یا من اصبور را پیش خود از وفا طلب یا تو که پاک‌دامنی صبر من از خدا طلب!»

گفت: «عمو جان! «الامور مرهونة باوقاتها». البته شما هم خواهید آمد. لکن شما را چند وظیفه در پیش است. باید انجام دهید!»

گفتم: «قربان! آن وظایف چیست؟ بفرما تا عمل نماییم.»

گفت: «اول باید سکینه را به شوهر دهید که نسل ما منقطع نشود؛ دوم از ارثیهٔ پدرم آن‌چه مانده سکینه هر چه خواهش نماید مضایقه نکنید، ولو این‌که جملگی را بخواهد. و اگر راضی به قسمت خود شود که ثلث مال است، ارثیهٔ من که دو ثلث است به بانک معتبری دهید در آن‌جا بماند تا زمانی که در ایران قانون و بلدیه تأسیس شود. آن وقت اول یک باب مریضخانه‌ای که دارای شصت رختخواب باشد جهت بیماران غریب وطنم درست نمایید و مصارف سالیانهٔ آن‌جا را حساب نموده به قدر کفایت مستملکات گرفته وقف کنید که منافع آن مصارف مریضخانه را به خوبی اداره نماید و یک باب مکتب هم تعمیر کنید برای ایتام ملت که گنجایش صد و پنجاه طفل داشته باشد؛ مجاناً لباس و خوراک آن‌ها را و حتی معلمین و آسایش متعلمین را به فراخور حال حساب کرده مهیا نمایید! ملک دیگر هم به جهت مصارف و مخارج ایشان بگیرید که منافع آن به رفاهت کفایت کند او را هم وقف نمایید! سیّم، کتاب سیاحتنامهٔ مرا از اول تا به آخر طبع نمایید! از من اولادی نمانده که نام من ذکر شود؛ آن کتاب قائم‌مقام اولاد من خواهد شد که نام مرا اهالی وطنم فراموش نکنند.

چه بهتر مرد را از یادگاری که بعد از وی بماند روزگاری

اگرچه در اوایل این مقولات را از مزخرفات می‌شمرند و اسم مرا به بدی یاد می‌کنند، لکن بعد زمانی که مملکت را آسایش روی آورد و مردم از ظلمت جهل و طغیان استبداد برهند، آن وقت سبب نیک‌نامی من گردد و هر کس مطالعه کند با ذکر خیرم یاد نماید.»

گفتم: «قربان! این بساتین و عمارات تماماً به شما تعلق دارد؟»

گفت: «آری. همه از ماست.»

گفتم: «آیا در این‌جا آشنا و هم‌صحبت دارید یا نه؟ با کسی رفت و آمد می‌کنید یا تنها به سر می‌برید؟»

گفت: «هستند.»

پرسیدم: «کیان‌اند؟ من ایشان را می‌شناسم یا نه؟»

گفت: «نمی‌دانم لیکن آن‌ها مرا شناخته بودند. در بالای مقام ما مقام میرزا تقی‌خان امیرنظام است. وقتی که ما آمدیم به دیدن ما آمد، ولی من نشناختم. خود معرفی کرد. گفت: «ارواح ما در عالم ذُر معارفه داشته‌اند، به مضمون حدیث «الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف»؛ با همدیگر الفت داشته‌ایم. گاهی که از ایران خصوصاً از قلعهٔ اردبیل یاد کردی گریه نمودی.» بعد مرا برد خدمت نایب‌السلطنهٔ غازی، عباس میرزا ولیعهد فتحعلی‌شاه ایران. بعد برد خدمت شاه عباس و شاه اسمعیل، دست ایشان را بوسیدم. التفات زیادم فرمودند. از تعصب و محبت من به وطن اظهار خوشنودی کردند و گفتند: «آفرین بر تو که ما را فراموش ننمودی!» میرزا تقی‌خان امیرنظام به نایب‌السلطنه عرض کرد: «در ایران بسا کسان هستند که ما را فراموش نکرده‌اند؛ دایم با ذکر خیرمان یاد کنند.» فرمود: «مسلم است. مولوی گوید:

ذره ذره کاندرین ارض و سماست جنس خود را همچو کاه و کهرباست

ناریان مر ناریان را جاذب‌اند نوریان مر نوریان را طالب‌اند»

پرسیدم: «قربان! مقام ایشان هم بدین وسعت و شوکت و جلال است؟»

گفت: «مقام ایشان ماورای این مقام است. زیرا که من رعیت‌زاده مصدر خیر و احسان مانند ایشان نگشته‌ام. ایشان رعیت‌پروری و عدالت‌گستری و دادرسی فرموده‌اند. خداوند ذوالاحسان در پاداش ایشان ممالک شاهانه و تجملات خسروانه به آنان عطا فرموده که هیچ گوش نشنیده و هیچ دیده ندیده. اگر ملت ایران شکر نیکی و احسان ایشان را مادام‌الحیات کنند حق شکر به جا نتوانند آورد.»

گفتم: «قربان! تو همیشه از نادرشاه ذکر خیر می‌کردی؛ پس سبب چیست که پیش او نرفته‌ای؟»

گفت: «می‌گویند علیل است. بیرون نمی‌تواند بیاید.»

گفتم: «قربان! چه شود که مرا هم به زیارت ایشان برسانی یا بفرستی؟»

گفت: «می‌رسد وقتی‌که تو خود بلاواسطه خدمت ایشان برسی، ولی هر قدر ممکن است حب وطن را از دل دور مکن، محبت او را روز به روز مستحکم نما، در تعصب ملی سخت بکوش و بادهٔ حب وطن بنوش و عقاید خود را به طریق صراط‌المستقیم اسلامیت محکم و پاک‌دار! و به این مرتبه و مقام کسی نتواند رسید مگر این‌که دارای این سه خصلت حمیده و عامل این سه اخلاق پسندیده باشد. این سخنان از من جوان که شاگرد و متعلم تو هستم بر شما که معلم کهن‌سال من هستی وصیت باشد: این‌قدر بدان دیر آمدنت عیب نیست. دیر بیا ولی خوب بیا. محکم کن حب وطن را که استواری ایمان به فرموده نبی آخرالزمان است «حب الوطن من الایمان»: ایمان بسته به حب وطن است؛ دل را با حب وطن صفا ده و دیده را با محبت وطن روشن کن، از دیر آمدن بیم مدار! تو این ظرف نجس را شست و شو کن پس آنگه بادهٔ کوثر در او کن!

طبیبان [که] دوا بخشی‌اند حاذق به هر بیمار معجون نیست لایق

اگر دیرت به مطلب می‌رسانند صلاح وقت بهتر از تو دانند

تو را در بوتهٔ حرمان گدازند برای آنکه از غش پاک سازند.»

در این حال، به جانب باغ نگاه کرده خواستم از میوه‌ها و نام و طعم‌شان و بعضی از اشجار و گل‌ها که ندیده بودم، سؤال نمایم. ناگاه دیدم سه نفر ایرانی عبا بر دوش کلاه بر سر، در باغ سیرکنان مانند من واله و حیران می‌آیند، و به اطراف با حیرت نگاه می‌کنند. به ابراهیم‌بیگ نشان دادم گفتم: «هان نگاه کن، باز از همشهری‌ها دارند می‌آیند، آدم بفرست آن‌ها را بیاورند! چه عجب که به این‌جا رسیده‌اند!»

ابراهیم‌بیگ به سوی ایشان توجه نمود. دیدم هر سه به جانب ما رهسپار شدند، گفت: «آدم فرستادن لازم نیست. خودشان خواهند آمد.»

گفتم: «اذن نداده‌ای، چگونه می‌آیند؟»

گفت:

«دوکس را که با هم بود جان و هوش حکایت کنان‌اند، لب‌ها خموش

انسان کامل به هر چیز توجه کند، خواهش آن به عمل آید و قوهٔ جاذبه‌اش می‌کشد. من که به جانب ایشان توجه کردم، از توجه من به ایشان الهام غیبی شد که من آن‌ها را می‌خوانم.

