Birinci pərdə
-I SƏHNƏ**
-Mədineyi-Münəvvərədə, Şeyx Kəbirin evində üləmayə məxsus bir qəbul odası... Odanın iki qapısı, üç-dört pəncərəsi var. Qapının biri Şeyxin hərəmxanəsinə açılır. Pəncərələrdən ikisi xurmalıqdan ibarət gözəl bir bağça ərz edər. Pərdə açıldıqda, Şeyx Əbuzər odanın bir guşəsində ikindi namazını bitirmiş, əlləri və yüzü göyə doğru duaya məşğul görünür.*
Z ə h r a
(Əzra ilə bərabər hərəmxanə qapısından daxil olaraq)
Şeyx, ya Şeyx!
Ə z r a
Şeyx!
Şeyx Ə b u z ə r
(niyazkar)
Ya Allah!
Z ə h r a
Bana baq...
Şeyx Ə b u z ə r
(mütəvəkkil)
La ilahə-illəllah!
Z ə h r a
(yaqlaşaraq)
Şeyx Əbuzər!
Şeyx Ə b u z ə r
(dönərək)
Nədir, qızım?
Z ə h r a
Əl’an,
Bir xəbər yoqmu Şeyx Sən’andan?
Şeyx Ə b u z ə r
İki-üç dəfə getdim evlərinə...
Z ə h r a
Əcəba xastalanmamış ki yenə?
Şeyx Ə b u z ə r
Qomşular söylüyor ki, həp gecələr
Uyumaq bilmiyor sabahə qadar.
Qoşuyor hər səhər biyabanə,
Həm də əsla qarışmaz insanə.
Halı pəjmürdə, sanki bir məcnun;
Anlaşılmaz nədir məramı onun?!
Şaşırır həp Mədinə əhli bütün
Onu gördükcə müztərib, düşkün.
Z ə h r a
Nə olur? Bir də get, rica edərim.
Şeyx Ə b u z ə r
Pəki, gedərim.
(Qalqıb gedər. Çıqdığı sırada mə’nalı bir baqışla Zəhraya baqaraq)
Bunda bir sirr var, edilməz faş,
Nə için, anlamam, əcəb bu təlaş!?
Ə z r a
Bu məraq İştə fəzlədir, Zəhra!
Z ə h r a
Sorma, hiç sorma, nazənin Əzra!..
Ə z r a
Səndə bir öylə hüsnü cazibə var,
Ki olur, hər görən pərəstişkar.
Səni Sən’an arar da kəndi bulur,
Daima eşq hüsnə mail olur.
Z ə h r a
Qalmamış bəndə zərrə səbrü qərar,
Bana Sən’ansız olmuş aləm tar.
Altı yıldır ki, zarü dərbədərim,
Həp onundur məsərrətim, kədərim.
Altı yıldır əsirü mədhuşim,
Onun eşqilə məstü bihuşim.
Azacıq bəndə varsa hüsnü cəmal,
Onda həm hüsn var, həm elmü kəmal.
Ə z r a
Kimsəsiz bir zavallıdır Sən’an,
Səndə vardır fəqət nəcabətü şan.
Bir baban var, cihanda şöhrətgir:
Fazili-binəzir, Şeyx Kəbir.
Z ə h r a
Doğru, pək doğrudur sözün, lakin,
Bəncə mə’nası yoq həsəb-nəsəbin.
Qara quldan da alçaq olsa, inan,
Yenə bəndən şərəflidir Sən’an.
Ə z r a
(pəncərəyə baqaraq)
Gəliyor, İştə, gözlərin aydın...
Z ə h r a
(şaşqın)
Kim? O kimdir?
Ə z r a
(əlilə göstərir)
Zavallı pək dalğın...
Z ə h r a
(baqaraq)
Ah, Sən’an! Nasıl da halı fəna!..
Bizi yalnız bıraq da...
(odadan çıqdığı sırada Əzraya)
Sonra sana
Söylənir, şübhəsiz bütün əhval.
-Böyük bir təlaş içində qapıya yaqın bir guşədə bəklər. Şeyx Sən’an daxil olub baqınır. Zəhrayı görüncə halı dəyişir.*
Söylə, Sən’an, nədir bu müdhiş hal?
-Şeyx Sən’an sükut edər.*
Nə bəla var başında? Söylə, nə var?
-Şeyx Sən’an cəvab verməz.*
Söylə, aç söylə...
Şeyx S ə n’ a n
Etmə gəl israr.
Z ə h r a
Səndə var bəlli, bir yığın əsrar.
Söylə, aç söylə, bivəfa, qəddar!
Nə qiyafət bu? Sanki ağlarsın?
Şeyx S ə n’ a n
Şimdi get, sonra, sonra, anlarsın.
Z ə h r a
Bəndə bilməm nədir bu taleyi-şum!
Sana halım deyilmidir mə’lum?
Altı yıldır sənin əsirin ikən,
Şimdi biganəyimmi gönlünə bən?
Nə təbiət bu səndə? Həm nə tuhaf!
Yoqmudur səndə mərhəmət, insaf?
Nerdə əvvəlki və’dlər əcəba?
Əcəba yoqmu, yoqmu, səndə vəfa?
O məhəbbətlə parlayan gözlər,
Şimdi bir başqa macəra söylər.
Qalmamış bəndə zərrə tabü təvan,
Məni qəhr et də, lakin atma, aman!..
Şeyx S ə n’ a n
Səni atmaqmı!? Bir düşün, əcəba
Bu olur şeymi, nazənin Zəhra?
Sən mələksin, sevimli afətsin...
Z ə h r a
(Şeyx Sən’ana sarılaraq)
Ah, sən xaliqi-fəzilətsin.
-Bu sırada səhnənin işığı çəkilir, ta ucda ikinci pərdə qalqar. Azacıq yüksəkdə, olduqca şairanə, cazibədar, behişti bir mənzərə görünür. Altın qanatlı mələklər əl-ələ, qol-qola olaraq incə qəhqəhələrlə gülüşüb gəzinirlər. Təbii, mələk qiyafətində olan Xumar da onların içində bulunur.*
X u m a r
Şeyx, gəl-gəl! Sevimli Sən’an, gəl!
Sana layiq deyil o yer, yüksəl!
Şeyx S ə n’ a n
(şaşqın və həyəcanlı)
Ah, o... Cənnət pərisi, nazlı mələk!
Bana yüksəl diyor gülümsəyərək.
Z ə h r a
Söylə, Sən’an, nə var? Nə oldu yenə?
Əcəba kim göründü gözlərinə?
Şeyx S ə n’ a n
Baq da gör, İştə cənnət, İştə mələk!
Z ə h r a
Nerdə?
Şeyx S ə n’ a n
Baq, dinlə, şimdi söyləyəcək.
-Zəhrada dərin bir heyrət.*
X u m a r
(Şeyx Sən’ana)
Durma, yüksəl, ənisi-ruhum, gəl!
Mütərəddid görünmə! Gəl, yüksəl!
Oqunur gözlərində nuri-dəha,
Yüksəl, ey şeyx! Gəl, düşünmə daha!..
Şeyx S ə n’ a n
Of, bəndən nə istiyorsun, get!
Bəndə can qalmamış, bir insaf et.
-Xumar qürur və istiğna ilə gedəcək olur. Şeyx Sən’an böyük bir təlaş və nədamətlə.*
Gediyor... a-h... getmə, atma bəni!
Mərhəmət qıl, aman, unutma bəni!
Getdi, eyvah, getdi...
Z ə h r a
Sən’an, kim?
Şeyx S ə n’ a n
(Xumara)
Getmə, gəl a-h, nazənin mələgim!..
X u m a r
(çəkilərək)
Qal, səlamətlə qal, böyük Sən’an!
Ucdakı pərdə qapanır, səhnə aydınlaşır.
Şeyx S ə n’ a n
Getdi, eyvah, küsdü getdi... Aman!
-Məcnunanə bir ıçqırıqdan sonra bayğın bir halda düşəcək olur.*
Z ə h r a
(dərhal tutar, başını dizi üstünə alaraq)
Nə fəlakətli hal, aman, ya Rəb!
Ə z r a
(gələrək)
Bu nə dəhşət! Nədir bu halə səbəb?
-Bu sırada Şeyx Mərvan ilə Şeyx Əbuzər qapı arasında görünür.*
Şeyx M ə r v a n
(istehzalı bir tövr ilə)
Şeyx Əbuzər! Baq, İştə seyr eylə.
Hər nə gördünsə get də aç, söylə.
Olmuş ağuşi-nərmi Zəhranın
Bəstəri-nazi Şeyx Sən’anın.
Ə z r a
(bunları görüncə Zəhraya)
Gəldilər a-h, aman, çabuq gedəlim.
Durma, Zəhra!..
Z ə h r a
Fəqət, yazıq!..
Ə z r a
Gedəlim!
-Hər ikisi çəkilib gedər. Şeyx Əbuzərlə Şeyx Mərvan haman Sən’anın üstünü alırlar.*
Şeyx Ə b u z ə r
Bu nə pəjmürdə hal... Aman, Sən’an!
Şeyx M ə r v a n
Büsbütün hiylədir, inan...
Şeyx Ə b u z ə r
Sən’an!
Şeyx M ə r v a n
Xain, alçaq! Nasıl da baq, susuyor?
Sanki bir tilki seyd için pusuyor.
Şeyx Ə b u z ə r
Sus bə!
Şeyx M ə r v a n
Aldanma tilkidir, tilki.
(acı-acı gülər)
Şeyx Ə b u z ə r
(hiddətli)
Nə təbiət bu səndə, bilməm ki!..
Şeyx M ə r v a n
(müstəhzi)
Əhli-hal eşq için əvət, bayılır,
Haydı, Zəhrayı get, çağır, ayılır.
