Seyid Əbülqasım Nəbati
Səhifə 4 / 5 · 60%
Ta ki, sənə ram ola hirsi-səki-nəfsi-dun,
Qəmkədeyi-üzlətə təbini mötad qıl!
Şərbəti-təcriddən başına bir cam çək,
Get özünü daxili-həlqeyi-övtad qıl!
Ta ki, sənə fəth ola qıfli-tilismati-eşq,
Xəlq üzünə qapını şeşdəri-nərrad qıl!
Əşhəbi-sər-sər-xuram gərçi inanın qırıb,
Getmə, dur, ey biədəb, hörməti-ustad qıl!
Şamü səhər müttəsil həmdü yüz ixlas ilə
Ta nəfəsin var isə ruhun onun şad qıl!
Yar ətəyindən əlin üzmə, budur rahi-eşq,
Gözlə onu, aləmi tabeü münqad qıl!
Vəsvəseyi-Əhrimən gər səni gümrah edə,
Xatirini zikrdən cənnəti-Şəddad qıl!
Bir də Nəbati əgər meyli-səyahət edə,
Başın onun tömeyi-xəncəri-cəllad qıl!
Digər bir kəlamında Nəbati könlünə xitab edib deyir: Bu qədər yatdığın bəsdir. Qəflət yuxusundan bir gözünü açıb bidar ol! Qönçə kimi pərdədə qaldığın bəsdir, bir zaman açılıb sən də bir şahidi-bazar ol! Zülmət diyarına qədəm basıb abi-həyatı axtar, irəli yeri, dönüb dala baxma, xövfü şəkkə düşmə! "Ləntərani" əcəb bir əmrdir. Əgər həqiqi aşiqsən, Tura sarı yüyür, talibi-didar ol! Musa kimi əsanı yerə at və nəleynini ayağından çıxart, onda nuri-həqq səndə təcəlla edər. Əgər həqqi tutub xalqı unutsan. İsa kimi göylərdə məqam tutarsan.
Əlli ilin müddətində bu qədər məscidə gedib-gəlməyindən nə hasil etdin? Hansı feyzü kəmalata nail oldun? Oğlun ölsün, bir usan, bəsdir bu qədər riyayi ibadət və zahiri taat! Bizar ol! Şəkkü səhvi qəlbindən çıxart, "qabili-məğfirəti-qadiri-qəffar ol-ol"!
Bu qədər guşeyi-mehrabə sığındın bəsdir,
Bir də meyxanəyə gəl, faizi-ənvar ol-ol!
Eşqi, aşiqliyi mən eyləmə, zahid, billah,
Əqlini başına yığ, aşiqi-bir yar ol-ol!
Seyid Əbülqasım öz təbi-gövhərbarı və əşari-abdarı xüsusunda belə yazır:
Aç fəsahət qapısın, ey "ənə əfsəh" nəsli[4],
Səndə mirasi-şahənşahi-tədəlla görünür.
[4]- Rəsuli-əkrəmə işarədir.
Şəms Təbrizi kimi mühyiyi-əmvat oldun,
Vəh, onun cilvəgəhi aləmi-bala görünür.
Təbi-mətbuun edər Maniyü Ərcəngi xəcil,
Rəşheyi-kilki-tərin sehri-həlala görünür.
Bu nə pərvazdı, ey tairi-Simürğ-şikar,
Təhti-balında onun fövqi-Sürəyya görünür.
Sözü qıl şəhdü şəkər, ey ənə əmləh balası,
Məhəki-dürri-süxən -surəti-Sədra görünür.
Həyy edər əzmi-rəmimi nəfəsi-müşkini,
Nitqi-şirini ara möcüzi-İsa görünür.
Qələmi gövhərrizinə xitabən deyibdir:
Ey qələm, ey ənisi-əhli-bəyan,
Cəhd qıl etgilən sözü ziba.
Gəl, gətir badə, ey gözüm saqi --
Ki, verim çöhreyi-məqalə səfa,
Ta salım bu cahanə bir ğülğül,
Başlayım tazə bir əcibə nəva,
Gələlər vəcdə aşiqü arif,
Düşəlar rəqsə padişahü gəda.
Bu babda yenə başqa bir kəlamında yazıbdır:
Kilki-süxənsəncü şəkərrizə bax,
Gündü bu ya gövhəri-inşa imiş?
