در این اثنا دق‌الباب کرده گفتم: «خانم تشریف بیاورید! من می‌روم.»

در این بین حاجی مسعود آمد. گفت: «میرزا عباس با یک نفر که نمی‌شناسم آمده.»

گفتم: «بروند اتاق من، من هم می‌آیم.»

همین که رفتم میرزا به گوشم گفت: «این عرب را می‌گویند از دعانویسان مجرب است؛ ابراهیم‌بیگ را دیده دعایی بنویسد شاید مؤثر افتد.»

گفتم: «عیب ندارد!»

به محبوبه خانم گفتم: «برو منزل خود، مهمان آمده.»

بعد از بیرون شدن محبوبه ایشان داخل شدند. عرب قدری دعا و اذکار خفی خوانده به ابراهیم‌بیگ دمید. سپس دعایی نوشته که به پارچهٔ سبز بدوزند و بر بازوی راستش ببندند ان‌شاءالله معجلاً شفا خواهد یافت.

برخاسته بیرون آمدیم تا دم در مشایعت کرده برگشته دیدم حاجی مسعود به تعجیل از پی ایشان می‌دود. صدا کردم که: «به این عجله کجا می‌روی؟»

گفت: «محبوبه خانم ظاهراً در دستمال چند غروشی به جهت نیاز دعای عرب بسته. می‌روم او را بدهم.»

گفتم: «میرزا عباس حتی او را خواهد داد.»

دستمال را باز کرده دیدم سه لیرهٔ انگلیسی و یک حلقهٔ انگشتر الماس بریلیان که مرحوم حاجی به بیست و پنج لیره خریده بود بسته. گویا محبوبه از هول جان چنان تصور کرده که نیاز دعا هر قدر بیشتر باشد آن‌قدر دعا سریع‌التأثیر و مفیدتر می‌شود.

به حاجی مسعود گفتم: «بگو دادم!» و به جیب خود گذاشته سپردم که «محبوبه از قراری که معلوم می‌شود من‌بعد از این دیوانگی‌ها زیاد خواهد کرد. به تو هر چه بدهد [که] به فقرا و سادات ببخش، بیاور به من نشان بده و یا به حاجیه خانم بگو!»

شب شد. من چند روز است نخوابیده، رفتم بخوابم. ناگاه محبوبه با نشاط تمام آمد.

گفت: «عموجان مژده!»

گفت: «چهار پیاله شیر دادم خورد.»

گفتم: «تو چه‌طور؟ هیچ چیز خوردی؟»

گفت: «ای والله، اول من خورده، دید که من می‌خورم آن هم میل کرد.»

گفتم: «البته غذای شما قوت اوست و غذای او قوت شما. بارک‌الله! باید خورد و خوراند.»

پرسیدم: «خوابید؟»

گفت: «آری! بی‌بی هم خوابید؛ اما من یک دقیقه نمی‌توانم بخوابم، ابداً خوابم نمی‌آید. عموجان به آشپز بگویید قدری شیربرنج بپزد، من بخورم. شاید به آقا هم بخورانم.»

گفتم: «عیب ندارد.» رفتم پیش بیمار دیدم خواب است. به نظرم حالش بهتر از دیروز آمد.

حاجیه خانم به سکینه گفت: «آشپز را بگو شیربرنج درست کند.»

وقت ناهار رسید، ظرفی هم شیربرنج گذاشته بود. من هم نشستم. محبوبه ابراهیم‌بیگ را تکیه بر متکا داد. بیچاره می‌خواهد قاشوق را به دست ابراهیم‌بیگ بدهد نمی‌تواند بگیرد. خود دست او را مانند بچهٔ یک‌ساله با قاشوق گرفته، دست او هم می‌لرزید. می‌خواست به زور دهنش گذارد نمی‌توانست، گاهی نیم قاشوق می‌خورد، گویا می‌خواست به او بفهماند «که تو هم این‌طور بخور!» محبوبه مانند گل سرخ افروخته و عرق بر جبینش مانند مروارید نشسته و قطره‌قطره اشک از گوشهٔ چشمانش می‌چکید و بدنش مانند بید می‌لرزید؛ دختری چنان محجوب، گویا شرم و حیا را بالمره فراموش کرده. حاجیه خانم رقت نموده هم اشک می‌ریخت و هم تبسم‌کنان نگاه می‌کرد. مبهوت و متحیر سیر عالم محبت محبوبه را می‌نمود. این دختر بیچاره تمام هوش و حواسش در این بود که یک قاشوق شیربرنج به او بخوراند. اگر در آن حال محبوبه را آتش می‌زدندی و یا بدنش را ریز ریز می‌کردندی حس نمی‌کرد.

می‌گفت: «آقاجان بخورید، در ایران شیربرنج نخورده‌اید!» محبوبه زود قاشوق را میان لبان ابراهیم‌بیگ گذاشت.

ابراهیم لب‌ها را باز کرده گفت: «یا حق، یا مدد!» و شیربرنج را خورد. محبوبه زود زود قاشوق را به دهن او می‌گذاشت تا پنج و شش قاشوق به او خورانید. چنان مسرور و فرحناک شد که گویا سردار با غیرت و شجاعتی قلعهٔ دشمن را فتح کرده. جد و جهد تمام به عمل می‌آورد و به من اشاره می‌کرد.

من تبسم‌کنان گفتم: «دستمال بیار دهنش را پاک کن!»

ابراهیم‌بیگ خیره خیره به روی محبوبه نگاه می‌کرد و گاهی به روی مادرش می‌نگریست. بالجمله جا داشت که به مسرت خوراندن شیربرنج محبوبه این روز را «عید شیربرنج» قرار دهد و هر ساله در این روز شادمانی‌ها نماید. اما ندانسته بود که مؤید و مفتح دهان ابراهیم‌بیگ همان نام ایران بود، که چهار پنج قاشوق هم خورد؛ بعد هر چه کرد که دیگر بخورد نخورد. گویا محبوبه خیلی از اقبال خود ممنون و متشکر بود، آمده دست حاجیه خانم را بوسید.

من دیدم دیگر خودداری نمی‌توانم کرد، آمده در منزل خویش نیم ساعت گریه نمودم. امروز فهمیدم که عالم محبوبه چه عالم است.

باری، دو ساعت از شب رفته میرزا عباس و حاجی محسن آقا و حاجی... تبریزی آمده احوال پرسیدند.

گفتم: «بحمدالله بیمارمان امروز بهتر است.»

گفتند: «برویم نزد ابراهیم‌بیگ!»

گفتم: «بگذارید راحت شود [باشد]. خانم‌ها هم آن‌جایند.»

رفتیم کابینه. بعد از صحبت‌های متفرقه، حاجی محسن آقا گفت: «خوب! نقل نما احوالات سفر را ببینم چه گفتید و چه شنیدید و چه دیدید؟»

گفتم: «پریروز عرض کردم که مختصراً بد گذشت. در مشهد مقدس التماس کردم برگردیم، مآل این سفر به نظرم خوب نمی‌آید. بدش آمد. می‌ترسیدم که سلامت به مصر نرسد. باز صد شکر که بدن خشک و نیم‌جان او را آورده به مادرش تسلیم نمودم. در طهران کتک‌کاری کرده از بنده پنهان داشته بود - چنانچه عرض کردم - این واقعه را در اسلامبول، در سیاحتنامه، خوانده مطلع شدم. بدبخت حاجی‌خان، سبب این ناملایمات شده بود.»

میرزا عباس پرسید: «حقیقت حاجی‌خان کیست؟ پریروز هم گفتی که شما می‌شناسید.»

گفتم: «آری می‌شناسید! حاجی‌خان یعنی حاجی‌خان؛ حاجی‌خان، این حاجی‌خان، یعنی سرهنگ ایران، صاحب دو نشان. صلوات بفرستید!»

گفتند: «یوسف، بس است! از عادت قدیمت دست برنداشته‌ای؟ بگو ببینم کیست؟»

گفتم: «صلوات دویم را بلندتر از این بفرستید! حاجی‌خان همان حاجی‌خان، یعنی ملامحمدعلی کور و کل که چند سال پیش با حاجی‌جعفر آقای تبریزی و سه نفر دیگر آمده بودند و چهار روز مهمان حاجی مرحوم شدند.»