Şeyx Ə b u z ə r
Sus, yetər, iştə gəldi Şeyx Kəbir.
Şeyx M ə r v a n
Gəlsin, etsin də barı bir tədbir...
-Şeyx Kəbir digər şeyxlər və müridlər ilə daxil olur. Böyük bir heyrətlə ətrafı sararlar. Şeyx Hadi Şeyx Sən’anın başını qolları arasına alır.*
Şeyx K ə b i r
Bu nasıl bət-bəniz? Oğul, Sən’an!
(Şeyx Əbuzərə)
Su gətir, haydı qoş!
Şeyx H a d i
Gecikmə, aman!
Şeyx Əbuzər gedər.
Şeyx Kəbir
Hiç səbəbsiz deyil bu müdhiş hal!?
Şeyx H a d i
Nə də bayğın!.. Yoq onda tabü məcal.
Şeyx K ə b i r
Şübhəsiz, burda bir fəlakət var.
Ü m u m
Şübhəsiz, şübhəsiz bir illət var.
Şeyx M ə r v a n
Şübhəsiz, var cəzası hər əməlin,
Hiç zərər yoq, cəzasıdır çəksin.
Şeyx K ə b i r
(hiddətli)
Söylə, Mərvan, nasıl cəza? Nə əməl!?
Şeyx M ə r v a n
Möhtərəm Şeyx! Altı gün əvvəl
Vardı Sən’anla bir mübahisəmiz,
Bağırıb söylüyordu pərvasız;
“Olsa me’rac, olur da ruhani,
Həp yalandır üruci-cismani.
Bir bəşərdir, diyordu peyğəmbər,
Hiç görülmüşmü çıqsın ərşə bəşər?”
Ü m u m
(heyrətlə)
Allah, Allah!
Şeyx H a d i
Saqın, inanmayınız!
Çünki Sən’anı söylətən yalınız
Şübhədir... Yoqsa şübhədən başqa
Yoq onun bir qüsuru, yoq əsla.
-Su gəlir, həm Sən’anə içirir, həm də başını avuşdururlar.*
Şeyx K ə b i r
Şübhədir hər həqiqətin anası,
Şübhədir əhli-hikmətin babası.
Şübhə etməkdə haqlıdır insan,
Çünki hər kəscə bəllidir: Yaradan
Hər zaman, hər tərəfdə nurəfşan,
Fərqsiz onca həp zamanü məkan...
Ona məxsus yoqsa bir mə’va,
Ərşə çıqmaqda varmı bir mə’na?
Şeyx N ə i m
Sadə me’racı etmiyor inkar,
Hələ tövhid için də şübhəsi var.
Söylüyor: “Görməyincə xaliqi bən,
İctinab eylərim pərəstişdən”.
Şeyx M ə r v a n
Bu zəlalətdir İştə...
Şeyx H a d i
Sus, sən sus!
Şeyx M ə r v a n
Sanki bən susdum, öylədir, əfsus.
Şeyx K ə b i r
(böyük bir dalğınlıqdan sonra)
Şübhə artarsa, həm yəqin artar,
Mə’rifət nuru şübhədən parlar,
Zənn edərsəm yanılmıyor Sən’an,
Çünki xəllaq için şərəfli məkan
Eyi, parlaq könüllər olsa gərək...
Kim ki, Allahı istiyor görmək,
Arasın qəlbi-tabnakində,
Arasın kəndi ruhi-pakində,
Hər kimin qəlbi, ruhu düzgündür,
Daima hiss edər də haqqı görür.
Feyləsufanə ruha malik olan
Yaşamaz ayrı hərgiz Allahdan.
-Şeyx Sən’an gözlərini açaraq donuq bir vəziyyətlə baqınır.*
Şeyx K ə b i r
“Və minəl mai külli-şey’ün hey”
Şeyx H a d i
Su ilə canlanır, əvət, hər şey.
Şeyx S ə n’ a n
Of...
Şeyx H a d i
Sən’an!
Şeyx K ə b i r
Nasılsın, evladim?
Ü m u m
Çoq şükür!..
Şeyx M ə r v a n
(Sən’ana)
Tutduğundan ol nadim,
Bir də hiç şübhə etmə!..
Şeyx S ə d r a
(Mərvana)
Sus, yahu!
Şeyx S ə n’ a n
(oturaraq, bitab)
“Vəhdəhu la ilahə illa hu”
Şeyx K ə b i r
(Şeyx Mərvana)
Hiç utandınmı?
Şeyx H a d i
(hakəza)
Var sözünmü yenə?
Şeyx N ə i m
Hələ “Şəqqülqəmər” hekayəsinə,
Veriyor başqa dürlü bin mə’na.
Şeyx K ə b i r
(Nəimə)
Yetişir, sən də sus!..
Şeyx H a d i
(yana)
Səfil, ədna!..
Şeyx M ə r v a n
(Nəimə, xüsusi)
Hələ, Zəhra!..
Şeyx N ə i m
Nasıl?
Şeyx M ə r v a n
Tuhaf bir sirr,
O da bambaşqa bir rəzalətdir.
Şeyx K ə b i r
(mırıldanmaqda olan Şeyx Mərvan ilə Şeyx Nəimə)
Böylə dar ruha malik olduğunuz
Hiç də layiq deyil... Yetər, susunuz!
(dirsəklənib oturmaqda olan Sən’ana)
Söylə, Sən’an, nə var? Nə oldu sana?
Şeyx S ə n’ a n
Möhtərəm Şeyx! Sorma, hiç sorma!
Şeyx K ə b i r
Nerdəsin? Üç gün oldu müntəziriz,
Söylə, bir söylə...
Şeyx S ə n’ a n
(məhcub)
A-h, əfv ediniz.
Şeyx Kəbir
Yaşamaqçin hicab qorquludur,
Utananlar pək az müvəffəq olur.
Bu sıqılmaqda bəncə yoq mə’na,
Hər nə var, hiç çəkinmə, söylə bana.
Şeyx S ə n’ a n
Çünki dəhşətli gördüyüm rö’ya...
Şeyx K ə b i r
Söylə...
Şeyx S ə n’ a n
Hiç varmıyor dilim əsla.
-Bu sırada Zəhra ilə Əzra yarı açılmış qapı arasında görünərək onları böyük bir məraq ilə dinləyib dururlar.*
Şeyx H a d i
(Sən’ana)
Bu tərəddüd, inan ki, bicadır.
Şeyx K ə b i r
Bir həqiqət deyil bu, rö’yadır.
-Şeyx Sən’an yerindən qalqaraq rö’yasını söyləməyə başlar. Şeyx Kəbir onun sözlərini dinləyərək yeri gəldikcə başını təhərrüklə təsdiq və dəvam əlamətləri göstərir.*
Şeyx S ə n’ a n
Ey böyük Şeyx! Gördüm ətrafi
Sarıyor incə, xoş bir aydınlıq.
Gecənin sanki xəndeyi-safi
Saçıyor kainatə bayğınlıq.
Ruhu təsxir edən gözəl məhtab,
Dəmbədəm nəşr edərdi mevceyi-nur,
Gəldi bir şeyx o dəm yüzündə niqab,
Bəni ta gördü, oldu pək məsrur.
Sanki bir tifl idim... Qucaqlayaraq
Bir zaman öpdü, sevdi, hoplatdı.
Sonra omzunda çoq atıb tutaraq,
Gah gəzdirdi, gah oynatdı.
Aqibət bən o möhtərəm şeyxin
Sillələr endirib də yüz-gözünə,
Əylənirdim... xilas edilmək için,
Xeyli yalvardı, baqmadım sözünə.
Azacıq keçdi, şeyxi-namə’lum,
Bir də gördüm diyor ki: “Baq, Sən’an!
Baq nə müdhiş, nasıl dərin uçurum.
İştə son mənzil! İştə Gürcüstan!”
Baqdım eyvah, atıb da boynundan,
Bəni bir an içində məhv edəcək.
Bağırıb Haqdan istəyincə aman
Qoşdu imdadə bir ziyalı mələk...
Şeyx K ə b i r
Sonra?
Şeyx S ə n’ a n
Ta şeyxə eylədim diqqət,
Bəni titrətdi bir dərin heyrət.
Şeyx K ə b i r
Əcəba kimdi şeyx?
Şeyx S ə n’ a n
Sorma!..
Şeyx K ə b i r
Niçin?
Şeyx S ə n’ a n
Sən idin ah, o şeyx, əvət, sən idin.
-Hər kəsdə böyük bir heyrət. Şeyx Kəbir isə mə’nalı bir tərzdə başını təhərrüklə, bir qadar sükut ixtiyar edər.*
Bəni, şeyxim, bağışla, mə’zurim;
Çünki məğdur, həm də mənfurim.
Şeyx M ə r v a n
(yarım səslə Nəimə)
İştə gördünmü? Baq, nasıl xain!..
Şeyx N ə i m
(Şeyx Kəbiri göstərərək, eyni ahənglə istehzalı)
Baqalım, bir nə söylüyor kahin!
Şeyx H a d i
(Sən’anı təsliyətlə)
Bunca dəhşət, inan ki, bicadır.
Şeyx S ə d r a
Hiç təlaş istəməz, bu rö’yadır.
Şeyx K ə b i r
(Sən’ana)
Oğlum! Er-gec tutar cihanı adın,
Söylənir ictihadü irşadın.
Cahil-arif, böyük-küçük yeksər,
Səni özlər, sevər, pərəstiş edər.
Bəni bir gün gəlir də xalq unutub
Sana həp əhli-hal olur məczub.
Hər kəsdə qibtəli bir heyrət.