Kağızı diba kimi gülgun edib,
Cümlə hünər bunda mühəyya imiş.
Nöqtələri hər biri bir qitədir,
Hərfləri hər biri pira imiş.
Haşimiyəm, varisi-fəxrül-kəlam,
Bizlərə bu şiveyi-aba imiş.
Padişahi-ərzü səmadır qələm,
Taçi-səri-Xosrovü Dara imiş.
Bu qələmi-silsiləmudur ki, bu
Həmdəmi-hər arifü dana imiş.
Yenə bu xususda başqa bir yerdə yazmışdır:
Kağəzi-zərkeş kətir, ver mənə zərrin qoləm,
Ta ki, mən inşa qılım eşqdə bu məhzərn.
Çünki tamam eylədim mən bu tərəbxanəni,
Hazır edin siz v dəm Maniyi-surətgərn.
Onda mənim şəklimi, surəti-dildarımı
Nəqş edə bu səfhədə, şad edə bu kafəri.
Getdi Nəbati özü, qaldı sözü yadigar,
Aşiq olanlar gəzər axtarı bu dəftəri.
Yenə ez təbi haqqında buyurmuşdur:
Çox tərif eləmə baği-behişti, zahid --
Ki, onun kuyi, mənim rövzeyi-rizvanım bəs,
Bülbülü tutiyü qumri sənə ərzani ola,
Ey Nəbati, mənə bu təbi-süxəndanım bəs.
Burada zikr olunan kəlamlardan başqa yenə Nəbatn-nin öz təbi vəsfində mövzun şerləri vardır ki, cümləsini yazmağa ehtiyac yoxdur. Biz ancaq bunu deyə bilərik ki, əlhəqq Nəbatinin təbi kezəl və rəvan imiş. Ondan nəşət edən sözlərin çoxu ləlü çəvahirə bərabərdir.
Gövhəri-iəzmdi ya silki-dürü ləli-xoşab,
Şeri-rənkindi ya lölövü lala-lala.
Nəbati əleyhirrəhmənin başqa növ kəlamları nlə möhtərəm oxucuları daha da ətraflı aşina etmok qəs-di ilə təbərrükən bir neçəsini burada dərc edirik,
Müstəzadi-Nəbati:
Ta oldu sənin mehri-ruxun sunbülo mülhoq,
Ey mahi-mütəbbəq!
Sandım ki, kunəş əbrə kirib oldu mübərrəq,
Çan oldu mühərrəq.
Mah uzrə duşən nöqteyi-xalın nə bəladır,
Ey közləri cadu.
Heyrətdədi bu məsələdə cümlə müdəqqiq,
Acizdilə mütləq.
Bu dairədə nöqteyi-pərgar qalıb mat,
Şətrəncdə çün şah.
Girdabi-bəla içrə sınıb ləngəri-zövrəq,
Hər dəm deyər "həq-həq".
Bu acizü dərvişə əgər mürşidi-eşqin
Rüsxət verə, billah,
İsbat edərəm böylə ki, hamı deyə səddəq,
Həm ərşi-müəlləq.
Faş eyləməzəm mən dəxi əsrari-nihanı,
Yox, yox, qələt etdim.
Get, get, qanını heç yerə tökdürmə benahəq,
Ey cahili-əhməq!
"Bismillah"ı dərk eyləməmiş "həmd"ə yüyürmə,
Ey zahidi-gümrah!
Sərkərdəsiz aya görünüb bağlana səncəq,
Ləşkər tapa rövnəq?
Doyməz iki dinarə sənin sövmü səlatın,
Sallanma behiştə!
Qəflətdən oyan, aç gözün, ol tazə müsəbbəq,
Manəndi-Fərəzdəq.
Keyfiyyəti-meyxanəni məsciddə kim anlar,
Gəl ol sözə vaqif.
Aldatdı səni cifeyi-dünyayi-müzərrəq,
Vur başına çün bəq.
Hümmət elə, aç sinəmi, qıl nitqimi guya,
Ey piri-xərabət!
Bu leyli-düca içrə məni qoyma müfərrəq,
Ey sübhi-müfəlləq.
Bu ərseyi-xunxardə dəm vurma, Nəbati,
Ol sakitü samit.