گفتند: «بابا، کدام ملامحمدعلی؟»

گفتم: «آن کوتاه‌قد نبود؟ بی‌عار! که میخکی می‌زد و پیچ زیر بغل می‌کرد؟ می‌جهید این‌جا، می‌تپید آن‌جا! آن هزله‌گوی هذیان‌سنج نبود؟»

گفتند: «آری شناختیم. همان هزل‌گویی او را به جایی رسانده؟»

گفتم: «آری! به ما زیاد احترام نمود و مهمانمان کرد. حالا صاحب نشان و لقب خانی شده. بیگ در سیاحتنامه اسباب ملاقات او را نوشته. او این بیچاره را به خانهٔ وزرا فرستاد، زدندش؛ عبا و ساعتش را بردند، من ابداً مطلع نشده بودم.»

گفتند: «عجب عالمی است!»

گفتم: «بلی عجب بالاتر از عالم است! تنها یک حاجی‌خان نیست. مسخره و هذیان‌گوی امثال او خیلی هستند. از مطربان و رقاصان هم خیلی هستند که نفوذ کلمه و قولشان در نزد امرا و وزرا پیشرفت دارد. تمام ماشاءالله لقب خانی و معتمدی دارند. هر یک صاحب تنخواه کلی شده و علاوه پنجاه نفر را هم یکی از آن‌ها حمایت می‌کند یعنی - به عبارت قولچوماقانه - به حقوق فقرا و ضعفا تجاوز می‌کنند. لطف این‌جاست که موافق دلخواه خود راه می‌روند و به هر کس هم از دست آن‌ها متظلم شود اعتنا نمی‌کنند. بیگ، حاجی‌خان را فوری شناخت، من هم به حالات بعضی مطلع گشتم ولی مانع شدم از اخبار مشهدی حسن به ابراهیم‌بیگ. حتی از جنابان معمم هم مسخرهٔ امرا و وزرا هستند.

بنده اکثر با مشهدی حسن به سیر چارسو و بازار می‌رفتم. روزی بغتتاً شخص معمم عجیب‌الشکل با هیکل غریب و هیولای مهیب دیدم؛ کمرباز و شکم گشاده، با ناف بزرگی مانند گردو بیرون آمده، زیرجامهٔ سفید پاچه گشاد پوشیده و از زیر شکم بسته و بند زیرجامه را تا زانو آویخته، دستش را از زیر پیراهن به شکم برده خاش خاش می‌خراشید و خود به خود از دماغ خویش سورنا می‌زد. من خیره‌خیره نگاه به او کرده، متحیرانه پرسیدم: «این مرد لاابالی کیست؟»

مشهدی حسن گفت: «درست شکل و شمایل و قواره او را نگاه کن!»

گفتم: «آخر بگو ببینم این دیوصورت زشت‌سیرت کیست؟»

گفت: «بابا آهسته باش که این شخص اول ایران است. بیا برویم قهوه‌خانه؛ برای تو نقل می‌کنم!»

کم‌کم رفتیم قهوه‌خانه.

مشهدی حسن گفت: «این شخص رفیق شفیق و هم‌قطار حاجی‌خان ماست، ولی این را هم بدان که حاجی‌خان غیر از این از کسی دیگر در این شهر حساب نمی‌برد.»

گفتم: «چه کاره است؟»

گفت: «هزل‌گوی عجیب و مسخره و مقلد غریبی است؛ به صدراعظم و وزرا حرف می‌گیرد؛ به قدر سی هزار تومان ثروت پیدا کرده. روضه‌خوانی می‌کند. تکیه دارد؛ از امرا پول می‌گیرد به فقرا می‌دهد؛ یعنی زور سی و چهل تومان از آن‌جا می‌گیرد و پنج شش تومان را هزار دینار هزار دینار به فقرا می‌دهد و باقی را در جیب خود می‌ریزد. و اسم مبارکش «شیخ شیپور» است. همه او را می‌شناسند، در نزد همه کس گستاخ است. حتی یک روز شنیدم به قبلهٔ عالم هم گستاخی کرده، ناسزایی گفته بود؛ فوراً امر به قتلش فرمودند. گریخته در مقبرهٔ حضرت شاه‌عبدالعظیم بست نشست. همان وزرا و امرا التماس کردند. شاه هم عفو فرمود و از بست بیرون آمد. از آن وقت دانست که مسجد جای ر... نیست! شیوه‌هایی که این مرد دارد حدی از مقلدان و هزل‌گویان این شهر ندارد؛ اولاً کم و بیش «کمثل الحمار یحمل اسفاراً» علم خوانده. ثانیاً مانند خر عرعر می‌کند؛ به قسمی که اگر کسی آواز عرعر او را بشنود و رویش را نبیند، گمان می‌کند خر واقعی است. ثالثاً تقلید شتر و گوسفند و گربه و سگ را به نوعی درمی‌آورد که ابداً فرق از اصل نمی‌توان گذارد و کسی تشخیص اصل و نقل را نمی‌دهد. بالاتر از همه این‌ها تسخیر احمق هم دارد؛ جمیع اعیان و وزرا را شیفتهٔ همین صفات خود کرده. مثلاً بیضتین او عمده اسباب معیشت و رزق وی گردید: هر خایه‌اش به بزرگی تخم شترمرغی است که گویا به کیسه گذاشته بین دو ران خود آویخته است. با کمال مهارت می‌ایستد و پای‌ها را به چهار وجب از همدیگر دور گذاشته، سرین خود را به پس و پیش حرکت می‌دهد، خایهٔ صاحب‌مرده‌اش گاه به شکم گاه به مقعدش برمی‌خورد، صدای شاپ شاپ بلندی می‌دهد، اکثر مردم از خنده ضعف می‌کنند. اسم این مضحکه شاپ‌وشاپ یا شلف‌لف است. از برکت چنین اسباب با برکت، رزق خورده و مداخل می‌کند؛ دارای سی هزار تومان گشته. این است حساب بودجهٔ مالیهٔ ایران و این است تهذیب اخلاق مردم طهران، خصوصاً وزرا و اعیان، خاصه شاهزادگان و درباریان ایران!

بیچاره حاجی‌خان ما از این شیرهٔ‌ها بلد نمی‌باشد، این است که رقابت با او دارد مگر مقابله با وی نمی‌تواند کرد؛ لهذا با کمال تملق با او راه می‌رود. ولی منتظر فرصت است. چنانچه روزی به من گفت: «مشهدی حسن، چارهٔ این شیخ شیپور را باید کرد!»

گفتم: «حاجی‌خان تو که آن اسباب و آلت شاپ و شوپ نداری.»

گفت: «نه بابا! شهرت او تمام از این نیست. او به جهت پول دادن به فقرا و دراویش شهرت کرده؛ تو دم بعضی کسان که می‌روند و این هیاهوها را در بازار می‌اندازند بفرست بیایند پیش من؛ شاید من هم به این تدبیر کاری از پیش بتوانم برد.»

من هم بعضی از دراویش و شیادان و بنگیان لاابالی و الواط بی‌سر و پا را نزد او فرستادم، بیچاره تقریباً نود تومان رفته‌رفته به این جور اشخاص احسانات ریایی کرد. روزی پرسید: «در چهار سوق و بازار از احسان و انعام و جود و سخای من گفت‌وگویی هست؟»

گفتم: «چیزی نشنیده‌ام.»

او هم ترک این تدبیر یا تزویر را نمود. باری، این‌گونه معمم‌های ننگ نوع، هر رنگ و هر جنس که هستند القاب باشکوه دارند. چنانچه روزی یکی را مشهدی حسن نشان داد و گفت: «این شمشیرالذاکرین است، الان می‌رود منبر روضه می‌خواند، شب که شد می‌رود در مجلس امرا مسخرگی می‌نماید. بسا اوقات تنبانش را کنده شمع کافوری به هرجا بدترش کرده و روشن می‌نماید. صنعتش این است که تیز می‌دهد و شمع را به هوا می‌پراند، و به هر عدد که بگویند گوز فندقی می‌دهد.»