Şeyx H a d i
(arqadaşlarına)
Bu nə tale, nasıl məziyyətdir?!
Şeyx S ə d r a
-Şübhəsiz ən böyük səadətdir.*
Ə b ü l ü l a
Kimsə bir böylə şanlı gün görməz...
Şeyx K ə b i r
Bu səadət fəqət uzun sürməz.
(Sən’ana)
Çünki rö’yada gördüyün uçurum
Səni eylər bu feyzdən məhrum,
Baş verir səndən öylə bir hərəkət
Ki, bütün xalq edər həman nifrət.
Alçalır, ruhun alçalır... Ancaq,
Səni alçaldan ehtiras olacaq.
Şeyx M ə r v a n
(Nəimə)
Bu, fəzilət deyil, rəzalətdir...
Şeyx N ə i m
(Mərvana)
Bu, səadət deyil də, zillətdir.
-Şeyx Sən’an məbhut bir halda azacıq düşünür. Sonra ağlayacaq dərəcədə bir tutqunluqla Şeyx Kəbirin ayaqlarına qapanır. Şeyx Kəbir onun qolundan tutub qaldırır və əlini omuzuna qoyar.*
Şeyx K ə b i r
Səni annən doğurdu Turanda,
Yaşadın bir zaman da Iranda,
Kəsbi-irfan için, fəzilət için
Sonra Iranı tərk edib gəldin,
Ərəbistanı ixtiyar etdin.
Gənc ikən kəsbi-iştihar etdin.
Lakin ən son yerin, zəki Sən’an!
Olacaq son nəfəsdə Gürcüstan.
Qapılıb hissə olmasan gümrah,
Olacaq məqbərin ziyarətgah.
Şeyx S ə n’ a n
Şeyxim, əfv et, fəqət bir ərzim var.
Şeyx K ə b i r
Söylə, yavrum, sıqılma, yoq icbar.
Şeyx S ə n’a n
Hanki şeydir səbəb fəlakətimə?
Onu mümkünsə, söylə, gizlətmə!
Z ə h r a
A-h!..
Şeyx K ə b i r
O yalnız qadındır, İştə qadın!
Şeyx M ə r v a n
(istehzalı bir tövr ilə Şeyx Əbuzərə)
Söylə Zəhrayə: “Gözlərin aydın!”
Şeyx S ə n’a n
(göyə doğru)
Ey böyük Tanrı, ey böyük Yaradan!
Hər qulun halı, fikri səncə əyan.
Bəni səndən gözəl bilən, tanıyan,
Varmı, ey xaliqi-zəminü zaman!
(Şeyx Kəbirə)
Bən otuz yıl cihanda zahidvar,
Bilmədim qız-qadın nədir zinhar.
Nə qadar bəndə varsa hissü həyat,
Ehtirasatə düşmənim... heyhat!
Bana biganə, zevqi-nəfsani,
Sevdiyim yalnız eşqi-ruhani...
Daha gönlümdə qeyri eşqə, inan,
Yer bulunmaz, xayır... xayır...
-Bu sırada təkrar səhnənin işığı azalır, ikinci pərdə qalqaraq ta ucda əvvəlki behişti mənzərə görünməyə başlar.*
Xumar
(sıtmalı bir ahənglə)
Sən’an!
Nə çabuq çıqdı xatirindən?
Şeyx S ə n’ a n
Aman!..
Bən şaşırdım. Saqın, inanma!
X u m a r
Yalan!..
Hər kəsdə böyük bir heyrət...
Şeyx S ə n’a n
Ah, gəl, gəl, qüsurə baqma...
Şeyx K ə b i r
Nə o?
Nədir, oğlum?
Şeyx S ə n’ a n
Odur, o!.. Baq, yenə o!
(Xumara)
Bəni əfv et!..
X u m a r
Sevimli Sən’an, gəl!
Gəl, gəl!.. Oldunsa gər peşiman, gəl!
(gedəcək olur)
Şeyx S ə n’ a n
(Xumara doğru qoşaraq şaşqın və məcnunanə)
Gediyor... A-h, getmə!
Şeyx K ə b i r
Kimdir o, kim?
İkinci pərdə yavaş-yavaş qapanmağa başlar.
Şeyx Sən’an
(yaralı və həyəcanlı)
Getmə, dur!.. Getmə, nazənin mələgim!
(qoşub Xumarı qucaqlamaq istər, lakin müvəffəq olamaz, bayılıb düşər.)
Şeyx K ə b i r
Allah-Allah, nədir bu əfsanə!?
Şeyx M ə r v a n
İştə divanədir o, divanə!..
-Şeyx Sən’anın qorqunc halını seyr etməkdə olan Zəhra pək həzin və dərin bir ah çəkərək, bitab bir halda Əzranın qolları arasına düşər; bu sırada pərdə yavaş-yavaş enməyə başlar.*
Pərdə
-II SƏHNƏ**
-Məkkeyi-müəzzəmədə böyük bir yol... Yol kənarında bir taqım evlər, uzaqda böyük came’lər, bilxassə qara örtülü Kə’bə görünür. Vəq’ə on yıl sonra vaqe olduğu için birinci səhnədəki əşxas, simaca gözə çarpacaq dərəcədə dəyişmişdir. Pərdə açıldıqda əlində su dəstisi olduğu halda küçücük bir ərəb qızının yoldan keçdiyi görülür.*
Şeyx
Sədra ilə Əbülüla digər tərəfdən çıqarlar.
Şeyx Sədra
Bu nə müdhiş hava, susuzluqdan
Adəta qavrulub yanar insan.
Əbülüla
(Kə’bəyi göstərərək)
Şübhəsiz olmasaydı Beytullah,
Məkkə olmazdı hiç iqamətgah.
Burda ömr eyləmək fəlakətdir,
Şimdi bildim Mədinə cənnətdir.
Şeyx Sədra
(yoldan keçən qıza)
Gəl, qızım, bir içim su ver bana sən.
(Qız məmnun bir tövr ilə gülümsəyərək dəstiyi verir)
Əbülüla
Baş-beyin çatlıyor hərarətdən.
Şeyx Sədra
(azacıq sudan içər, dəstiyi iadə ilə)
Sana, yavrum, Xuda əcir versin.
Əbülüla
Su nasıldır? Sərinmi?
Şeyx Sədra
Sorma!..
Əbülüla
Niçin?
Şeyx Sədra
İstiyorsan al iç də baq, qandır,
Su deyil, adəta yapışqandır.
Allah-Allah! Tənəffüs etdikcə,
Ruhu təzyiq edər bir işgəncə.
Halım, eyvah, pək müşəvvəşdir,
Yudduğum həp alavdır, atəşdir.
-Hər ikisi böyük bir intizar içində çəkilib gedər. Bu sırada Ş e y x Mə r v a n ilə Şeyx Nəim görünür.*
Şeyx Nəim
(Şeyx Mərvana)
Düşünürsün də həp inildərsin,
Söylə, Mərvan, niçin mükəddərsin?
Həp dəyişdin Mədinədən çıqalı...
Şeyx Mərvan
Sorma, gönlüm yaralıdır, yaralı,
Kor olaydı şu tək gözüm də bənim,
Kaş ki, Zəhrayı görmiyəydi, Nəim!..
Şeyx Nəim
Şu fəsahətlə sən niçin əcəba
Onu ram etmədin!?.
Şeyx Mərvan
Xayır, əsla,
Yoqdu əsla təşəbbüsümdə qüsur,
Kim ki, mə’yub olursa, rədd olunur
İştə çirkinlik öylə bir illət
Ki, dəmadəm qazandırır nifrət.
Şeyx Nəim
Batinin əksidir fəqət zahir.
Şeyx Mərvan
Bir yalan sözdür İştə şöhrətgir.
Şeyx Nəim
Bunca əndişə bisəmər... zira
Şeyx Hadi, Əbülüla, Sədra
Bir-birindən zəki, gözəl insan;
Yenə Zəhracə möhtərəm Sən’an!
Şeyx Mərvan
(hiddətli)
Onu xəllaqi-eşqə sormalıdır.
Şeyx Nəim
Xayır, insanda tale olmalıdır.
Şeyx Mərvan
(yola baqaraq, usanmış bir halda)
Əcəba nerdə qaldılar bunlar?
Şeyx Nəim
Baqalım, bəlkə başqa maneə var.
-Hər ikisi geri dönər. Bu sırada i k i k o r ə r ə b görünərək, birinci suzişli və tutqun ahənglə ud çalar, ikinci də yaralı səslə hicaz məqamında olaraq aşağıdakı əbyatı oqur.*
İ k i n c i k o r
Nə eşq olaydı, nə aşiq, nə nazlı afət olaydı,
Nə xəlq olaydı, nə xaliq, nə əşki-həsrət olaydı.
Nə dərd olaydı, nə dərman, nə sur olaydı, nə matəm,
Nə aşiyaneyi-vüslət, nə bari-firqət olaydı.
Gönüldə nuri-məhəbbət, gözümdə pərdeyi-zülmət...
Nə nur olaydı, nə zülmət, nə böylə xilqət olaydı.
Nədir bu xilqəti-bimərhəmət, şu pərdəli hikmət?
Bu zülmə qarşı nolur bir də bir ədalət olaydı.
Tükəndi taqətü səbrim, ədalət! Ah, ədalət!
Nə öncə öylə səadət, nə böylə zillət olaydı.
-Qəzəl bitmək üzrə ikən dəvəçi qiyafətində bir ərəb sür’ətlə gəlib keçər.*
B i r i n c i k o r
Ey keçən arqadaş!..
Dəvəçi
Nədir dərdin?
B i r i n c i k o r
Bizə Sən’anı göstər, Allah için.
Dəvəçi
Şimdi əl’an o, Məkkədən çıqıyor.