چو جانت قوی شد به ایمان و حکمت بیاموزی آنگه زبان‌های مرغان

بگویند با تو همان مور و مرغان که گفتند از این پیشتر با سلیمان.»

گفتم: «قربان پس چرا به من توجه نفرمودی و دعوت نکردی؟»

گفت: «تو را ندانستم که جانب تو توجه کنم. کسی بی‌توجه عالم‌السر و الخفیات نتواند شد. از آمدن تو با خبر نبودم. اگر انسان کامل عیار و صادق‌القول و مطیع پروردگار باشد، چنانچه انبیا و رسول هر دو سرا، محمد مصطفی -صلی‌الله علیه و آله و سلم- «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل»، هر خارق عادت که از انبیاء بنی‌اسرائیل سر می‌زد، از انسان کامل و عبد مطیع خداوند قادر و مقتدر هم مثل او سر تواند زد. «دیگران هم بکنند آن‌چه مسیحا می‌کرد.»

در این حین، آن سه نفر ایرانی را همان پیر بالا آورد. ابراهیم‌بیگ و محبوبه خانم برخاسته با کمال محبت و مهربانی پذیرایی نمودند و جلوس دادند. بعد از تحیت و اکرام ابراهیم‌بیگ سؤال نمود: «تشریف از کجا و عزیمت به کجاست؟ و چه عجب به این‌جا تشریف آوردید!»

یکی گفت: «احرام طواف بسته عزیمت بیت‌الله الحرام در خاطر سرشته تا گذار ما به این‌جا گشته.»

پرسید: «از همسفر و رفقا کیان‌اند؟»

گفت: «زیاده بر صد نفر بودیم. غیر از ما سه نفر، باقی را اذن دخول ندادند و از در برگردانیدند که از راه مغیلان بروند.»

گفت: «اسم شریف شما چه؟ کجایی هستید و از کدام سرزمین ایران‌اید؟»

گفت: «بنده خراسانی و این حاجی از اهل آذربایگان مراغه، آن هم اهل طهران همشیره‌زادهٔ مسیح‌الملک است.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «حاجی حاجی توبه کن، بگو توبه، استغفرالله توبه، زود بگو توبه!»

بیچاره حاجی ده دفعه بیشتر گفت: «استغفرالله توبه، استغفرالله!»

ابراهیم بار دیگر باب صحبت نگشاد.

حاجی خراسانی می‌گفت: «آقای بزرگوار! من چه گفتم که در او کلمهٔ رده و کفر بود که سرکار فرموده مرا توبه دادید؟»

ابراهیم‌بیگ گفت: «کلمهٔ کفر و رده بر زبان نیاوردی، ولی دروغ گفتی. در مکان مقدس دروغ سزاوار نیست. فی‌الفور بیرون می‌کنند.»

حاجی گفت: «من چیزی نگفتم که تا راست و دروغ آن معلوم شود.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «دروغ واضح گفتی، زیرا که گفتی همشیره‌زادهٔ مسیح‌الملک. مگر حضرت مسیح همشیره داشت که زاده‌اش باشد؟ وانگهی از زمان مسیح هزار و نهصد سال گذشته، چگونه همشیره‌زادهٔ آن اکنون باقی است؟»

حاجی گفت: «آقا جان! من مسیح را نگفتم. خالوی این شخص طبیب است، از طرف دولت به او لقب داده‌اند.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «دروغ محض است، بتوان گفت همشیره‌زادهٔ فلان طبیب حاذق.»

بالجمله بیگ گفت: «خوب، در طهران چه خبر تازه هست؟»

حاجی خراسانی گفت: «خبر تازهٔ طهران را از همشیره‌زادهٔ نوروزخان حکیم بپرسید. من خبر ندارم.»

همشیره‌زادهٔ حکیم نوروزخان گفت: «الحمدلله سلامتی است.»