حاجی... تبریزی گفت: «یوسف‌آقا! راست بگو ببینم در تبریز هم از این قسم مزخرگی‌ها دیدی؟»

گفتم: «اگرچه از آن‌ها این قسم حرکات رذیلهٔ کثیفه ندیدم، لکن «اهل ریبه» که می‌گفتند دیدم.»

حاجی گفت: «نه، آن‌ها را با این‌ها قیاس نمی‌توان کرد. آن‌ها شوخی و مزاح می‌کنند.»

گفتم: «حاجی‌جان ببخشید! در خانهٔ شما به ما خیلی خوش گذشت و برادر شما زیاد به ما محبت و مهربانی کرد و من بسیار ممنون و متشکرم، لهذا خجلت می‌کشم همه چیز را بگوییم، والا نقایص بیشتر از این‌هاست. علناً من دیدم که اهل ریبه به دین و آیین توهین می‌کنند. اگر آنچه من دیدم ابراهیم‌بیگ می‌دید، قطعاً هنگامه برپا می‌کرد و دعوایی راه می‌انداخت که خجلت و صدمه‌اش به برادر شما عاید می‌شد.»

حاجی گفت: «مرگ من، بگو چه دیدی؟»

گفتم: «روزی ابراهیم‌بیگ با برادر شما رفته بودند بیرون؛ من هم با میرزای شما از حجره بیرون آمده، خواستیم به گردش روم. از دم مسجدی گذشتیم.

میرزا حبیب منشی شما گفت: «میل داری برویم مسجد؟»

گفتم: «چه عیب دارد. هر دیدنی برای ندیدن بود ضرر. من وضع مساجد تبریز را ندیده‌ام.»

رفته نشستیم، کم‌کم مردم جمع شده، یک نفر ملا رفت بالای منبر و با وقار تمام نشست. از میرزا اسمش را پرسیدم. گفت: «آقا میرزا حسن.» ملا خواست آغاز به خطبه خواندن نماید، به محضی که دهن باز کرد الحمدالله گوید، تقریباً دویست نفر به آواز بلند گفتند: «اللهم صل علی...»

ملا خواست رب‌العالمین گوید، باز به طریق اول صلوات فرستادند. خواست بسم‌الله گوید، باز صدای صلوات بلند شد. من متحیر به اطراف خود نگاه می‌کردم که یعنی چه؟ واعظ می‌خواهد دهان بگشاید، صدای صلواتش منع می‌کند، یک کلمه نگفته مردم پنج صلوات می‌فرستند. درست نگاه کرده دیدم همه می‌خندند، در این اثنا بغتتاً چهار نفر چهارپایهٔ منبر را گرفته آوردند میان مسجد گذاشته به آواز بلند فریاد زدند: «آقا! چون صدای شما را همه کس نمی‌شنید و بی‌فیض می‌ماند، خوب است درین‌جا قرار گیرید.»

از میرزا متحیرانه پرسیدم: «این چه هنگامه است؟»

گفت: «اهل ریبه‌اند.»

گویا مسجد را به سر من زدند.

گفتم: «پاشو برویم، شماتت لایق این‌جور عباد و عبادتگاه! این چه مسلمانی است؟ خانهٔ خدا را صحنهٔ تیاتور کرده‌اند؟ یک نفر در میان آن‌ها صاحب غیرت و مسلمان حق‌پرست نیست؟ این چه بی‌ناموسی، این چه حکومت شرعی و این چه علما بازی است؟ اگر یک نفر از طلاب را یک حرف حسابی به درشت گفته آید، می‌ریزند و می‌زنند و می‌کشند که توهین شریعت شده، در خانهٔ خدا، در شهر شهیر مسلمانی و نبةالاسلام، این‌قدر بی‌ادبی و گستاخی می‌کنند، احدی نمی‌پرسد که این چه عمل قبیح است؟ اگر در میان ایشان یک نفر از پروتستان‌ها در لباس اسلام پیدا شود و ببیند، چه خواهد گفت؟ البته سعی ایشان بیش‌تر خواهد شد که این‌گونه ملت کم‌عقیدت به مذهب خود را به کیش و آیین خود بکشند. در این صورت به پیروان مذهب پاپ که در پی همه‌گونه بهانه‌جویی‌اند، چه ایراد توان کرد؟ آیا نخواهند گفت که قدر و قیمت و شأن و منزلت مذهب پاک حضرت محمد - صلی‌الله علیه و آله - در نزد شما معلوم شد که به این قسم در انظار خودی و بیگانه خوار و بی‌مقدار می‌نماید، بلکه اسباب مضحکه و مسخره فراهم آورده‌اید؟ این وضع موعظه، این نحو تعزیه‌داری، این حرمت معبد، جز این ثمر نمی‌بخشد که روزبه‌روز بدین تیره‌روزگاری گرفتار شویم.

گر مسلمانی همین [ازین] است که حافظ دارد

وای اگر از پی امروز بود فردایی!

خسر الدنیا و الاخرة ذلک هو الخسران المبین. خداوند به فریاد ما مسلمانان برسد و بر اسلام ترحم فرماید.

خصمیت کفر از پریشانی ماست آبادی میخانه ز ویرانی ماست

اسلام به ذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست از مسلمانی ماست»

حاجی قاه‌قاه می‌خندید و می‌گفت: «بگو یوسف‌آقا! بگو ببینم دیگر چه دیدی؟»