B i r i n c i k o r
Bizi bir dərdi-biaman sıqıyor,
Ona Sən’an bulur da bəlkə dəva...
Dəvəçi
Nə imiş dərdiniz sizin əcəba?
B i r i n c i k o r
Biz eşitdik yığın-yığın kor, lal,
Hər tərəfdən sağır, çolaq və topal,
Şeyx Sən’anə iltica ediyor,
Hər kəs ondan şəfa alıb gediyor.
İştə kordur bizim də gözlərimiz,
Yalvarıb biz də bir şəfa diləriz.
Dəvəçi
(acı-acı gülərək)
Bu kəramətlə ya niçin Sən’an
Şeyx Mərvanə eyləməz dərman?!
Barı açsın onun da tək gözünü,
Xalq seyr eyləsin də mö’cüzünü.
B i r i n c i k o r
Şeyxi göstər də, bəlkə çarə bilir...
Dəvəçi
Burda siz bəkləyin, o şimdi gəlir.
-Dəvəçi gedər. Korlar mə’yus bir halda düşünür. Bu sırada Zəhra ilə Əzra erkək qiyafətində görünürlər. Zəhra şimdi pək dəyişmiş, bət-bənizi uçmuş... Adəta sarı bir gül yaprağı qadar solğun, daima düşüncəli və məhzundur.*
Əzra
Xastasn, xasta... Nazənin Zəhra,
Səni er-gec xərab edər bu hava.
Bu nasıl bət-bəniz? Deyilmi yazıq?
Niyə bilməm Mədinədən çıqdıq.
Zəhra
Qalmamış bəndə ixtiyar əsla,
Neyləyim, başqa çarə yoq, Əzra!
Son nəfəsdir, düşün də qıl tədbir...
Əzra
Nə gəlir əldən a-h! Şeyx Kəbir
Oldu mane sənin səadətinə,
Oldu bais sənin fəlakətinə.
Dedi Sən’anə: “Qafil olma, saqın!
Sana düşman qadındır, İştə qadın...”
Dinləyib şeyxi binəva o zaman,
Dəyişib oldu başqa bir insan...
Zəhra
Daha bir çarə yoq, keçən keçmiş,
Çünki Sən’an yürəklə and içmiş.
Həp qadınlardan eyliyor nifrət,
Başqa bir fikrə bəsliyor hörmət.
(həzin bir ah ilə)
Onu son dəmdə bir də görsəydim,
Daha qalmazdı həsrətim, dərdim.
Dəvəçi
(getmiş olduğu tərəfdən evdətlə gəlib keçərək, korlara)
Şimdi Sən’an müridlərilə gəlir,
Sorunuz, bəlkə, bəlkə çarə bilir...
K o r l a r
Tanrı versin cəzayi-xeyr sana.
Birinci kor udu torba içinə qoyub saqlar.
Zəhra
(Əzrayə)
Bəni tut, a-h, bir şey oldu bana.
Əzra
Gəl də yoldan bir az kənar olalım.
Zəhra
Baq, fənalaşdı büsbütün halım.
Əzra
Üzülürsün, aman, aman, Zəhra!
Zəhra
(Əzranın yardımilə bir tərəfə çəkilərək)
Bəndə can yoq, inan, inan, Əzra!
Ayrı düşdükcə Şeyx Sən’andan,
Bana guya cihan olur zindan.
-Bu sırada ş e y x l ə r və m ü r i d l ə r görünməyə başlar*
Şeyx Mərvan
Nə səfərdir bu, anlamam ki?!
Şeyx Nəim
Əvət,
Hiç də mə’nası yoq bunun, əlbət.
Əbülüla
Yalınız borcumuz itaətdir.
Şeyx Sədra
Başqa söz söyləmək cəhalətdir.
Şeyx Əbülləhyə
Nə çıqar böylə boş səyahətdən?
Xəlqi məhrum edər ibadətdən.
Şeyx Cəfər
Bəncə hiç şübhə yoq ki, insilə cin
Yaratılmış fəqət ibadət için.
Şeyx Sədra
Buna idrakınız varırmı sizin?
Sizcə məchul... qədri şeyxinizin.
Hər kimin qəlbi korsa, keçmiş ola!..
Şeyx Sən’anı anlamaz əsla.
Əbülüla
Şeyximiz sahibi-kəramətdir,
Hər nə söylərsə eyni-hikmətdir.
Dəvəçi
(çabuq dönərək)
Əcəba şeyx nerdədir?.. Dəvələr,
Yük ağırdır, əzildilər yeksər.
Şeyx Mərvan
Pək təbii bu, yüklənən əzilir.
Şeyx Sədra
Hiç məraq etmə, şimdi gəlir.
-Dəvəçi sür’ətli adımlarla gəldiyi tərəfə dönər.*
B i r i n c i k o r
Bizə imdad edin, aman!
İ k i n c i k o r
Hələ dur!
Əbülüla
(yola baqaraq, arqadaşlarına)
Gəliyor, iştə şeyximiz gəliyor.
-Hər kəs bir tər tərəfə çəkilib şeyxin vüruduna müntəzir olur; Ş e y x S ə n ’ a n , Şeyx Hadi və Şeyx Əbuzər sür’ətli adımlarla gəlirlər.*
Şeyx Hadi
(ümuma)
Möhtərəm arqadaşlar! On sənədir,
Tərk qılmış cihanı Şeyx Kəbir.
Şeyx Sən’an ki, bəhri-hikmətdir,
İştə ondan bizə əmanətdir.
İctihadilə bəlli bir ustad.
Bizi on yıldır eyliyor irşad.
Şimdi əzm eyliyor də Turanə,
Keçəcək sonra xaki-Iranə.
Bu səfərdən məramı şeyximizin,
Pək böyük, pək ağırdır, iştə bilin!
Bən də yoldaşlarımla bir yandan,
Hində əzm etmək üzrəyim əl’an.
Pək böyükdür bu yolda niyyətimiz,
Böyük olsun gərək də himmətimiz,
Məqsəd ancaq Məhəmmədin dini
Bürüsün az zamanda yer yüzünü,
Yola gəlsin də bə’zi sapqınlar,
Haq nədir anlasınlar azğınlar.
Dini-islamə istəməz pərdə,
Nəşr edilsin gərək o hər yerdə.
Böylə haq yolda kim olursa fəda,
Ona yardımçıdır rəsuli-xuda...
Ş e y x l ə r
Öylədir, öylə...
Müridlər
Şübhə yoq artıq.
K o r l a r
Şeyx, ya şeyx!
Şeyx Əbuzər
(korlara)
Bəkləyin azacıq.
Şeyx Sən’an
(parlamaqda olan günəşi göstərir)
Arqadaşlar! Şu parlayan günəşin,
Feyzi birdir cihand hər kəs için.
Türk, hindu, ərəb, əcəm bilməz,
Nuru hər yanda artar, əksilməz.
Mə’nəvi bir günəş də var: nəvvar –
O da islam dinidir, parlar.
Parlar, afaqı nurə qərq eylər.
Həq, həqiqət nədirsə həp söylər.
Pək müqəddəsdir, İştə məqsədimiz,
Bunu lakin, saqın unutmayınız:
Bir çoq alimnüma xəyanətkar,
Dini-islamə rəxnə salmışlar.
Bir yığın ictihadi-bimə’na.
Qaldırır hər tərəfdə bir də’va.
-Şeyx Sən’an söylədiyi sırada: göyə, Kə’bəyə, həmayilindəki Qur’ani-şərifə işarətlə birər-birər göstərir.*
Xaliqi-kainat halbuki bir...
İştə Qur’an və Kə’bə həp birdir.
Əhli-islama həp şu birliyi biz
Nəşrü isbata qeyrət etməliyiz.
-Bu sırada Əbülüla, Şeyx Əbülləhyə və Şeyx Cəfər kəndi aralarında qonuşurlar. Şeyx Sən’an sözünə davam ilə*
Arqdaşlar! Bu yolda zəhmət var;
İstirahət deyil, əziyyət var.
Cəbr yoq, zor yoq, istəyən qalsın,
Kim ki, məmnun deyilsə ayrılsın.
Əbülüla
Şeyx Cəfərlə, Şeyx Əbülləhyə,
Şeyxəna! Dönmək istiyor geriyə.
Şeyx Cəfər
(Şeyx Sən’ana)
İxtiyarız da, şeyx! Mə’zuruz,
Səfər etməkdən İştə qorxuyoruz.
Şeyx Əbülləhyə
İzn versən dönüb də hər ikimiz,
Həp ibadətlə iştiğal edəriz.
Şeyx Hadi
(mə’nalı və istehzalı bir qəhqəhə ilə Şeyx Əbülləhyəyə)
Əyilib qalqacaq, yeyib içəcək,
Sonra qıl köprüdən qolay keçəcək!
(hər ikisinə)
İxtiyar, dul qadınların da bütün,
Həp bu mərkəzdədir məramı bu gün!
Əcəba!.. Həzrəti-Rəsulüllah,
Cümlə əshab – Əli, Ömər həmrah,
Daima hərbgahə qoşmuşlar,
Haqqı təbliğ için vuruşmuşlar.
Bu niçin? Söyləyin, niçin, əcəba?
Yoqsa bir aldanışmıdır?
(Şeyx Cəfər və Şeyx Əbülləhyə)
Haşa!..
Şeyx Sən’an
(hər ikisinə)
Hiç zərər yoq, gedin Mədinəyə siz,
Bunu lakin unutmayın hərgiz,
Quru, boş səcdənin yoq aqibəti,
Haq sevər yalnız əhli-mə’rifəti.
K o r l a r
Ey böyük şeyx, mərhəmət!.. Imdad!..