Guya sənə kəşf olmayıb əhvali-"ənəlhəq",
Sən bilmədin əlhəq
Qəzəli-Nəbati:
Cumdum yenə qəvvas tək dəryayə mən, dəryayə mən,
Qıldım nəzər bir lölöyi-lalayə mən, lalayə mən.
Sən sanma mən bu bəhrdə hər inci, mirvari gəzəm,
Göz dikmişəm bir gövhəri-valayə mən, valayə mən.
Getdim biyaban gəştinə, urdum təcəlla dəştinə,
Etdim tamaşa Turdə Musayə mən, Musayə mən.
Çıxdım bu ərşin üstünə, baxdım büləndü pəstinə,
Pəs onda nagəh uğradım İsayə mən, İsayə mən.
Saldım tamami-aləmi gözdən, unutdum Adəmi,
Verdim könül bir vahidi-yektayə mən, yektayə mən.
Gəzdim səmavati tamam, hər mənzilə etdim xuram,
Qıldım güzər həm cənnəti-əlayə mən, əlayə mən.
Etdim tamaşa güllərin, həm xoşnəva bülbüllərin,
Saldım nəzər həm mənzəri-hurayə mən, hurayə mən.
Getdi sərimdən əqlü huş, bir guşədə oldum xəmuş,
Düşdüm əcayib mənzili-ixfayə mən, iifxayə mən.
Nə yatmış idim nə oyaq, nə atlı idim nə yayaq,
Bir vaxtı gördüm gəlmişəm dünyayə mən, dünyayə mən.
Leyli deyib çəkdim aman, qan-qaş töküb etdim fəğan,
Düşdüm yenə Məcnun kimi səhrayə mən, səhrayə mən.
Fani olubdur bu bədən, dur tap, Nəbati, bir kəfən.
Bu canı qurban eylədim Leylayə mən, Leylayə mən.
Əyzən qəzəli-Nəbati:
Ey könül, etmə şurü qövğa hiç!
Çəkmə bihudə rəncü qövğa hiç!
Bivəfa ömrə etibar etmə,
Olma aludə fikrə əsla hiç!
Xak olur aqibət fəqirü ğəni,
Hasili-malü mülki-dünya hiç!
Arif ol, arif, olma zahidi-xüşk,
İxtiyar etmə zöhdü təqva hiç!
Mübtəla olma nəşeyi-bəngə,
Meyi-gülfam, cami-mina hiç!
Hümmət et, olgilən yəqin əhli,
Küfrü dii bəhsin etmə qəta hiç!
Ey Nəbati, səninlə həqdir yar,
Qəm yemə aləm olsa əda hiç!
Mürəbbeati-Nəbati:
Səba, bu ərzimi yetir səyyada,
Söylə bağışlasın xudayə məni.
Taqətim kəsilib künci-qəfəsdə,
Mürəxxəs eyləsin bir ayə məni.
Əgərçi bilirəm çoxdur günahım,
Dəxi ondan özgə yoxdur pənahım,
Degilən: ümidim vardır ki, şahım
Əfv etsin ayeyi-vəfayə məni.
Gecələr sübhə dək işim nalədir,
Ağlamaqdan gözüm qan piyalədir,
Canım bütün qara dağlı lalədir,
Yetirsin Zəmzəmü Səfayə məni.
Məlamət çəkməkdən yetişdim canə,
Əridi ürəyim, döndü al qanə,
Səba, ərzim budur şahi-cahanə:
Dəxi çox salmasın sədayə məni.
Nəbati, Məcnun tək gahi ağladın,
Uşaqları yığıb dəstə bağladın,
Gahi Qələndər tək özün dağladın,
Axır ki, gətirdin harayə məni,
Əyzən qafiyeyi-Nəbati:
Yenə gözüm düşdü bir məhcəmalə,
Ağ üzündə qara müşkin xalı var.
Həlqə-həlqə olub zülfi-müşkini,
Lovhəşallah, əcəb qəddi-dalı var.
Yanaqları lalə, gözlər badami,
Bağrımı qan etdi ləli-gülfami,
Nə oldular, ya rəb, Xosrovi-nami,
Xosrovü Şirinin min məqalı var.
De gəlsin saqiyə, qılsın büsatı,
Mürəttəb eyləsin bəzmi-nişatı,
Tez olun, yandırın şəmi-simatı,
Döşəyin məclisə hər nə qalı var.