گفتم: «چه بگویم؟ تو خود بهتر می‌دانی در مساجد و منابر ایران خصوصاً تبریز چه فضیحت‌کاری‌ها می‌شود. نمی‌دانم در چه کرند؟ اهالی مسجد را گویا مغازه قرار داده، آخوندها دکان فضل‌فروشی خویش. همین‌که بیچاره‌ای داخل مسجد شد پنج ساعت تمام باید بنشیند. دو واعظ، چهار روضه‌خوان، چند شاگرد، یکی بالا می‌رود، دیگری پایین می‌آید. اگر یک نفر از جالسین را به اقتضای طبیعت بشری تقاضایی پیش آید و یا کار واجب فوتی برسد و بخواهد از جای خود برخیزد، گویا از دین اسلام و شریعت ارتداد جسته، با حقارت تمام از بالای منبر داد می‌زنند: «ای خبیث، مجلس را به هم مزن!» یعنی بنشین و آن‌چه به دهن من از نیک و بد، راست و دروغ می‌آید گوش داده، زشت و زیبای مرا تصدیق کن و در آخر هم آن‌چه از نقد و جنس داری به من احسان نما! نه خود تمیز دارند و نه تمییزی در میان خلق دیده می‌شود که صدق را از کذب تشخیص دهد و حق را از باطل فرق گذارد. شما خود بهتر می‌دانید در تبریز معارف نیست؛ حکومت نیست، عقل نیست؛ مروت و انصاف نیست. هر مخرب دین و مذهب یهودی‌سیرت اسلام‌کسوت، هزار سال پیش هر استبعادهای عقلی و شرعی که شنیده در ورق‌پاره‌ای نوشته «کاللوح المنزل» قرار می‌دهند و گمانشان این است و یا همچو جلوه می‌دهند که «هر کس اعتقاد به این خرافات ننماید کافر است و از دین و آیین بری.» و هیچ ملتفت نمی‌شوند چه خیانت بزرگ به اسلام و اسلامیان است که روضه‌خوان‌های بی‌سواد و ملانماهای بی‌علم و عقل، هر چه بگویند و تصدیق نکنی کافر می‌شوی. یک ملک بدین بزرگی، کاسهٔ سر حوض به این بزرگی؛ در حوض ماهیان بدین بزرگی، چشمان ماهیان از یاقوت سرخ به این بزرگی و بدین قیمت. هر کس به آخوند پول دهد قسمت او خواهد شد. شک نیست که قدرت کامل‍هٔ قادر متعال زیاده از آن و فزون از حد و بیان است ولی دخل بر حقانیت و صداقت این‌گونه خرافات ندارد. علمای اعلام و فقهای کرام - رضوان‌الله علیهم و کثرالله امثالهم - که احکام شریعت مطهره و فروع دین که واجب به هر یک از مؤمن و مؤمنه و مسلم و مسلمه است بیان فرموده، و عمل و اعتقاد بر آن را واجب و ثواب و تارک آن را گناهکار و معاقب نوشته‌اند: با وجود این احکام و فرمایشات نبوی - یعنی احادیث را ظنی‌الصدور می‌فرمایند و هیچ‌یک را قطعی‌الصدور ندانسته‌اند - آخر این آخوندهای ما چه‌طور و به چه جرئت نوشتهٔ ملا بومملی را کاللوح المنزل دانسته و اشعار فلان شاعر را تالی فرمایش امام پنداشته‌اند؟ اجر تعزیه‌داری حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام زیاده از آن است که زبان وصف او تواند نمود؛ ولی این را هم از قول آن حضرت می‌گویند که هر کس از زبان من دروغی جعل نماید و بگوید جفایش از جفای شمر - علیه‌اللعنه - بر من کمتر نیست. این اخبارات کاذبه از زبان ائمه علیهم‌السلام از روات غیرمعلوم مانند ابوالخطاب محمدابن ابوزینب، ابوشاکر میمون، مغیرةبن سعید، مولی صالح‌بن عبدالقدوس ازدی، علی‌بن جمل سمالی، یحیی‌بن زیاد، عجزه، حمل‌بن محفوظ و فلان و فلان که تماماً عالماً و عامداً مخرب دین و آیین ما بوده‌اند، برای عوام و خواص بی‌آن‌که شرم کنند می‌گویند و حال آن‌که هزاران حدیث معتبر است که بنی‌امیه - لعنهم‌الله - به آل رسول مختار - علیهم‌السلام - چه‌ها کردند و چه ظلم‌ها نمودند و چه ستم‌ها بر آن‌ها روا داشتند. در این صورت، چرا باید به قول این روات غیرمعلوم آل رسول را خوار و ذلیل کنند و کسی هم نتواند به آن‌ها بگوید این خرافات چه است که بر منبر رسول می‌گویید؟ هر کس هم می‌شنود می‌گوید در بساط سیدالشهدا چیزی نتوان گفت. تقصیر جسارت این‌ها بر دوش رؤسای ملت و حکومت روحانی و امت است، که هر کس دو ذرع تنزیب و یا یک شال کوسه به سر پیچید در منبر رسول جای گزیده با جرئت تمام کلام هر بی‌سروپایی را نسبت به فرمایشات گوهر انتظام آن پیشوای مقتدیان و اصدق‌الصادقین می‌دهد. اهالی هم سراپا گوش شده می‌شنوند. چه فایده که امور شرعیهٔ ما امروزه در تحت یک قانون صحیح که این اساس زندگانی ملک و ملت است نیست؛ ورنه روضه‌خوان و واعظ و رعیت و حکام و اعیان همه تکلیف‌شان معین و مشخص می‌گردید.»

حاجی باز قاه‌قاه خندیده گفت: «دیگر چه داری از تبریز آقا یوسف؟ بگو بشنوم!»

گفتم: «تو خود از من بهتر می‌دانی؛ قدری هم خودتان بگویید!»

همه از اصرار حاجی و صحبت‌های بنده می‌خندیدند.

گفتم: «بابا! برای رضای خدا دست از من بدار! قدری خودت از اوصاف خودتان بیان فرما تا مستفیض شویم!»

حاجی گفت: «من خیلی وقت است از تبریز بیرون آمده‌ام. هم اوضاع ولایتی را فراموش نموده؛ و هم تغییر و تبدیلات جدید را ندیده‌ام.»

گفتم: «من چهل و شش سال پیش تبریز را دیده بودم، حالا تجملات زیاده از آن است که گفته شود؛ خانه پر است از اسباب چراغ مانند لاله و مردنگی، جارهای بزرگ و کوچک، و تالارهای آینه‌بندی. آن‌چه از جلال و جبروت اهل تبریز وصف کنم کم گفته‌ام. اما اتفاق و محبت در میان ایشان مفقود، نفاق و عداوت و حسد بین‌شان زیاد است.»

حاجی باز گفت: «دیگر بگو!»

گفتم: «دیگر طاقت ندارم، غصهٔ مرگ شدم. این‌قدر دربارهٔ تبریز شما کافی است که شهری به آن بزرگی و عظمت، دارای یک روزنامه و یک باب مکتب نیست که امروز شرف هر ملت بسته بدین دو مادةالسعادت است. تو خود فکر کن و انصاف ده! شیبانی خوب سروده، جمیع اهل ایران و اهل تبریز را امتیاز داده.»

حاجی پرسید: «چه گفته؟»

گفتم: «حاجی مسعود، در میان کتاب‌ها یک جلد کتاب سبز جلدی است، بیاور بده به میرزا عباس، برای حاجی آقا بخواند.»

حاجی مسعود رفت و آورد. باز کرده به میرزا عباس نشان دادم که از این‌جا بخواند. این اشعار را خواند:

«از بهر عمامه منشین فکر بفرما کن چارهٔ تجویز

نعلین به پا پوش، ز آهن به کف امسا درگیر عصا نیز

زیر قدم افکن همه مخلوق سراسر با نیک و بد آمیز

می‌پرس ز هر ملت و هر جنس خصوصاً از مردم تبریز

نه غصه ز پس هست و نه از پیش غم اصلاً بی‌پرده و پرهیز

تن ده به قضا، باش پیاپی پی سودا منگر به دگر چیز

تا این‌که به دست آید، چل چاق بلوری از لندن و پاریز

آن وقت که حاضر شد و آماده مهیا ز تالار بیاویز!»

گفتم: «از مشهدی و حاجی و خان و غیره، جز از تزیینات لاله و چراغ دیوارکوب، ابداً در فکر آبادی مملکت و ترقی ملت نیستند.»

گفت: «یوسف! ان‌شاءالله این‌ها را تماماً محفوظ داشته به ابراهیم‌بیگ خواهم گفت؛ که یوسف‌عمو در مادهٔ تبریز چه بحث می‌کرد و چه‌ها گفت.»

قاه‌قاه خندیده گفتم: «خبر نداری که بیگ خود در سیاحتنامه چه‌ها نوشته است! من از میرزای شما التماس کردم کیفیت مسجد را از او پنهان دارد و به او نگوید، خود بیگ هم که خواست مسجد برود، به تدبیر مانع شده نگذاشتم؛ همهٔ این‌ها را حقیر خود خواهم نوشت، که ان‌شاءالله بعد از صحت به او دهم، چه خیال دارد سیاحتنامه را به [...]

Bu vaxt mən qapını döyüb dedim:

“Xanım, buyurun gəlin, mən gedirəm.”

Dönüb qayıdarkən Hacı Məsud gəlib dedi:

“Mirzə Abbas tanımadığım bir adamla gəlibdir.”

Dedim:

“Keçsinlər, mənim otağımda əyləşsinlər, mən də gəlirəm.” Mirzə Abbasla görüşən kimi mənim qulağıma dedi:

“Deyirlər, bu ərəb təcrübəli dua yazanlardandır. Qoy İbrahim bəyi görüb ona bir dua yazsın, şayəd təsir eləyə.”

Dedim:

“Eybi yoxdur, buyurun əyləşin, bu dəqiqə İbrahim bəyin yanına gedərik.”

Oturub bir fincan qəhvə içdilər. Sonra İbrahim bəyin otağına getdik.

Məhbubəyə dedim:

“Qonaq gəlibdir, sən öz otağına get.”

Məhbubə otaqdan çıxandan sonra qonaqlar İbrahim bəyin yanına gəldilər. Ərəb bir az dua oxuyub, İbrahim bəyin üzünə üflədi. Sonra bir dua yazdı. Tapşırdı göy parçaya büküb, İbrahim bəyin sağ qoluna bağlayaq, inşaallah, tezliklə şəfa tapar.”

Durub otaqdan çıxdıq, onları qapıyacan yola saldım. Qayıdıb gördüm Hacı Məsud tələsik onların dalınca qaçır. Çağırıb soruşdum:

“Hara belə tələsirsən?”

Dedi:

“Məhbubə xanım, deyəsən, bir neçə quruş dəsmala bağlayıb ərəbə nəzir deyibdir, gedirəm onu verəm.”