Şeyx Sən’an
Siz nə istərsiniz?
B i r i n c i k o r
Fəqət imdad,
Bizə imdad edib şəfa veriniz!
Görmüyor kainatı gözlərimiz.
Şeyx Sən’an
Böylə e’cazkar bir insan,
Xayır, əsla yaratmamış Yaradan.
Bir qulum bən də pək həqir, aciz,
Bu yalan iftirayə uymayınız.
Həm də görməkdə bir məziyyət yoq,
Kədər, işkəncə var; məsərrət yoq.
Gərçi görmək də başqa ne’mətdir,
Görməmək ən böyük səadətdir.
B i r i n c i k o r
Bizi rədd etmə, ah, inayət qıl!
İ k i n c i k o r
Nə olur, şeyx, bir kəramət qıl!..
Şeyx Sən’an
Nə zamandan tutuldu gözləriniz?
B i r i n c i k o r
Anadan doğmadır bənimki təmiz.
Şeyx Sən’an
Həp cinayət!.. Qadın cinayatı!
Həp qadın cürmi-ehtirasatı!
Ah, bunlar niçin doğar-doğurur?
Şu qadınlar, niçin doğar-doğurur?
(ikinci kora)
Anadan doğma kormusun sən də?
B i r i n c i k o r
Bəndə əsrarı həp onun, bəndə...
Ağlamaqdan bu hal gəlmiş ona,
Çünki aşiqdi bir gözəl qadına.
Şeyx Sən’an
Həp cinayət, qadın cinayatı!
Həp qadın cürmi-ehtirasatı!
(şeyxlərə və müridlərə)
Hər səfalət doğar qadınlardan,
Baş verir hər fəlakət onlardan.
Öncə Həvva, o möhtəris nənəmiz,
İşləyib bir cinayət, açdı bir iz.
Bizi qovdurdu baği-cənnətdən,
Qıldı məhrum qürbi-rəhmətdən,
Qadın insanı haqdan ayrı salır.
Həp qadınlar başa bəla sayılır.
(Korları göstərir)
İştə bunlar, zavallı insanlar,
Nəyə sızlar, yanar?.. Səbəb onlar!..
B i r i n c i k o r
Şeyx, ya şeyx! Görmək istiyoruz.
İ k i n c i k o r
Bizi mə’yus qılma, məğduruz.
Şeyx Sən’an
Nəyi görmək dilərsiniz, bilməm?
Yanıyor zülm içində həp aləm!
Görməməkçin şu çirkin işləri siz,
Yalvarıb haqqa, həmdü şükr ediniz.
Dəvəçi
(gələrək)
Buyurun, şeyx əfəndi!..
Şeyx Sən’an
Pək gerçək,
Gedəlim, haydı, yolçu yolda gərək...
Gedərlər.
Zəhra
(Əzra ilə bərabər gələrək)
Getdilər, ah, getdilər...
Əzra
Zəhra!
Hiç təlaş etmə, gəl!
Zəhra
(niyazkar)
Aman, Əzra!..
Əzra
(əlilə göstərir)
Döndü Sən’an, baq, İştə baq, gəliyor,
Gəliyor, həm də baq, nasıl məsrur...
Zəhra
Ah, yarəbbi, çoq şükür!.. Lakin,
Bu gəliş, kim bilir, əcəb nə için?..
-Şaşqın bir halda dörd-beş adım çəkilib bəklərlər. Şeyx Sən’an, Şeyx Əbuzər, Şeyx Əbülləhyə və Şeyx Cəfər bərabər dönüb gəlirlər.*
Şeyx Sən’an
Şeyx Əbuzər! Sənin də sinnin çoq,
Həm vücudunda istitaət yoq.
Sən də bunlarla şimdi bir yerdə
Get, tapın rövzeyi-peyəmbərdə.
Daima eylə Haqqa həmdü səna...
Azacıq xastadır fəqət Zəhra.
( hər üçünə)
Gecə-gündüz xəbər bilin ondan,
Unutub qafil olmayın bir an.
Həm nəzakət bu, həm səvab işdir...
Əzra
(Şeyx Sən’anə yaqlaşaraq)
Səni Zəhra vidayə gəlmişdir.
(Şeyx Sən’anda dərin bir heyrət... Zəhrayı göstərərək)
İştə, qarşında titrəyir duruyor,
İştə, solğun çiçək qadar məğdur!..
Şeyx Sən’an
Ah, Zəhra! Zavallı, solğun nur!
Səni Sən’an görüncə alçalıyor.
Gəlməz əldən əyilməmək... Əlbət,
Səndə var çünki başqa ülviyyət.
Bəni əfv eylə, ey şikəstə həyat!
Sən mələksin... Fəqət... Fəqət... Heyhat...
Zəhra
Ah, Sən’an!.. Aman!.. Böyük Sən’an!..
(Həmən bayılıb Əzranın qolları arasına düşər)
Şeyx Sən’an
(acı və dəhşətli bir sükutdan sonra)
Şeyx Əbuzər! Müvazib ol... hər an
Onu təskin için çalış... Zira
Pək fəna xastadır...
(Əzraya)
Saqın, Əzra!
Onu gözdən ayırmayın əsla.
(dört-beş adım uzaqlaşaraq)
Əlvida!.. Əlvida!.. Gözəl Zəhra!..
Pərdə
СЦЕНА ПЕРВАЯ
Приемная для богословов в Благословенной Медине, в доме Шейх-Кабира. Две двери, три-четыре окна. Одна из дверей ведет в личные покои шейха. Два окна выходят в красивый финиковый сад.
Поднимается занавес, и в углу комнаты виден Шейх-Абузар. Он сотворил предвечерний намаз, но руки и чело еще подняты к небу.
Захра (вместе с Азрой выходит из женских покоев) О шейх!
Азра О шейх!
Шейх-Абузар (молитвенно ) Нет бога кроме бога,
Он милостив, он милосерд премного!
Захра (подходя) Шейх-Абузар!
Шейх-Абузар (обернувшись) Что, дочь моя?
Захра Вестей
Не слышно ли каких о Шейх-Санане?
Шейх-Абузар Я заходил к нему...
Захра Скажи скорей,
Сколь велико его недомоганье?
Шейх-Абузар Соседи говорят, что по ночам,
Как прежде, сон нейдет к его очам,
Что поутру уходит он в пустыню
И вовсе не общается с людьми.
Он болен. Он почти безумен ныне.
Он потерял рассудок от любви.
Медина поражается, судачит,
Гадает, шепчет, что все это значит.
Захра Прошу тебя, людской молве не верь,
Сходи еще, узнай, как он теперь.
Шейх-Абузар Ну что ж, схожу... (Поднимается с ковра и выходит, пристально глядя на Захру)
Все это не случайно:
Я вижу, что и ты болеешь тайно...
Азра Захра, твоя тревога бьет в глаза.
Захра Я не могу сдержать ее, Азра.
Азра Неужто усомнилась ты в Санане?
Его гнетет твое очарованье.
Поверь, для многих стала ты мечтой,
Они больны твоею красотой.
Захра Нет мочи ждать, не нахожу покоя...
Ты говоришь, он болен мной? Пустое!
Шесть лет, как я в томленьи и слезах,
И грусть, и радость без Санана - прах.
Шесть долгих лет я пленница Санана,
Мой разум помрачен и сердце пьяно.
Что красота моя? Красив лишь он
И совершенным знаньем умудрен.
Азра Санан - бедняк, безвестный, безымянный,
Ваш род куда знатней семьи Санана.
А твой отец? Его узнал весь мир!
Велик и мудр преславный Шейх-Кабир.
Захра Увы, мне безразличней год от года
Пустая слава племени и рода.
Да будь он ниже черного раба,
Санан - моя любовь, моя судьба.
Азра (глядя в окно)
Что ж, радуйся, вот он идет, твой милый...
Захра (в волнении)
Кто? Кто идет?
Азра (указывая рукой)
Задумчивый, унылый...
Захра (смотрит в окно)
Санан! Он еле жив, он как во сне!
Оставь покуда нас наедине,
Я после расскажу тебе...
В крайнем волнении становится поближе к двери. Входит Шейх-Санан, оглядывается. При виде Захры меняется в лице.
Мой бедный,
Ну что с тобой? Болезненный и бледный,
Ты, как слепой, бредешь при свете дня.
Чем болен ты?
Шейх-Санан Не спрашивай меня.
Захра Но почему? Скажи мне, что случилось?
Шейх-Санан Молю, не надо. Окажи мне милость.
Захра Пусть будет так. Пусть тайна. Но зачем.
Ты так печален, холоден и нем?
Ты плачешь? Боже, в чем я виновата?
Шейх-Санан Уйди. Прости. Потом поймешь сама ты.
Захра Какой же рок постиг любовь мою?
Ты знаешь ли, как я тебя люблю?
Шесть лет я плачу, глаз не осушая,
И что ж! Выходит, я тебе чужая
И избегаешь ты моей любви?..
Хоть жалость, милосердье прояви!
О, где твои былые обещанья?
Где верность слову? Мрачное прощанье
Ловлю в твоих потупленных очах:
Огонь в них отгорел, потух, зачах.
Нет больше сил терпеть такую муку.
О, сжалься! Я не вынесу разлуку.
Шейх-Санан Разлуку?! Разлучиться нам с тобой?
Возможно ли? Ты мне дана судьбой! Краса моя, чем я любовь измерю?
Захра (обнимая его)
О, знала я, что не напрасно верю!
В эту минуту на сцене гаснет свет, в углу поднимается второй занавес. Несколько выше сценической площадки- романтический райский пейзаж. Златокрылые ангелы смеются, прогуливаясь рука об руку, плечо к плечу. Среди них - в ангельском одеянии -Хумар.