Səfheyi-ruxsarı bədri-münəvvər,
Döşənib üstünə zülfi-müənbər,
Dişləri mirvari, dəhanı şəkkər,
Ləblərinin əcəb dadlı balı var.
Gəzəsən aləmi cümlə sərapa,
Tapılmaz bir belə sərvi-dilara,
Dəyməz [bir] muyinə, həq bilir, haşa,
Hər nə bu dünyanın mülki, malı var.
Yəhərləyin görüm əsbi-gülguni,
Bivəfa görürəm çərxi-gərduni,
Bir də seyr eləyim tərfi-hamuni,
Divanə könlümün yüz məlalı var.
Mən dedim bəs Xançobani cavandır,
Bir igid oğlandır, bəbri-bəyandır,
Demə ki, qocalıb, qəddi kəmandır,
İndi gördüm, saqqalının çalı var.
Əyzən qafiyeyi-Nəbati:
Səba, məndən söylə o gülüzarə,
Bülbül gülüstanə gəlsin, gəlməsin?
Bu hicran düşkünü, illər xəstəsi
Qapına dərmanə gəlsin, gəlməsin?
Mən qurbanı olum ənbər tellərin,
Qönçə dodaqların, püstə dillərin,
O lalə ruxsarın, müşkin xalların
Oduna pərvanə gəlsin, gəlməsin?
Gözüm çox həsrətdir xumar gözünə,
Günəş cəmalına, şəkər sözünə,
Utanıram, necə deyim üzünə,
Dərdin xəstə canə gəlsin, gəlməsin?
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/kocerli-azerbaycan-edebiyyati-f-kocerli-i-cild-seyid-ebulqasim-nebati
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Şüərayi-mütəqəddimin Əbülülanı "Ustadi-şüəra" ləqəbi ilə yad etmişlər; o cəhətə ki, həkim Xaqani və Fələki onun şagirdləri olub, fünuni-şer və bəlağətdə ondan təlim almışlar. "Atəşkədeyi-Azəri"də Əbülülanın Gəncə əhli olmağı zikr olunubdur. Hicrətin altıncı əsrinin axırlarında şirvanşahların əyyami-səltənətində "Məliküş-şüəra" adlanırmış. Şirvan şahı və onun fərzəndi Cəlaləddin Mənuçehr Əbülülaya lütf və inayət edib, xatirini əziz tutarlarmış və bunlar hər ikisi fəzlü kəmal əhlinə, xüsusən, şüəra və üdəba sinfinə artıq dərəcədə iltifat və ehtiram göstərməkləri səbəbinə onların seytü sədası hər yerə yayılmışdı və adları xeyir ilə zikr olunurdu. Necə ki, bu barədə Əbülülanın, Şeyx Nizaminin, Xaqaninin və Fələkinin divan və əşarında məzkur paşahların maarifpərvər olmaqları tərif və tövsif olunmuşdur.Belə rəvayət olunur ki, şahi-Şirvan və onun oğlu Cəlaləddin Mənuçehr Bəhram Çubinin nəslindəndirlər ki, Ərdəşir Babəkanın övladından mənsubdurlar. Əbülüla Xaqaniyə təlim və tərbiyə verəndən sonra öz qızını ona nikah ilə verdi. Vəli ustadının qızına Fələki dəxi müştəri imiş və bu işdən məyus və mükəddar oldu. Onun xatirini də ələ gətirmək üçün Əbülüla min dirhəm qızıl ona bəzl elədi. Ustadi-şüəra hicrətin 560-cı sənələrində sağ imiş. Altıncı əsrin axırlarında Gəncədə vəfat etmişdir.