Dedim:

“Mirzə Abbas onun haqqını verəcəkdir.”

Dəsmalı açıb gördüm üç ingilis lirəsi, bir də mərhum Hacının iyirmi beş lirəyə aldığı brilyant üzük idi. Məhbubə canının hövlündən elə xəyal eləmişdi ki, dua həqqi nə qədər çox olsa, o qədər tez təsir edər, faydası daha çox olar. Mən üzüyü cibimə qoyub, Hacı Məsuda dedim:

“Məhbubəyə deyərsən verdim. Belə məlum olur ki, o, bundan sonra bu kimi dəliliklərdən çox eləyəcəkdir. Sənə tapşırıram, kasıblara, seyidlərə bağışlamaq istədiyi hər bir şeyi əvvəlcə gətir mənə göstər, ya da Haciyə xanıma xəbər ver.”

Gecə oldu. Mən neçə gündü ki, yatmamışdım, istədim bir qədər yatam. Birdən Məhbubə sevincək gəlib dedi:

“Əmican, muştuluğumu ver!”

Dedim:

“Nə xəbər gətirmisən?”

Dedi:

“Dörd piyala süd verdim içdi.”

Dedim:

“Bəs sənin özün necə? Bir şey yemisənmi?”

Dedi:

“Vallah, əvvəlcə mən yedim, gördü mən yeyirəm, o da yedi.” Dedim:

“Əlbəttə, sizin yeməyiniz ona qüvvətdir, onun yeməyi sizə. Bərəkallah, gərək həm yemək, həm də yedirtmək.”

Sonra soruşdum:

“Yatıbdırmı?”

“Bəli,” -- dedi, -- “bibi də yatdı. Amma mən bir dəqiqə də yata bilmirəm. Əslən yuxum gəlmir. Əmican, aşpaza deyin bir az südlü aş bişirsin, mən yeyim, bəlkə ağaya da yedirdim.”

Dedim:

“Nə eybi var, deyərəm.”

Xəstənin yanına getdim, yatmışdı. Dünənkinə görə gözümə bir qədər yaxşı göründü. Haciyə xanım Səkinəyə dedi:

“Aşpaza de, bir az südlü aş düzəltsin.”

Nahar vaxtı gəlib çatdı. Qablara südlü aş çəkmişdilər. Mən də oturdum. Məhbubə İbrahim bəyi mütəkkəyə söykədi. Qaşığı İbrahim bəyin əlinə vermək istəyirdi, o isə tuta bilmirdi. Məhbubə onun əlini bir yaşında olan uşaq kimi qaşıqla birlikdə tutdu. Bu vaxt özünün də əli titrədi. Zorla qaşığı onun ağzına qoymaq istəyirdi. Lakin mümkün olmurdu. Bəzən özü yarımçıq qaşığı ağzına aparıb guya bununla ona qandırmaq istəyirdi ki, sən də belə yeməlisən.

Məhbubənin sifəti qızıl gül kimi qızarmış, tər damcıları mirvari dənələri kimi alnında muncuqlanmış, gözlərindən yaş gilələri axırdı. Bütün əndamı söyüd yarpağı kimi əsirdi. O cür həyalı bir qız sanki utanmağı və həya eləməyi büsbütün unutmuşdu.

Haciyə xanımın ürəyi köyrəlmişdi. Həm ağlayır, həm də gülümsünüb, heyran-heyran Məhbubənin məhəbbət aləmini seyr edirdi. Bu yazıq qızın bütün fikri, huşu İbrahim bəyə bir qaşıq südlü aş yedirtməyə yönəlmişdi. Bu əsnada Məhbubəni odlasaydılar, yaxud onu rizə-rizə doğrasaydılar belə, xəbəri olmazdı.

Məhbubə deyirdi:

“Ağa yeyin, İranda südlü aş yeməmisiniz.”

O, qaşığı İbrahim bəyin dodaqları arasına qoydu. İbrahim bəy ağzını açdı: "ya həqq, ya mədəd!" -- deyib südlü aşı yedi. Məhbubə dalbadal qaşığı doldurub onun ağzına aparırdı. Beləliklə beş- altı qaşıq ona yedirə bildi. Elə sevinirdi ki, sanki şücaətli, qeyrətli bir sərdar düşmən qalasını fəth etmişdi. Zavallı qız təlaş içində idi, var qüvvəsilə çalışırdı. Hərdən bir də mənə tərəf baxıb, işarə ilə öz müvəffəqiyyətini andırırdı. Mən gülümsünüb dedim:

“Yaylığı gətir, ağzını sil.”

İbrahim bəy heyran-heyran Məhbubənin üzünə baxır, gahdan da üzünü anasına tərəf çevirirdi. Xülasə südlü aşı İbrahim bəyə yedirtmək münasibətilə Məhbubə bu günü südlü aş bayramı sayıb, hər il bu günü şənliklər edə bilərdi. Ancaq onu bilmirdi ki, İbrahim bəyə kömək edən, onun ağzını açdıran "İran" adı idi. Elə ona beş-altı qaşığı yedirən də həmin ad olmuşdu.

Sonra nə qədər elədi ki, bir az da yesin, mümkün olmadı.

Deyəsən, Məhbubə öz baxtından razı idi. O gəlib Haciyə xanımın əlini öpdü. Mən özümü daha saxlaya bilmədim. Gəlib öz otağımda yarım saata qədər ağladım. Anladım ki, Məhbubənin başqa aləmi var.

Gecədən iki saat keçmiş Mirzə Abbas, Hacı Möhsün ağa və ... Təbrizi gəlib xəstənin kefini soruşdular.

Dedim:

“Allaha şükür, bu gün xəstəmizin kefi yaxşıdır.”

Dedilər:

“Əgər mümkündürsə gedək İbrahim bəyin yanına.”

“Qoyun bir az istirahət eləsin, xanımlar da oradadır.”

Qonaq otağına keçdik. Müxtəlif söhbətlərdən sonra Hacı Möhsün ağa dedi:

“Yaxşı, indi, Ağa Mirzə Yusif, səfərinizdən danışın, görək nə gördünüz, nə eşitdiniz?”

Dedim:

“Srağa gün ərz elədim ki, bu səfərdə üst-üstə bizə bəd keçdi. Müqəddəs Məşhəd şəhərində bəyə yalvardım ki, gəl elə buradan qayıdaq, bu səfərin aqibəti yaxşı nəzərə gəlmir. Bu sözdən incidi. Qorxurdum Misrə səlamət gəlib çatmasın, yenə də min şükür ki, onu heç olmasa yarımcan gətirib anasına tapşırdım. Tehranda əməlli-başlı döymüşdülər. Məndən gizlətmişdi. Ərz elədiyim kimi, məsələni İstambulda "Səyahətnamə"ni oxuyandan sonra bildim. Bu xoşagəlməz hadisənin baş verməsinə səbəb Hacı xan olmuşdu.”

Mirzə Abbas soruşdu:

“Doğrudan da, Hacı xan kimdir? Srağa gün dedin ki, siz də onu tanıyırsanız.”

Dedim:

“Bəli, tanıyırsınız. Hacı xan -- yəni Hacı xan, bəli, Hacı xan. Bu Hacı xan İran sərhəngidir.

Döşündə iki nişan parıldayır. Zəhmət olmasa, indi ki, adı çəkildi, şəninə bir salavat göndərin.” Dedilər:

“Yusif əmi, bəsdir. Yenə də köhnə adətindən əl çəkməmisən. De görək, bu adam kimdir?”

Dedim:

“İkinci salavatı bundan da bir ay ucadan xətm eləyin. Hacı xan haman xandır, yəni haman kor, keçəl molla Məhəmmədəlidir ki, neçə il bundan qabaq Hacı Cəfər ağa Təbrizi və üç nəfər başqa adamla buraya gəlmişdilər, neçə gün də rəhmətlik Hacının qonağı oldular.”

“Canım, hansı molla Məmmədəli?”

Dedim:

“O gödək arsız, yadınızda deyilmi? Hey deyib, gülür, çalıb oynayırdı, gələnə bir söz, gedənə bir məsəl deyirdi.”