X у м а р Шейх! Шейх-Санан! Оставь ничтожный мир!
Лети сюда, ко мне! Лети в эфир...
Шейх-С а н а н (Захре, растерянно)
О, ты земная, ждут меня на небе.
Лететь к другой-вот мой высокий жребий.
3 а х р а К другой? К кому же? Нет здесь никого...
Что за виденье мучает его?!
Шейх-Санан Виденье? Нет! Вот ангел златокрылый...
Захра Где?
Шейх-Санан Там! Ты можешь слышать голос милый.
(Захра в изумлении)
Xумар Лети сюда, не мешкай, добрый друг,
Не сомневайся, устремись на звук
Призыва! Ввысь, мой огнеглазый гений!
Лети же, возносись без размышлений...
Шейх-Санан
(Хумар)
Уйди! Чего ты хочешь, ввысь маня?
Ведь я не ангел, пощади меня...
Хумар с горьким удовлетворением кивает и удаляется.
Шейх-Санан (с раскаяньем и мольбой)
Она уходит. И глядит сурово.
Прости, не покидай меня, земного!
Уходит...
Захра Кто?
Шейх-Санан Останься, ангел мой!
X у м а.р (удаляясь)
Прощай, Санан. Да будет мир с тобой.
Занавес в углу опускается. Зажигается свет.
Шейх-Санан Разгневалась. Летит в крылатом шуме.
Я вновь один...
Как Меджнуа, захлебывается рыданием и падает без сознания.
3 а х р а (кладет его голову себе на колени) О горе, он безумен!
Азра (входит) Какое горе? Что произошло?
В дверях показываются Шейх-Марвани Шейх-Абузар.
Шейх-Марван (язвительно)
Шейх-Абузар, любуйся! Как тепло
Санану на таком лебяжьем ложе,
В объятиях Захры...
Азра (увидев их, быстро Захре)
Помилуй, боже!
Идем, Захра. Вставай, вставай, не жди.
Захра Однако же...
Азра Вставай и уходи.
Обе уходят. Шейх-Абузар и Шейх-Марван подходят к Санану.
Шейх-Абузар О господи, Санан, в каком ты виде!
Шейх-Марван Притворщик! На судьбу он не в обиде.
Шейх-Абузар Санан!
Шейх-Марван Молчит, лукавец. Все молчком.
Так прячется лиса перед прыжком.
Привык в молчаньи каверзы готовить...
Шейх Абузар Ну как не надоест тебе злословить!
Шейх-Марван Он занемог, тоскуя и любя.
Захра вернется-он придет в себя.
Шейх-Абузар Молчи, довольно. Шейх-Кабир со свитой!
Шейх-Марван Быть может, он увидит то, что скрыто.
Шейх-Кабир входит в сопровождении других шейхов и учеников-мюридов. В изумлении обступают Санана. Шейх-Xади склоняется к нему, гладит по голове.
Шейх-Кабир Сынок, Санан, ты мертвого бледней...
(Шейх-Абузар) Скорей воды!
Шейх-Хади Не медли же, скорей!
Шейх-Абузар выходит.
Шейх-Кабир Конечно, сей недуг не без причины.
Шейх-Хади Что за напасть па крепкого мужчину?
Шейх-Кабир И у напасти есть причина, друг.
Все Небеспричинен и его недуг.
Шейх-Марван Причина есть: вина и наказанье.
Все взыщется с того, кто виноват.
Шейх-Кабир (с раздражением)
В чем виноват? Ты это о Санане?
Шейх-Марван Достойный шейх, шесть дней тому назад
Поспорили мы бурно с Шейх-Сананом.
Он уверял в ожесточеньи странном,
Что вознестись возможно в духе, но
Не во плоти - и что пророк, равно
Как все мы, смертные, не возносился,
А только духом в небо углубился.
Все О господи!
Шейх-Хади Марван Санану враг!
Санан не утверждал, что это так.
Он сомневался, вопрошал... Сомненье
Не есть вина и повод для гоненья.
Приносят воду, смачивают губы и голову Санану.
Шейх-Кабир Сомненье-матерь истины любой,
Сомненье-к вящей мудрости любовь,
Для разума сомненье не излишне -
Ведь можно рассудить и так: всевышний -
Господь всего, не только райских кущ;
Он всюду и во всем - он вездесущ,
И он всегда с тобою, где б ты не был, -
Так есть ли смысл для вознесенья в небо?
Шейх-Наим Ах, у него сомненьям нет конца!
Он усомнился в бытии творца.
Сказал мне: бог незрим, как верить можно,
Что наше представленье непреложно?
Шейх-Марван Кощунство!
Шейх-Хади Замолчи, ты злой дурак!
Шейх-Марван Я замолчал. И все же это так.
Шейх-Кабир (после длительного раздумья)
Растет сомненье - вера побеждает,
Сомненье выйти к свету побуждает.
Санан-не богохульник. Для творца
Важнее слов достойные сердца.
Аллах нисходит в душу страстотерпца,
Аллаха видят не глаза, а сердце;
Кто сомневался, мыслил и страдал,
Тот в сердце темном бога обретал;
Тоска o высшей мудрости-обитель,
В которую заглянет вседержитель.
Шейх-Санан открывает глаза и оглядывается в изумлении.
Шейх-Санан Уа мин-аль-ман куллу-шей`ун хейй...
Шейх-Хади Да, сущее в воде берет начало...
Шейх-Санан Ох!
Шейх-Хади Брат Санан!
Шейх-Кабир Ты здесь среди друзей.
Все Жив бог!
Шейх-Марван Покайся, хоть и запоздало,
И не гордись.
Шейх-Садра (Марвану)
Дай отдых языку.
Шейх-Санан Вахдаху ла илаха илла ху!
Поистине нет бога кроме бога,
Он милостив, он милосерд премного.
Шейх-Кабир (Марвану) Ты устыдился?
Шейх-Хади Вы посрамлены!
Шейх-Наим И все же «Разделение луны» -
«Шагг-уль-гамар» - толкует он превратно.
Шейх-Кабир (Найму)
Уймись...
Шейх-Хади Такая злость невероятна!
Шейх-Марван (Найму) Ну, а Захра?
Шейх-Наим А что Захра?
Шейх-Марван О ней
Поговорим особо и поздней.
Шейх-Кабир (Марвану и Найму, понизив голос)
Вы жалки мне - вас одолела злоба.
Ни слова больше. Замолчите оба.
(Шейх - Санану) Санан, скажи мне, что с тобой, сынок?
Шейх-Санан Достойный шейх, меня настигнул рок.
Шейх-Кабир Но где ты был? Мы трое суток ждали.
Шейх-Санан Позволь смолчать мне о моей печали.
Шейх-Кабир Застенчивость для жизни не нужна:
Того, кто робок, не щадит она.
Что толку потупляться, запинаться?
Скажи мне все, чего тебе стесняться?
Шейх-Санан Увы, мой сон был несказанно дик.
Шейх-Кабир Поведай.
Шейх-Санан Отнимается язык.
У приоткрытой двери показываются Захра и Азра, с интересом слушают.
Шейх-Хади Поверь, что смысла нет в твоем смятенье.
Шейх-Кабир Ведь это же не явь, а сновиденье.
Шейх-Санан привстает, начинает рассказывать; Шейх-Кабир кивает, то как бы соглашаясь с Сананом, то побуждая его продолжать.
Шейх-Санан Великий шейх, мне снилось, что полны
Окрестности сладчайшей тишины,
Как будто ночи светлая улыбка
Витает над землей легко и зыбко, -
И лунный свет, неизъяснимо мил,
И душу мне, и долы озарил.
Вдруг незнакомый шейх с прикрытым ликом
Явился и в веселии великом
Меня подбросил, точно я дитя,
И стал качать и целовать, шутя,
И на плечи сажать меня, играя,
Слезинки страха с глаз моих стирая.
В испуге - почему, не знаю сам -
Я шейха бил наотмашь по глазам,
Я вырывался, страх когтил мне душу...
Он умолял о чем-то-я не слушал.
Но вот, нездешним светом осиян,
Он мне промолвил: «Погляди, Санан,
Какой обрыв над пропастью, в тумане:
То Грузия! Последнее прощанье!»
Тут, вижу, он ссадил меня с плеча,
Вознес над бездной жестом палача,
Но не успел я к богу обратиться,
Ко мне рванулся ангел, точно птица...
Шейх-Кабир Что ж дальше?
Шейх-Санан Я на шейха поглядел -
И вновь от изумленья онемел.
Шейх-Кабир Кто ж этот шейх?
Шейх-Санан Не надо...
Шейх-Кабир Почему же?
Шейх-Санан Тот шейх был ты...
Вот в чем кромешный ужас!
(Все поражены, Шейх-Кабир многозначительно кивает)
Учитель мой, прости иль покарай,
Я гадок сам себе...
Шейх-Марван (вполголоса Найму) Ну, краснобай!
Ты все слыхал? Ах, чертов сын, предатель!.
Шейх-Наим (кивая на Шейх-Кабира, тем же тоном)
Послушаем, что скажет толкователь.
Шейх-Хади (Санану) Сон-это сон. Ты зря так потрясен.
Шейх-Садра Чего бояться? Это только сон.
Шейх-Кабир (Санану)
Ах, милый сын! Ты в мире будешь славен,
Наставникам знатнейшим будешь равен,
Перед тобой склонятся стар и млад.
Ты будешь несравненный идштихад.
Настанет день-народ меня забудет
И лишь тебя любить и помнить будет...
(У всех на лицах завистливое удивление)
Шейх-Xади За что ж он взыскан? В чем же здесь урок?
Шейх-Садра Он будет счастлив: Шейх-Кабир предрек!
