödək paltar geyir, onların arvadları isə uzun paltar geyir, bizdə çox arvad almaq dəbdədir, Parisdə çox ər almaq və i.a.); yaxud biz bunu bir-birini sevən iki gəncin — gözəl Pərzadla cavan və igid Bayramın arasındakı təsirli məhəbbət səhnəsinin təsvirində də görürük: Pərzadın tamahkar əmisi qızın ilxısını və inəklərini ələ keçirmək xatirinə Pərzadı öz oğlu Tarverdiyə almaq istəyir, halbuki Tarverdi igidlikdə hələ heç bir ad çıxarmamışdır, o hələ bir dayça da oğurlamamışdır; yaxud, biz bunu rəhmsiz qoca — xəsis Hacı Qaranın mənəvi aləmindəki nifrət oyadan cəhətlərin açılmasında da görürük: bu qoca xəsis üçün dünyada puldan başqa heç bir müqəddəs şey yoxdur; Hacı Qara, öz dostu Heydər bəyin qoçaqlığını tərifləyən Əsgər bəyə etinasızlıqla deyir ki, bizim zəmanəmizdə qoçaq olmaqdansa, cibin pulla dolu olsa min dəfə yaxşıdır.
Dünyada bəla nədən törəyir?Qraf L. Tolstoyun təlimi-ətfal üçün tərtib etdiyi əlifba kitabçasında sadə dil ilə yazılmış bir xeyli pürməzmun hekayələr vardır. Onlardan bəzi şeyx Sədinin "Gülüstan"ında nağıl olunan hekayələrə bənzəyir. Cümləsi hikmət və təcrübə üzüylə yazılmış əsərlərdir. Məzkur hekayələrdən birisində bəlanın yer üzündə nədən törəyib nəşət etməsindən rəvayət olunur. Qissənin müxtəsərən məzmunu budur:Bir abidi-xoşsirət tərki-dünya qılıb, vaxtını adamlardan kənar bir meşədə ibadətlə keçirirmiş. Meşənin heyvanları ondan qorxmayıb, başına cəm olarlarmış. Abid onların dilini, onlar da abidin dilini anlarmış. Bir kərə abid bir ağacın dibində uzanıbmış. Qəzadan haman ağacın altında axşamlamağa qarğa, göyərçin, ilan və maral cəm olur və öz aralarında başlayırlar söhbət etməyə ki, aya, yer üzündə bəla və günah haradan törəyir?
Dost və müəllim N.O.Lomourinin xatirəsiHansısa uğursuz bir tale bədbəxt Gürcüstanı təqib edir. Onun gözəl və cavan qüvvələri, öz müqəddəs torpaqlarından uzaqlarda, geniş Rusiyanın sərhədlərində vətən uğrunda canlarını qurban verdikləri bir zamanda, o burada, öz evində də taleyin ağır zərbələrinin acısını duyur. Elm, mədəniyyət və ədəbiyyat nümayəndələri bir-birinin ardınca əbədi olaraq dünyanı tərk edirlər.İndi də Qori şəhərindəki Müəllimlər seminariyasının müəllimi, gürcü yazıçısı və pedaqoqu N. O. Lomourinin ölümü haqqında kədərli bir xəbər alınmışdır.