Dedilər:

“Hə, hə, tapıdıq. Elə təlxəkliklə gedib o məqama çatıb?”

Dedim:

“Bəli, bizə çox hörmət elədi. Qonaq çağırdı. İndi döşü nişanlı xan olubdur. Bəy öz "Səyahətnamə"sində onunla görüşünün səbəbini yazıbdır. O, bu yazığı nazirlərin evinə göndərdi. Onlar da döyüb, söyüb əbasını, saatını əlindən aldılar. Mən bu əhvalatdan tamamilə xəbərsiz idim.”

Dedilər:

“Qəribə aləmdir.”

Dedim:

“Bəli, hələ bundan da qəribəsi var. Təkcə bizim tanıdığımız Hacı xan deyil, onun kimi məsxərəbazlar, təlxəklər çoxdur. Mütrüflərin, rəqqasların da çoxunun rəislərin, vəzirlərin yanında sözü keçir. Hamısının maşallah olsun, yekə-yəkə ləqəbləri var. Hər birisinin yaxşı var- dövləti var. Onların hər biri əlli nəfəri öz himayəsinə alıbdır. Əməlli-başlı qulluqçuluq edirlər. Əlsiz-ayaqsızların hüququnu tapdalayırlar. Məzəli burasıdır ki, nə istəyirlər, onu da eləyirlər. Birisi gedib onlardan şikayət eləyəndə də onun ərizəsinə heç kəs qulaq asmır. Bizim bəy Hacı xanı görən kimi tanıdı. Doğrusu, mən də bir para əhvalatın şahidi oldum. Lakin Məşədi Həsənə tapşırdım ki, bu haqda İbrahim bəyə heç bir söz söyləməsin. İranda hətta başı əmmaməli ruhanilərin də bəzisi vəzirlərin və böyüklərin əylənməsi üçün məsxərə olmuşdur.”

Mən çox vaxt Məşədi Həsənlə birlikdə dükan-bazarın seyrinə çıxırdım. Günlərin birində əcayib şəkilli, qəribə qiyafəli, qorxunc görkəmli bir əmmaməli şəxsə rast gəldim. Qurşağı açıq, qarnı çılpaq idi. Qoz boyda göbəyi eşiyə çıxmışdı. Gen alt tumanı geymişdi. Əlini köynəyinin ətəyindən qarnına aparıb xarta-xartla qarpınırdı. Öz-özünə burnu ilə zurna çalırdı. Mən təəccüblə ona baxıb soruşdum:

“Bu sərsəri kişi kimdir?”

Məşədi Həsən dedi:

“Bunun sir-sifətinə yaxşı bax.”

Dedim:

“Axı, de görüm bu çirkin, div görkəmli kişi kimdir?”

Məşədi Həsən dedi:

“Baba, bir az yavaş danış, İranın birinci şəxsiyyətidir. Gəl gedək çayxanaya, sənə deyərəm o kimdir.”

Yavaş-yavaş çayxanaya tərəf getdik. Məşədi Həsən dedi:

“Bu adam bizim Hacı xanım can bir qəlb dostudur. Ancaq onu da bil ki, bu şəhərdə Hacı xan bu adamdan başqa heç kəslə hesab aparmaz.”

Dedim:

“Nəçidir?”

Dedi:

“Misli-bərabəri olmayan məsxərəbaz, təqlid çıxarandır. Sədr-əzəmə, nazirlərə ağır sözlər deyər, açıq-saçıq söyüşlər verər, hamısı gülərlər. Hələ üstəlik söyüşləri üçün onlardan pul da alar.

Rövzəxanlıq edər. Özünün təkyəsi var. Rəislərdən pul alıb, yoxsullara verər. Yəni onlardan zorla otuz-qırx tümən qoparıb, onun beş-altı tümənini qran-qran fağır-füqəraya verər, qalanını da qoyar cibinə. İsmi-mübarəki Şeyx Şeypurdur. Onu hamı tanıyır. Heç bir kəsdən nə çəkinər, nə də utanar. Hətta deyirlər bir gün cəsarət edib şahın özünə də söyüş yağdırıb. Şah elə oradaca qətlinə fərman vermişdi. Şeyx Şeypur qaçıb Şah Əbdüləzim məqbərəsində bəst oturubdur. Haman gün nazirlər, əmirlər şahdan xahiş elədilər, o da onu bağışladı. Bəstdən çıxdı. O vaxtdan bildi ki, məscid murdarçılıq yeri deyil.

Bu kişinin elə şivələri var ki, bu şəhərin təlxəklərindən heç birinin əlindən gəlməz. Əvvəla kitabla yüklənmiş uzunqulaq kimi az-çox savadı var. İkincisi, eşşək kimi anqırır. Anqıranda onun üzünü görməsələr, elə güman edərlər ki, doğrudan da eşşəkdir. Üçüncüsü, dəvənin, qoyunun, pişiyin, itin təqlidini elə çıxarır ki, heç bilməzsən adamdır, ya heyvandır. Bunların hamısından artığı budur ki, axmaqları tez ələ sala bilir. Bütün nazirləri, əyan-əşrafı bu sifətləri ilə özünə rağib edibdir.... Otuz min tümən də var-dövlət toplayıbdır.

Bəli, İran maliyyəsinin büdcə hesabı budur. Tehran camaatı, xüsusilə vəzirlərin və əyan-əşrafın ələlxüsus şahzadələrin və İran saray adamlarının əxlaq dərsi belədir. Bizim biçarə Hacı xan bu şivələrdən bacarmır. Ona görə də onunla rəqabət apara bilmir, qarşısında aciz olduğuna görə ona yaltaqlanır, yanınca gedir, amma fürsət axtarır. Günlərin birində Hacı xan mənə dedi:

“Məşədi Həsən, bu Şeyx Şeypurun gərək çarəsini eləmək.”

Dedim:

“Hacı xan, necə eləyə bilərsən?”

Dedi:

“O, dərvişlərə, fağır-füqəraya pul verməklə ad qazanıbdır. Sən də bazara gedib, onun ətrafında hay-küy salanlardan bəzisini göndər mənim yanıma, bəlkə mən də bir tədbir işlədib işləri düzəldəm.”

Mən də gedib dərvişləri, hoqqabazları, sərsəriləri, lotuları onun yanına göndərdim. Biçarə bu zümrə adamlara doxsan tümənə qədər pul xərclədi, riya üzündən ehsan verdi. Günlərin birində məndən soruşdu:

“Heç küçə-bazarda mənim əliaçıqlığımdan, səxavət və ehsanımdan söz-söhbət olur?”

Dedim:

“Heç bir söz eşitməmişəm.”

O da bu tədbirdən, daha doğrusu, təsvirdən əl çəkdi.

Nə isə, özlərini müxtəlif zümrələrə bənzədən bu növ başı əmmaməlilərin gurultulu ləqəbləri də var. Günlərin birində Məşədi Həsən onlardan birini mənə göstərib dedi:

“Bu ağanın ləqəbi Şəmşirül-zagirindir. İndi gedir minbər üstündə oturub rövzəxanlıq eləsin. Gecə ki, oldu, böyüklərin məclisində məsxərə çıxaracaq.”

Hacı ... Təbrizi dedi:

“Yusif ağa, düzünü de görüm, bu hərzə-hərzə işlərdən Təbrizdə də gördün?”

Dedim:

“Əlbəttə, onlarda bu kimi rəzil, alçaq hərəkətlərə rast gəlmədim, amma dübbə adlanan adamlar gördüm.”

Hacı dedi:

“Xeyir a ... bunları onlara oxşatmaq olmaz. Bunlar ancaq zarafat eləyirlər.”

Dedim:

“Hacı ağa, məni bağışlayın, sizin evinizdə bizə çox xoş keçdi. Sizin qardaşınız bizə çox hörmət elədi, mehribanlıq göstərdi. Mən ondan çox məmnunam, ürəkdən təşəkkür edirəm. Ona görə də hər şeyi açıb ağartmağa utanıram. Yoxsa nöqsanlardan daha çox danışmaq olardı. Mən dübbə adamların dini, məzhəbi təhqir etdiklərini ap-aydın gördüm. Mənim şahidi olduqlarımı İbrahim bəy görsəydi, sözsüz, böyük həngamə qoparar, bərk dava salardı. Əlbəttə, bunun xəcalətliyi və sədəməsi sizin qardaşınıza da aid olardı.”