Абулула Узнает ли он собственное счастье?
Шейх-Кабир Увы, лишь ненадолго, лишь отчасти, (Санану)
Та пропасть, что увидел ты, скорбя,
Лишит и счастья краткого тебя.
Ты совершишь такое, что народы
Тебя отвергнут, может быть на годы.
Познаешь униженье и позор
И пагубную страсть...
Шейх-Марван (Найму)
Ну, до сих пор
Речь не о счастье, а о бездне срама.
Шейх-Наим (Марвану)
Речь о несчастье. Говори уж прямо.
Шейх-Санан потрясен. На миг он задумывается, потом со слезами припадает к ногам Шейх-Кабира.
Шейх-Кабир ласково поднимает его и кладет руку ему на плечо.
Шейх-Кабир Ты родился в Туране, но сюда
Последовал: Аравии звезда
Звала тебя красою величавой,
И смолоду ты здесь добился славы,
А в Грузии окончишь житие...
Последнее прибежище твое
Там, только там. И если ты безвольно
За страстью не пойдешь тропой окольной,
Твоя могила - знай о том, Санан, -
Святыней прослывет у мусульман.
Шейх-Санан Мой шейх, спрошу, коли тебе угодно...
Шейх-Кабир Конечно, сын мой, спрашивай свободно.
Шейх-Санан Что за беда грозит мне, что за страсть,
Чтобы из-за нее так низко пасть?
Захра Ах...
Шейх-Кабир Женщина - вот имя этой страсти.
Шейх-Марван (иронически, Шейх-Абузару)
Поздравь Захру, ей привалило счастье.
Шейх-Санан (глядя в небо)
Великий боже, праведный господь,
Ты изначала знаешь дух и плоть,
Кто от тебя укрыт горой иль бездной?
Все видит, все провидит царь небесный.
Я прожил тридцать лет, но я аскет
И с женщиной не знался. Я согрет
Возвышенной и животворной страстью,
Страсть плотскую считаю я напастью,
Мне чуждо то, что отравляет кровь,
Близка мне лишь духовная любовь,
И для иной я не открыл бы душу.
Страстям в ней места нет!
Вновь на сцене темнеет, в углу поднимается второй занавес, виден тот же райский пейзаж.
X у м а р (лихорадочно)
Санан, послушай,
Как быстро ты забыл меня!
Шейх-Санан О нет! Я просто растерялся. Ты мой свет!
Хумар Не верю.. (отлетает)
Шейх-Санан О, вернись, прости ошибку!
Присутствующие растерянно переглядываются.
Шейх-Кабир Что это? Сын мой, с кем ты говоришь?
Шейх-Санан Она! Ее небесная улыбка!
Прости меня...
Хумар Теперь ты полетишь?
Лети ко мне, лети, пока не поздно!
Шейх-Санан (тщетно пытаясь лететь к Хумар)
Она уходит. Светится стезя...
Шейх-Кабир Кто? Кто она?
Видение начинает меркнуть. Второй занавес медленна опускается.
Шейх-Санан Ужель мы будем розно?
Не уходи! Мне без тебя нельзя!
(Устремляется, простирая руки, к Хумар и, встретив пустоту, падает без чувств.)
Шейх-Кабир Чей это призрак, от него ушедший?
Шейх-Марван О господи, он просто сумасшедший!
Захра, безмолвно наблюдавшая все это, с глубоким и горестным вздохом опускается на руки Азры.
Занавес
СЦЕНА ВТОРАЯ
Большая дорога, ведущая к Великой Мекке. Вдоль дороги жилые дома, вдалеке минареты громадных мечетей. Выделяется покрытая черным Кааба. Действие происходит десять лет спустя, и участники его внешне изрядно изменились. Поднимается занавес и открывает юную аравитянку, идущую по дороге с сосудом для воды. Шейх-Садра и Абулула идут ей навстречу.
Шейх-Садра Что за жарища в Мекке! Мы однажды
Здесь все умрем от зноя и от жажды.
Абулула (указывая на Каабу)
Не будь здесь расположен Бейтуллах,
Остался б в Мекке лишь каленый прах,
Как здесь живут? Ведь ни клочка прохлады!
Ушедшим из Медины нет отрады...
Шейх-Садра (девушке с сосудом) Ах, дочка, удели воды глоток!
(Девушка с веселой улыбкой подает сосуд)
Абулула Я гибну...
Шейх-Садра (девушке)
Дай тебе здоровья бог.
Абулула Ну, что вода?
Шейх-Садра Я выпил - и жалею,
Она теплее крови, гуще клея,
Увы, аллах, дыхание твое
Здесь останавливает бытие.
Мне страшно. Я, как факел, полыхаю.
Мне кажется, что я огонь вдыхаю.
На дороге показываются Шейх-Марван и Шейх-Наим.
Шейх-Наим (Марвану)
Как ты рассеян! Отчего, Марван,
Ты нашу дружбу словно оборвал
И стал после Медины как-то странен?
Шейх-Марван Не спрашивай. Ведь я навылет ранен.
Когда бы и единственный мой глаз
Захры не видел, он бы здесь погас.
Шейх-Наим Но как же ты подобным красноречьем
Не покорил ее?
Шейх-Марван Гордиться нечем...
Старался, как умел, но ничего
Не вышло из старанья моего.
Ведь я урод - противный, одноглазый,
И это всех отталкивает сразу.
Шейх-Наим Ну, внешность-лишь испод живой души.
Шейх-Марван Хоть ты крылатым вздором не греши.
Шейх-Наим О нет, зачем ты морщишься брезгливо?
Абулула, Садра, Хади - красивы,
Умны, приятны, каждый хоть куда,
Но для Захры один Санан-звезда.
Шейх-Марван (с досадой)
Творец любви, наверно, знает дело...
Шейх-Наим Ах, надо, чтоб судьба того хотела...
Шейх-Марван (устало)
Но где ж они? Все пусто, все мертво...
Шейх-Наим Помедлим. Не случилось ли чего...
Поворачивается лицом к Каабе. На дороге появляются двое слепых арабов. Один играет на уде, другой грустно поет газель на мотив мелодии «хиджаз».
Второй Слепец Если б не было в мире влюбленных, любви
и мгновения злого разлуки!
Если б не было в мире творенья, творца,
и свиданья, и снова разлуки!
Если б не было в мире недугов, лекарств,
и рождений, и траура смерти!
Если б не было в мире убежища встреч
и бредущей без крова разлуки!
В моем сердце, увы, ослепительный свет,
на глазах-одеяние ночи...
Если б не было в мире ни света, ни тьмы,
ни жестокого слова разлуки!
Ну, так в чем же тут смысл? Для чего это все?
Суть создания непостижима.
Почему, почему справедливости нет,
упоенья-без зова разлуки?
Не осталось терпенья и сил у меня.
Вопрошаю: о где справедливость?
Если б не был я счастлив вначале, теперь
не гремели б оковы разлуки.
Мимо проходит араб в одежде погонщика верблюдов.
Первый Слепец Прохожий, сделай милость, услужи!
Погонщик Чего тебе?
Первый Слепец Санана покажи.
Погонщик Да вон он-вон выходит он из Мекки...
Первый Слепец Ужели злой недуг нам дан навеки?
Ужели нас Санан не исцелит?
Погонщик Чего вам надо? Что у вас болит?
Первый Слепец Разнесся слух, глухие и немые,
Безрукие, слепые и хромые
Идут к Санану, и великий шейх
Господней волей исцеляет всех.
Лишь на него мы уповаем ныне,
Идем к святому шейху из пустыни.
Погонщик (смеясь)
Увы, коль дар такой Санану дан,
Зачем же крив почтенный Шейх-Марван?
Пусть исцелит его второе око,
Да и ходить не надобно далёко.
Первый Слепец Ты только покажи; мол, это тот.
Погонщик Что ж, подождите. Он сейчас придет. (Уходит)
Появляются Захра и Азра в мужской одежде. Захра изменилась, побледнела, грустна, задумчива.
Азра Захра, ты таешь. Что ж это такое!
Ведь ты себя погубишь в диком зное.
Ты побледнела, ты в поту, в пыли...
Напрасно из Медины мы ушли!
Захра Как быть, Азра? Я не могла иначе.
Я ничего не знаю-только плачу.
Увы, последний, вздох мой будет сир...
Азра Чем тут помочь? Виновен Шейх-Кабир!
Ведь это он любви твоей перечил.
Твою судьбу, и счастье изувечил.
Твердил Санану: «Женщин берегись,
Их избегай, смотри все время ввысь...»
Теперь бедняга святостью увенчан,
Но знать не хочет ни любви, ни женщин.
Я с горечью порой слежу за ним:
Как изменился! Стал совсем иным....
Захра О чем тут говорить? Что было-было.
Он дал зарок, обет. Ему не милы
Мы, женщины, он презирает нас.
Наверное, он слышит божий глас. (С горестным вздохом)
Хоть раз ему в глаза бы поглядела -
Тоска моя навеки б отлетела.
Погонщик (возвращаясь к слепым)
Вот и Санан в толпе учеников.
Окликните - он любит простаков.
Слепцы Спаси тебя господь. Мы верим в чудо!
Захра(Азре) Ох, поддержи меня. Мне что-то худо...
Азра Сойдем с дороги. Станем в стороне.
Захра Прости, подруга. Очень плохо мне.
Азра Захра, помилуй! Так нельзя терзаться!
Захра (с помощью Азры отходит в сторону)
Азра, откуда силы могут взяться?
Когда меня покинул Шейх-Санан,
Мой мир окутал сумрачный туман.
Появляются шейхи и мюриды.
Шейх-Марван К чему, зачем паломничество это?
Шейх-Наим Нет смысла без конца бродить по свету!