ابراهیم‌بیگ پرسید: «کار و بار دربار چه‌طور است؟»

گفت: «قدری شلوغ است. میرزا محمودخان حکیم دربار را از مأموریت عزل و به عنوان حکومت به رشت نفی کردند، پارسال بعد از سه ماه ورود به آن‌جا غفلتاً وفات نمود. در میان مردم به جهت وفات او سخنان اراجیف بسیار شایع است. بعضی بر آن‌اند که او را زهر دادند، برخی را اعتقاد است که از کثرت واهمه زهره‌اش ترکید. هر کسی نوعی می‌گوید، لیکن از قرائن سخن آخری باید باشد -العلم عندالله. میرزا علی‌خان صدراعظم اسبق از ایران نفی، با عیال به جانب فرنگستان رهسپار گشت. امسال میرزا علی اصغرخان صدراعظم معزول شد. گویا خیال مکه دارد. از طریق فرنگستان خواهد رفت. یکی از نوکرهایش به من گفت که مکه ملاقات خواهیم کرد.»

ابراهیم‌بیگ پرسید: «اکنون صدراعظم کیست؟»

گفت: «معلوم نیست؛ علی‌الحساب شاهزاده عبدالمجید میرزا به امورات می‌رسد.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «نمی‌شناسم.»

گفت: «از ترس شما لقب نمی‌توانم بگویم که بشناسید. در آن‌جا عین‌الدوله می‌گویند. حاکم طهران بود.»

پرسید: «چگونه رفتار می‌کند؟»

گفت: «هنوز ابتدای کار است؛ چیزی معلوم نمی‌شود. ولی در این اول کار بهبودی و قدری اصلاح کارها حاصل است. می‌گویند مرد باکفایت و کاردان؛ ولی مستبد است و مقتدر. خوب خواهد شد. شیرازهٔ کارها [آن] چنان گسیخته و ریخته و پاشیده شده که بدین زودی جمع و اصلاح شود. اگر به رأی صائب هر کس اصلاح گیرد بسیار عمل بزرگ و کار سترگ کرده. فقط کاری که شده روزنامهٔ حبل‌المتین را از توقیف بیرون آورده، این عمل وی اسباب حسن‌ظن از عامه دربارهٔ وی شده است. اما عقیدهٔ بسیاری از دانایان این است که هر کس باشد اگر قانون مساوات نباشد و وظیفهٔ هر کسی معلوم نگردد، به عبارت ساده مشروطیت و مسئولیت در میان نباشد، همه روز کارها بدتر خواهد گردید. وانگهی این شاهزاده را نه علم مملکت‌داری [است] و نه تجربت در کارها؛ لابد مملکت هرج و مرج و کارها بدتر خواهد شد والله اعلم به انجام الامور. چیزی که هست پادشاه ما زیاد مهربان و رعیت‌پرور و عدالت‌گستر است. خاطر مبارکش شب و روز در اصلاح مملکت و آسایش رعیت و آسودگی ملت می‌باشد. امید قوی است از نیت این پادشاه عدالت‌دوست و تمهید این وزیر ارسطو تدبیر که در مملکت قانون و نظام صحیح تأسیس شود، خرابی‌های کهن از نو آبادی گیرد. خداوند مقلب‌القلوب قادر است. ببینیم به منصهٔ ظهور چه آید.»

بعد، حجاج اذن خواسته و ابراهیم‌بیگ مشایعتشان نموده برگشت.

من به فکر اندر شدم که ابراهیم‌بیگ محبوبه را از این‌ها چرا مستور نداشت و بی‌حجاب در نزد ایشان نشاند. ابراهیم‌بیگ، فکر مرا دریافت گفت: «عمو جان! تو در این اندیشه‌ای که محبوبه چرا در نزد بیگانه بی‌حجاب نشست و مستور نگشت؟»

گفتم: «چنین است.»

گفت: «عمو جان! اگر نظر ایشان خائن بودی بر این مکان ره نیافتندی. مگر نشنفتی که گفتند: «ما زیاده بر صد نفر بودیم جز ما سه کس دیگران را راه ندادند.»؟ پس معلوم است که این‌ها اهل حق بودند، از غل و غش معرا. از این گذشته، مقام محبوبه از آن بالاتر است که نظر خائن و نامحرم درک کند شعشعهٔ شمس جمال او را. تو عمو و به جای پدر او هستی و در دست تو بزرگ شده، جای فرزند و اولاد توست. مگر شعر شیخ سعدی را خاطر نداری؟ که گفته و اشاره به این است:

پرده بردار که بیگانه خود آن روی نبیند تو بزرگی و در آیینهٔ کوچک ننمایی»

گفتم: «قربان هر روز با تخت روان سیاحت می‌فرمایید؟»

گفت: «بعض اوقات. امروز رفتم به مقام شخص محترمی که منتظر ورود او بودیم. مقامش را فوق‌العاده زیب و زینت می‌دهند، همه حاضر به استقبال بودند، والا هر روز نمی‌رویم.»