Hacı dedi:

“Sən mənim canım, de görüm nə gördün?”

Dedim:

“Günlərin birində İbrahim bəy sizin qardaşınızla hara isə getmişdi. Mən də sizin mirzənizlə hücrədən çıxdım. İstədik bir qədər gəzib dolanaq. Yolumuz bir məscidin qabağından düşdü. Sizin mirzəniz -- Mirzə Həbib dedi:

“Meyliniz varsa, gedək bir az məsciddə oturaq.”

Dedim:

“Nə eybi var, gedək.”

Deyirlər: "Göz gündə yeni bir şey görməsə kor olar".

Doğrusu, mən o günə kimi Təbriz məscidlərinin vəziyyətindən xəbərsiz idim. Keçib bir tərəfdə əyləşdik. Camaat yavaş-yavaş toplaşdı. Bir molla keçib tam vüqarla minbərin üstündə əyləşdi. Mirzədən onun adını soruşdum. Dedi:

“Ağa mirzə molla Həsəndir.”

Ağzını açıb xütbə oxumaq istədi. Elə "əlhəmdülillah" deyən kimi təxminən iki yüz nəfər uca səslə salavat çevirdi.

Molla istədi "rəbbül-aləmin" desin, yenə də əvvəlki kimi camaat salavat çevirməyə başladı. İstədi "bismillah" desin, yenə də salavat səsi yüksəldi.

Mən heyran-heyran ətrafıma baxıb düşünürdüm ki, bu nə deməkdir. Vaiz istəyir ağzını açsın, salavat səsi ilə mane olurlar. Bir kəlmə deməmiş, camaat beş dəfə salavat xətm eləyir. Diqqətlə baxıb gördüm hamı gülür. Bu asnada birdən dörd nəfər keçib minbərin dörd qıçından tutub qaldırdı; gətirib məscidin ortasında qoyub dedilər: "Ağa, hamı sizin səsinizi eşidib feyziyab olsun deyə burada əyləşsəniz yaxşı olar".

Mən mirzədən təəccüblə soruşdum:

“Mirzə, bu nə həngamədir?”

Dedi:

“Fikir vermə, bunlar dübbə adamlardır.”

Elə bil, məscidi qaldırıb mənim başıma vurdular. Dedim:

“Dur ayağa, çıxaq gedək. Andıra qalsın belə məscid, belə məscidə gələnlər. Bu necə müsəlmançılıqdır? Allahın evini teatr səhnəsi eləyiblər. Bunların arasında bir nəfər qeyrətli, haqqpərəst müsəlman yoxdur? Bu necə namussuzluqdur? Bu necə şəri hökumətdir? Bu necə din xadimidir? Tüllabdan birinə güldən ağır bir söz deyən kimi tökülüb döyür, söyür, hər şeyi sındırırlar. Nə var, nə var -- şəriət təhqir olunubdur. Bu yekəlikdə müsəlman şəhərində belə bir biabırçılıq olur. Bir adam yoxdur ki, onlara desin: bu nə qəbahətdir?...

Belə bir moizə, bu şəkildə təziyə, məscidə bu tərzdə hörmətin səmərəsi hal-hazırda düçar olduğunuz qara gündən başqa bir şey ola bilməz.

Bu müsəlmanlıq odursa ki, o, Hafizdə də var, Vay əgər bircə sabah olsa bugündən sonra!

"Xəsərəd-dünya vəl-axirə" ki, deyiblər, elə budur. Allah biz müsəlmanların fəryadına çatsın, islamiyyətə bir rəhm eləsin.

Küfr birləşdi, səbəb ol ki, pərişan olduq, Rövnəqə gəldi muğan onda ki, viran olduq.

Yoxdur, əlbəttə ki, islamın özündən bir eyb, Ondadır eyb ki, bizlər də müsəlman olduq.

Hacı bir ucdan qəhqəhə çəkib güldü və dedi:

“Yusif ağa, de görüm daha nələr gördün?”

Dedim:

“Daha nə deyim, İranda, ələlxüsus Təbrizdə, minbər başında və məscidlərdə nə kimi biabırçılıqlar edildiyini özün yaxşı bilirsən. Bunları bir-bir açıb söyləmək mümkündürmü?

Məscid əhali üçün guya bir mağazadır. Axundlar məsciddə öz fəzilətlərini göyə çatdırmaqla öyünürlər. Yazıq camaat məscidə girən kimi gərək qıçıbağlı dəvə kimi, dizə çöküb beş saat tamam orada otursun. İki vaiz, dörd rövzəxan, bir dəstə şagird -- biri çıxır, o biri düşür.

Oturanlardan birisinin bəşər təbiətinə görə ayağa durub getməyə ehtiyacı olarsa, ya vacib bir iş dalınca getmək üçün yerindən tərpənərsə, sanki dindən dönüb, şəriəti danıbdır. O saat minbərin başından axund qışqırıb onu təhqir edəcək: -- "Ay xəbis, məclisi bir-birinə vurma". Yəni otur mənim ağzıma gələn hər bir yalan-palana, mənalı-mənasız sözə qulaq as, mənim yaxşı-pis sözlərimin hamısını qəbul elə, axırda da nəqddən, cinsdən nəyin var tök mənim ovcuma. Nə özlərində bir ayırdetmə qabiliyyəti var, nə də xalqın arasında doğrunu əyridən, haqqı batildən fərqləndirən adam var.

Siz özünüz yaxşı bilirsiniz ki, Təbrizdə maarif yoxdur, hökumət yoxdur, ağıllı yoxdur, mürüvvət və insaf da yoxdur. Din-məzhəbin düşməni olan hər bir zahiri müsəlman, batini yəhudinin min il əvvəl yazmış olduğu əqlə, şəriətə sığmaz hər bir məsələni indi göydən nazil olmuş vəhy hesab edirlər, özləri də belə güman edir və ya elə göstərirlər ki, guya hər kəs bu xurafata inanmasa kafirdir, dindən, məzhəbdən çıxıbdır. Bununla müsəlmanlara və islamiyyətə nə kimi sədəmə vurduqlarını başa düşmürlər. Onlar belə güman edirlər ki, bu savadsız rövzəxanların, mollanüma ağılsız və şüursuzların ağızlarına gələni dediklərinə inanmasan kafir olarsan. Hər kəs axunda pul versə, guya filan böyüklükdə mələk, hovuzda gözləri qırmızı yaqutdan filan qədər qiyməti olan yekə balıqlar ona nəsib olacaqdır....

Bizim axundlar molla Bayquşəlinin yazılarını göydən nazil olmuş vəhy hesab etməyə necə və nəyə əsasən cəsarət edirlər, yaxud filan şairin şerlərini imamın buyruğuna bərabər tuturlar?...

Bütün bunların təqsiri hökumətin və millətin ruhani başçılarının boynundadır. Onların səhlənkarlığının nəticəsində başına iki arşın tənzif və ya şal bağlayan hər kəs peyğəmbərin minbərində özünə yer eləyib, heç nədən çəkinmədən, hər yetənin sərsəmini onun hər sözlərindən olduğunu söyləyir. Camaat da başdan ayağadək qulaq olub onu dinləyir. Hayıf ki, bizim məzhəbi işlərimiz hər bir məmləkətin və millətin yaşayışının əsasını təşkil edən düzgün bir qanunla idarə olunmur. Yoxsa rövzəxanın da, rəiyyətin də, hakimin də hüququ və vəzifəsi birdəfəlik müəyyənləşdirilərdi.

Hacı yenə də qaqqıldayaraq güldü:

“Ağa Yusif, Təbrizdən daha nə bilirsən? De, eşidək.”

Dedim:

“Sən özün məndən yaxşı bilirsən, bir qədərini özün buyur.”

Hacı dedi:

“Sən mənim canım, de, de.”