Абулула Долг послушанья! Он один для всех.
Шейх-Садра Долг послушанья! Все иное-грех.
Шейх-Абуллахья Но эти бесконечные дороги
Лишат молитвы нашей очень многих.
Шейх-Джафар А между тем кто станет отрицать,
Что лишь в молитве - мир и благодать?
Шейх-Садра Постигните ль вы разумом и сердцем,
Что дан великий вождь единоверцам?
Кто слеп и непокорством обуян,
Тому вождем не будет Шейх-Санан.
Абулула Шейх чудеса творит, над прахом рея,
По-моему, нет никого мудрее.
Погонщик Где Шейх-Санан? Измучились верблюды,
Заждался караван, и груз тяжел.
Шейх-Марван Естественно! Стоять под ношей-худо…
Шейх-Садра Еще немного. Вот он отошел. (Погонщик быстро уходит)
Первый Слепец О милосердье молим мы!
Второй Слепец О чуде!
Абулула Великий шейх идет. Склонитесь, люди!
Все расступаются. Быстро подходят Шейх-Санан, Шейх-Хади и Шейх-Абузар.
Шейх-Хади (обращаясь ко всем)
Друзья мои, минуло десять лет,
Как Шейх-Кабир покинул этот свет
И Шейх-Санан, его преемник мудрый,
Над миром темным воссиял, как утро.
Знаток Ученья, выполнив наказ,
Уж десять лет он просвещает нас.
Теперь направит он стопы к Турину,
Потом пойдет в Иран, в иные страны;
Он цель избрал, и эта цель его -
Увидеть нашей веры торжество.
Я также в путь отправлюсь. Неустанно
Идти я буду в земли Индустана.
Намерены мы в самый краткий срок
Пройти, быть может, тысячу дорог,
Чтоб Мухаммед, пророк благословенный,
Над душами царил во всей вселенной
И темным стала Истина ясна, -
Заблудшие да узрят, где она!
Завеса тайны не нужна исламу,
Он обращен ко всем - светло и прямо.
Кто в дальний путь за истиной пойдет,
Того пророк господень поведет.
Шейхи Да будет так!
Мюриды Великое наитье!
Слепцы О шейх, о шейх!
Шейх-Абузар (слепцам)
Немного подождите.
Шейх-Санан (указывая на солнце)
Друзья, сияет солнце - и оно
Свой излучает свет на всех равно:
На тюрка, на иранца, на араба -
И не слабеет; мы ж порою слабы.
А между тем дано светить и нам:
Светило духа - это наш ислам,
Он осветил лачуги и чертоги,
Он говорит об истине и боге.
Есть цель у нас, святыня, благодать,
Однако же не надо забывать,
Что суесловы тупо и упрямо
Стремятся извратить закон ислама,
Что лжеученых бесконечный спор
За буквой дух скрывает до сих пор.
Но так же как един творец вселенной,
Един Каабы камень несравненный, -
Един коран... Коль нет на нас вины,
И мы единство утверждать должны.
Говоря, поочередно указывает на небо, на Каабу, на Коран, висящий у него на груди в футляре.
Друзья, наш путь томителен и труден,
Нас ждет не отдых, а забота буден,
Я никого не понуждаю: тот,
Кто хочет отойти, пусть отойдет.
Абулула, Шейх-Абуллахья и Шейх-Джафар тихо переговариваются.
Абулула Учитель, Шейх-Джафар с Абуллахьей
Хотят остаться и уйти домой.
Шейх-Джафар О шейх, мы старики, уж ты прости нас,
Пути такого старец бы не вынес.
Шейх-Абуллахья Когда ты нас отпустишь с поля битв,
Мы посвятим себя труду молитв.
Шейх-Xади (Абуллахье, насмешливо и резко)
Кто ест да пьет, да причитает в голос,
Пройдет по мосту толщиною в волос, -
Так, что ли? Взоры всех сирот и вдов
Обращены на тех, кто в путь готов.
И сам пророк, и все его имамы -
Али, Омар-все воины ислама
Сражались за него, в поту, в пыли,
И людям слово истины несли.
К чему бы это? Отвечайте, что же,
Все заблуждались?
Шейх-Джафар и Шейх-Абуллахья
Упаси нас, боже!
Шейх-Санан Ну, не беда. В Медину возвратясь,
Там совершайте не один намаз:
Одни слова пред господом бессильны,
Бог любит верных больше, чем умильных.
Слепцы Великий шейх, не дай нам умереть!
Шейх-Санан Чего хотите вы?
Слепцы Хотим прозреть.
Мы слепы и не видим света солнца.
Шейх-Санан О нет, еще такого чудотворца
Не посылал создатель в мир людей,
И я, увы, отнюдь не чудодей.
Я тоже раб, и слабый, и покорный...
Не верьте лжи бессмысленной и вздорной.
К тому же зренье-что за сладость в нем?
Скорей мученье, а не радость в нем.
Чтобы глядеть на мир, нужна отвага,
Не видеть-преимущество и благо.
Первый Слепец Не откажи нам, сжалься, помоги!
Второй Слепец О мире не печалься, помоги!
Шейх-Санан С каких вы пор лишились оба зренья?
Первый Слепец Увы, не вижу я со дня рожденья.
Шейх-Санан Здесь несомненна матери вина!
Она была преступна и больна.
Зачем такие грешницы рождают,
Слепой и низкой страсти угождают?
(Второму Слепцу)
А что же ты? И ты с рожденья слеп?
Первый Слепец Его недуг печален и нелеп:
Он выплакал глаза в любви несчастной
К красавице жестокой и бесстрастной.
Шейх-Санан И тут, как видим, женская вина -
Поистине вселенская вина.
Все зло, все преступления-от женщин.
Безумство, исступление-от женщин.
Праматерь Ева проложила путь,
С которого нам не дано свернуть.
Из-за нее лишились мы эдема,
Из-за нее теперь страдаем все мы,
От истины уводит женский зов,
От них страданья, беды, звон оков.
Из-за кого стенают эти двое?
Все то же здесь наследье роковое.
Первый Слепец Шейх, исцели нас, выведи из тьмы!
Второй Слепец Шейх, пощади нас, исстрадались мы!
Шейх-Санан Что вы хотите видеть, два безумца!
Весь мир в огне, в крови, сердца мятутся.
За то, что вы не зрите черных дел,
Хвалите бога, он вас пожалел!
Погонщик (подходит) Великий шейх!
Шейх-Санан Идем. Сказать по чести,
Не должен странник застревать на месте.
Все уходят
Захра Они ушли, они ушли...
Азра Захра,
Пойдем и мы.
Захра О, подожди, сестра!
Азра Смотри, смотри, Санан идет обратно.
Так радостен... Сияет... Непонятно!
Захра Да, это он, прекрасен, окрылен...
Но для чего сюда вернулся он?
Отходят в сторону. Шейх-Санан, Шейх-Абузар, Шейх-Абуллахья, Шейх-Джафар возвращаются.
Шейх-Санан Шейх-Абузар, и ты уже не молод,
Ветшает плоть, объемлет душу холод.
Ступай и ты. Медина ждет тебя.
Там сможешь ты, о грешниках скорбя,
Молиться в усыпальнице пророка.
Захра, увы, хворает, одинока,
И всем вам повеление мое -
Смотреть за ней, не оставлять ее
Как подобает сироте-девице...
Азра (подходит к Санану)
О шейх, Захра пришла с тобой проститься.
(Указывает на Захру)
Да, вот она стоит, не чуя ног,
Надломленный, трепещущий цветок.
Шейх-Санан Захра, мое угасшее сиянье,
Молю, не думай плохо о Санане.
Склоняется Санан перед тобой,
Перед твоей высокою судьбой.
Ты ангел, но, увы, моя отрада...
Захра Великий шейх, прошу тебя, не надо!
(Падает на руки Азры)
Шейх-Санан (После долгого и тяжкого безмолвия)
Шейх-Абузар, следи за ней. Она
Мучительно и тяжело больна.
Она больна... Увы, как это горько!
Следи за ней заботливо и зорко...
(Отходит)
Простите все. Я ухожу. Пора.
Прощай, моя прекрасная Захра.
Занавес
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/cavid-seyx-senan-dram-birinci-perde
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
INaxçıvanlılara
Naxçıvana nə lazım?2Əvət, Naxçıvanda görülən işlər keçən nömrədə görüldü. Şimdi kökünü araşdırmaq lazım. Çünki hökumət əski məktəbi öz əlinə aldı.
Həsbi-hal (1)1Bir millətin tərəqqi və tədənnisini bilmək için o millətin məktəblərini, daha doğrusu ibtidai məktəblərini görmək kifayət edər. Avropaya meydan oquyan Almaniyanın, qoca Rusiyayı həyəcana düşürən Japoniyanın bütün bu tərəqqiyyati-ciddiyyələri həp ibtidai məktəblər sayəsindədir.
Həsbi-hal (2)2Tə’lim və tərbiyə haqqında veriləcək atidəki mə’lumat bir taqım mevsuq mənbələrə istinad edər. Onlar için mütaliəsi faydasız olmaz zənn edərim.
Başqa şairlərin şeirləri
Yoxdur aləmdə o şuxi-məhi-tabanə əvəz,Səri-kuyidir onun rovzeyi-rizvana əvəz.
CananımınFələk rəğminə bir nəzərGörsəm üzün cananımın,
Hey yanarBeş gözəlin aşiqiyəm müttəsil,Könül istər, tapmaz, nara hey yanar.
Çığalı müxəmməs: Oldum gənə bir qaşı-kaman yarə giriftarOldum gənə bir qaşı-kaman yarə giriftar,Pürqövi-şikəm nafeyi-Tatarə giriftar,