من به چشم حقیقت بر این عاشق و معشوقه می‌نگریستم و عجب سیری داشتم! محبوبه که واقعاً محبوبهٔ جهان و زلیخای دوران و صاحب عشوه و ناز بود، در حسن و ملاحت بی‌نظیر و در حیا و حجاب بی‌بدیل بود. هرگاه کسی با او سخن گفتی و به جمالش نظر کردی، دفعتاً کثرت گلناری از پس سفیدی کسب نمودی، اکنون ملاحت مخصوص ماورای ملاحت سابق و دلربایی فوق‌العاده‌ای حاصل نموده که از ادای آن مجسمهٔ ملاحت و زیبایی عاجزم. با وجود این، اکنون چنان سربست و سرمست بادهٔ عشق و محبت ابراهیم‌بیگ گشته که در نظرش آشنا و بیگانه کالعدم است؛ چشمش دائماً در دهان ابراهیم‌بیگ، گوش و هوشش در تکلم اوست، دمی از او غافل نیست، گویا روح این در نفس اوست. از شدت اشتیاق دیدارش مژگان بر هم نمی‌زند. و کذا ابراهیم‌بیگ، بی‌اراده او صحبت نمی‌کند. یکی کلام را تمام نکرده دیگری تصدیق آن مقال کند، گویا دو بادام‌اند در پوست -«فتبارک الله احسن الخالقین»- از آب و گل چنان محبوب چگل آفریده، صنع صانع بی‌چون را از رخسارهٔ این دختر بلند اختر باید تمجید و تقدیس نمود. از آن روز که عشق آفرین عشق آفریده، چشم زمانه مانند عشق این دو عاشق حقیقی و محبت تحقیقی ندیده. بی‌ملاحظه و رودرواستی دست این در گردن او، دست او در کمر این، مانند شیر و شکر به هم آمیخته. و من از محبت و عشق این دو فرزند محترم کامیاب و برخوردار.

با ابراهیم‌بیگ گفتم: «نور دیده! راست بگو ببینم که محبت تو به محبوبه بیشتر است، یا محبت آن به تو زیادتر؟»

گفت: «از محبوبه پرس!»

گفتم: «محبوبه جان! به جان عمو! راست بگو کدام بیشتر است؟»

گفت: «عمو جان! من میزان و قیراط و درجه ندارم که میزان کرده و بسنجم، ولی این‌قدر توانم گفت که روح من در دم اوست و روح او در نفس من، خواهش او خواهش من، و تمنای من تمنای اوست، گویا هر دو یک روح‌ایم در دو قالب، یک عنصریم در دو جسم. «پسندم آن‌چه جانان می‌پسندد» اگر یک بوسه خواهم دو می‌دهد.»

دست در گردن ابراهیم‌بیگ درآورده دو ماج شیرین آبدار با شهد آمیخته‌ای گرفته گفت: «جوهر جان و روح و روانم! چنین نیست؟» بسیار ما را مسرور و خندان نمود، صحبت ما به خوش‌طبعی و مزاح گذشت. بعد این فرد را خواند:

«با هم به مراد دل توانیم نشست وقتی‌که تکلف از میان برخیزد.»