Yanımızdakılar Hacının üz vurmasına və mənim söhbətlərimə gülürdülər. Dedim:

“Baba, allah xatirinə, mənim yaxamdan əl çək. Bir az da özün öz mənqəbələrindən buyur, biz feyzlənək.”

Hacı dedi:

“Mən Təbrizdən çoxdandır çıxmışam, həm gördüklərimi unutmuşam, həm də orada baş vermiş yeni dəyişikliklərdən xəbərsizəm.”

Dedim:

“Mən Təbrizi qırx altı il bundan qabaq görmüşdüm, hal-hazırkı Təbrizlə o zamankı Təbrizin fərqi odur ki, indi ev bər-bəzəyi həddindən artıq çoxalıbdır. Evlər ağzına kimi çilçıraq, lalə, büllur əsbablarla doldurulmuşdur. Böyük aynabənd otaqlar bəzəyiblər. Təbriz əhalisinin cahu- cəlalından nə qədər desəm az demişəm. Ancaq aralarında birlik, məhəbbət yoxdur. Nifaq, ədavət, düşmənçilik, paxıllıq hökm sürməkdədir.”

Hacı yenə də dedi:

“Bir az da de.”

Dedim:

“Danışmaq üçün daha taqətim yoxdur. Qüssədən bağrım çatlayır. Sizin Təbriz haqqında təkcə bunu demək kifayət edər ki, o böyüklükdə şəhərdə bircə dənə qəzet, bircə dənə məktəb yoxdur. Hal-hazırda hər bir millətin şərəfi bu iki xoşbəxtlik amilinə bağlıdır. Özün fikirləş, insafla hökm ver, Şeybani gözəl şer yazmışdır. Orada bütün İran əhalisi arasında Təbriz əhlinə xüsusi imtiyaz vermişdir.”

Hacı soruşdu:

“Nə deyibdir?”

Dedim:

“Hacı Məsud, kitabların arasında yaşıl cildli bir kitab var, gətir ver Mirzə Abbasa. Qoy Hacı ağa üçün oxusun.”

Hacı Məsud gedib kitabı gətirdi. Açıb Mirzə Abbasa göstərdim, dedim:

“Burdan oxu!”

Mirzə Abbas bu şerləri oxudu:

Əmmamədən ötrü oturub sən qəmə batma, Qıl dərdinə dərman.

Nəleynini gey, əldə əsa tut, daha yatma, Ver saqqala səhman.

Bak etmə, bütün xalqı ayaq altına al, keç, Nə yaxşı, nə yaman!

Hər eldə, hər oymaqda ki, oldun, bunu anla, Təbrizdə xüsusən, Nə dün, nə sabah qeydinə bir kimsə də qalmaz, Hal əhlidir hər yan.

Sən alverə can bas, özünü vur oda, suya, Qoy hamını nalan.

London malı, Paris malı bir ləntər ələ sal, Çox əla billurdan.

Bu türfə matahı ələ saldın da yubanma.

As evdə tavandan.

Dedim:

“Məşədisi də, hacısı da, xanı da, başqası da ancaq evlərində büllur çıraq asmaq fikrindədirlər. Vətənin abadlığı, millətin tərəqqisi haqqında düşünən əsla yoxdur.”

Dedi:

“Yusif, bunların hamısını söylədiyin kimi saxlayıb, inşaallah, İbrahim bəyin ovcuna qoyacağam. Deyəcəyəm gör Yusif əmi Təbrizdən nələr danışır, onun haqqında gör necə düşünür.”

Qaqqıldayıb güldüm və dedim:

“Xəbərin yoxdur ki, bəy özü "Səyahətnamə"sində nələr yazıbdır. Mən sizin mirzədən xahiş elədim ki, məsciddə olan əhvalatı gizlədib ona söyləməsin. Bəy özü də məscidə getmək istədi. Biz bir tədbir çəkib ona mane olduq. Xatiriniz cəm olsun, butün bunları mən özüm yazacam, inşaallah, bəy ayağa durandan sonra ona verəcəyəm. Çünki bəy istəyir öz "Səyahətnamə"sini mətbəədə çap elətdirsin. Xəstələndiyinə görə İstambulda mümkün olmadı. İnşaallah, burada nəşri mümkün olacaqdır.”

Mirzə Abbas dedi:

“İbrahim bəyin "Səyahətmamə"si haradadır?”

Dedim:

“Göstərmərəm, çünki mümkündür bəyin acığına gəlsin.”

Mirzə Abbas dedi:

“Bu nə sözdür buyurursan? O məndən nəyi gizlədir ki, "Səyahətnamə"sini görməyimdən acığı tutsun?”

Dedim:

“İndi ki, belə oldu, verərəm. Bu şərtlə ki, başqa adama göstərməyəsən.”

“Gözüm üstə, fəqət Hacı Möhsün ağanı istisna edirəm. Çünki onunla mənim aramda heç bir gizli şey ola bilməz. Xatircəm ol. Ondan başqa bir adama göstərmərəm.”

Hacı Məsuda dedim:

“Mənim çamadanımda dəftər-kağız var, onları gətir.”

Hacı Məsud gedib gətirdi. Mən yenidən təkidlə Mirzə Abbasa tapşırdım:

“Gözlə, səhifələrin nömrəsi qarışıq düşməsin.”

Mirzə Abbas dedi:

“Xeyr, xatircəm ol, necə vermisən eləcə də qaytaracağam.”

Bir qədər müxtəlif söhbətlərdən sonra qonaqlar durub getmək istədilər.

Mirzə Abbas dedi:

“Birisi gün axşam Hacı Möhsün ağa ilə Hacı ... ağa bizim evə təşrif gətirəcəklər. Xahiş edirəm siz də gələsiniz. Bir qədər oturub söhbət elərik.”

Mən Mirzə Abbasın dəvətini qəbul elədim. Onlar getdilər. Yola salıb qayıtdım, astanadan baxıb gördüm Haciyə xanımı yuxu aparıb, oturduğu yerdəcə yuxuya gedibdir. Deyəsən İbrahim bəy də yatmışdı. Lakin Məhbubə oturub İbrahim bəyi qoruyurdu. Mən də öz otağıma qayıdıb yatdım.

Səhər yuxudan durdum. İki rükət namaz qılıb təqibatından sonra gedib gördüm Haciyə xanım Səkinənin otağında namaz qılır. Qayıdıb İbrahim bəyin otağına gəldim. Məhbubə xəstənin yasdığının yanında əyləşmişdi. İbrahim bəyin kefini soruşdum.

“Axşamdan yatmışdır,” -- dedi.

Dedim:

“Siz necə?”

“Mənim yuxum gəlmir,” -- dedi.

“Gecə yuxusuzluğu yaxşı deyil,” -- dedim.

“Nə eləyim, yuxulamaq ki, mənim əlimdə deyil,” -- dedi.

“Bir şey yedi?”

“Bəli, süd verdim, allaha şükür, çox içdi.”

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Təbriz səyahətinin icmalı, 7

باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنان‌که من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را می‌ماند. از غایت وضوح هیچ‌کس انکار این معنی را نمی‌تواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمی‌تواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بی‌هنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگراف‌خانه‌های ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آن‌ها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر می‌کنند مگر مأمورین تلگراف‌خانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات به‌کلی معطل می‌شود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید می‌آید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آن‌که دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسان‌ترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمی‌توانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتب‌های وطن -به‌طوری که می‌دانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا این‌که به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنان‌که معلوم است در ایران خیلی خانه‌های بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بسته‌اند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمی‌دهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانه‌های ایشان می‌پردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامی‌دارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم می‌گذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث می‌ماند. چه خانه‌های بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته می‌داند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمی‌شود.کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن

13 мин
Təbriz səyahətinin icmalı, 8

از خدای به کمال تضرع درخواست می‌کنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولت‌پرستی چنان باشند که وزرای سایر دولت‌ها هستند.من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسف‌عمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنه‌ام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.»

13 мин
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti

باری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیم‌بیگ مکتوبی رسیده بود.گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.»

18 мин
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2

ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشته‌ام؛ به واهمهٔ این‌که مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریک‌تر از شب دیجور می‌کنند.غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.»

19 мин

Стихи других поэтов