به محبوبه گفتم: «جان عمو! هنوز هم شعرگویی رفع نشده؟»

گفت: «حمد خدا را نه از ناسازی بخت انزجار دارم، نه از رقیب آزار، نه ناخوش از روزگار، نه ستم از یار. الحمدلله بخت سازگار، رقیب مفقود، روزگار به کام، یار وفادار رام، دیگر چرا شعر نخوانم؟ یک «بیگ» دارم که در نظرم از دنیا و مافیها بهتر و نشنگ‌تر و شوخ و شنگ‌تر است. آن ماه من، شاه من، تاج من، عشرت من، عزت من، شوکت من، بهجت من، خسرو من، شیرین من، شکر من، لیلی من، وامق عذرای من، گل من، بلبل من، سنبل من است! این‌ها که گفتم هیچ‌یک را تشبیه بر آن نتوان نمود، من باب تشبیه کامل بر ناقص است، والا مقام بیگ بالاتر از این‌هاست که شبهه ندارد.

گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی

دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را!»

گفت: «چنان نیست تاب و توانم، روح و روانم، آرام جانم؟» دست ابراهیم‌بیگ را گرفته بر لب گذاشته ببوسید و ببویید.

گفتم: «یاد داری که شکایت از وصل کرده، عود نواختی و این اشعار را می‌خواندی

نه طاقت وصلت مرا نه صبر از هجران تو

هجرت بلا، وصلت بلا، ای من بلاگردان تو!»

در این حین، آثار محجوبیت در رخسار محبوبه مشاهده و نمایان گشت و دفعتاً صورتش گلناری گردید.

ابراهیم‌بیگ گفت: «چه عود و چه شعر و چه وقت؟»

گفتم: «بلی! این خانم در حال ناخوشی شما، خود را به دیوانگی زده بود. ما خواستیم با حکمت موزیک تو را طبابت نماییم. خبر نداری چها کرد؟ پول به عرب دعانویس و جواهرات به حکیم و غیره می‌داد.»

آن‌چه محبوبه کرده بود همه را حکایت کردم، ابراهیم‌بیگ دست به گردن محبوبه کرده او را تنگ در بغل کشیده گفت: «جوهر جانم! پس چرا این حکایت را به من نقل نکرده‌ای؟»

محبوبه گفت:

«گفته بودم چو بیایی غم دل با تو بگویم

چه بگویم که غم از دل برود چون تو درآیی؟»

هر دو همدیگر را چون جسم و جان در بغل کشیده به هم آمیخته، لب بر لب یکدیگر نهاده، مانند دو کبوتر.

در این بین، دیدم حاجی مسعود در را می‌زند و می‌گوید: «یوسف عمو! چراغ را چرا خاموش نکرده‌ای؟»

چشم باز کردم گفتم: «وای بدبخت! چه هنگام بیدار کردنی بود؟» باز چشم را بر هم گذاشتم که شاید خوابم برده باز ببینم آن‌چه را می‌دیدم. هیهات هیهات که دیگر میسرم نگشت.

خوش آن شب‌هاکه صبحش از کرامت زند دم تا دم روز قیامت

خوشا خوابی که در وی بخت بیدار نماید با هزاران جلوهٔ دیدار

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Əlavə, 3

این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرط‌ها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقه‌های عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنج‌هزار قزاق و قدری سواره‌نظام خفیف همه‌جا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آن‌ها فوج پل‌سازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پل‌ها بر رودخانه‌ها نصب بکنند و سایر پل‌ها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعت‌های ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینه‌های بزرگ، ماهوت اعلی به رنگ‌های مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علی‌الخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچه‌های ابریشمین و پرده‌های تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکته‌بینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشه‌ها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالون‌ساز و صاحب‌منصبان آتش‌بازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشن‌های بزرگ بگیرند و جنگ‌های هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همین‌که عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمی‌توان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.

25 мин
Əlavə, 4

مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آن‌جایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- می‌گوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایره‌ای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث می‌شود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط می‌یابد تا آخر از شدت بسط محو می‌شود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»

13 мин
Əlavə, 5

نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرح‌های متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشق‌های کافی ترتیب داده شده است. من در این‌جا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا می‌نمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشته‌اند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر می‌کنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد می‌تواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی می‌تواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران می‌تواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوب‌ترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها می‌تواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحب‌منصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.

13 мин
Dibaçə

به نام ایزد بخشندهٔ مهربانحمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالک‌الملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجب‌الاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بی‌اعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.

13 мин

Стихи других поэтов