Əlişir Nəvai Əmir NizaməddinƏlişir Nəvai hicrətin doqquzuncu əsrinin axırlarında yetişən cığatay (türk) və əcəm şüərasının ən məşhurlarındandır. Bu şair əslən cığatay türklərindən isə də, Azərbaycan şüərası arasında artıq hörmət və şöhrət kəsb etmişdir və onlara Nəvainin təsiri artıq dərəcədə olubdur. Buna da ümdə səbəb onun təbi-lətifindən törəyən asari-nəfisə və əşari-məmduhəsi olubdur ki, çox şirin və dadlı dil ilə rişteyi nəzmə çəkilmişdir. Əmir Əlişir fars lisanını dəxi əkməl vəchdə bilirmiş və fars dilində onun ziyadə mövzun və xoşməzmun kəlamları vardır. Türk və fars dillərinə dara olduğu üçün "Züllisaneyn" ləqəbi ilə müləqtəb olmuşdur.Nəvainin atası sülaleyi-teymuriyyədən Sultan Əbu-səidin vəziri olub oğlunun təlim və tərbiyəsinə artıq səy və diqqət yetirmişdir. Əmir Əlişir özü uşaqlıqda Sultan Hüseyn Bayqara ilə məktəb yoldaşı olub, əyyami-tüfuliyyətdə alinəsəb yoldaşından kəsbi-kəmal və əxzi-ədəb etmişdir. Sultan Hüseyn Bayqara Teymurləng övladından olub, 875-ci tarixdə Xorasan padşahı olmaqla Heratda təxti-səltənətdə əyləşmişdir. Əlişir əvvəlcə bir müddət Xorasanda və bəd Səmərqənddə təhsili-ülum və fünunə məşğul olub, hüsnxətt, rəsm, musiqi və nəqqaşlıq sənətlərində böyük məharət kəsb etmişdir. Amma bu fənlərin cümləsindən artıq onun meyl və şövqü şer deməyə və qəzəl yazmağa idi. Cavanlıq mövsümünün və şəbablıq əyyamının müqtəzasında dimaği-lətifi həvayi-hüsni-xəttü xal ilə, könlü badeyi-eşq ilə dolmuş ikən öz hisslərini gözəl şerlər vasitəsilə bəyan edərdi. Necə ki, Əlişir özü əyyami-şəbabda hali-dilini bu qərar üzrə təhrir qılmışdır: "Bu pərişan əczanın vərəqnigarı və bu aşüftə övraqın qissəgüzarı, möhnət peymanəsinin cürəçeşi və məlamət xümxanəsinin səbukeşi, şeydalıq məhəlləsinin rüsvası və rüsvalıq küçəsinin şeydası:
GəncəGəncə şəhəri çox qədim və böyük şəhərlərdən birisi olduğuna onun ətrafındakı əsari-ətiqə şəhadət verir. Bu asar isə köhnə qəbiristanlıqlardan, əski təmiratın uçuq bünövrələrindən, əski qala və hasarların dağılmış divarlarından və bu növ sair əlamətlərdən ibarətdir. Necə ki, təvarixdə görünür, Gəncənin başında çox böyük hadisələr vüqua gəlmişdir, onun üstündə çox qanlar tökülüb, canlar fədaya getmişdir və müruri-əyyam ilə başıbəlalı Gəncənin yaxası əldən-ələ keçib, müxtəlif miləl və əqvamın yədi-təsərrüfünə düşmüşdür.Miladın yeddinci əsrində Gəncə erməni padşahlarından Tiqranın təhti-hökumətində ikən İran qoşunu onun üstünə hücum edib, əhalisini məğlub və şəhəri təxrib qılmışdır. Haman bu yeddinci əsrin əvaxirində Gəncə İran dövlətinin ixtiyarından ərəblərə keçib və ərəblərin bu yerlərdə xəzərlər ilə bir çox böyük dava və qırğınları vüqua gəlmişdir. Tarixi-miladın 1138-ci sinəsində vüqui-zəlzələdən şəhər bilmərrə dağılıb, sabiqi yerindən qeyri bir məhəllə nəql olunmuşdur. On dördüncü əsrin axırlarında Teymurləngin hücumundan yeni bina tutmuş şəhər dübarə viran və əhalisi pərişan olmuşdur. Tarixi-məsihiyyənin on altıncı əsrində Gəncə yenə İran dövlətinə tabe olur və on yeddinci əsrin ibtidasında Şah Abbas Səfəvi şəhəri indiki məhəllinə köçürüb, möhkəm və xoşsəliqə binalar yapmaqla onu xeyli abad edir və İranzəmindən Azərbaycan türklərindən çoxlu evlər köçürdüb Gəncəyə gətirdir. Bu türklərin səy və ehtimamı və təmirat işlərində onlara məxsus olan məharət və qabiliyyətləri sayəsində şəhər az bir vaxtın içində zayidə, məmur və abad olunur. Şəhərin ortasında Şah Abbas ali və müzəyyən bir cameyi-şərif yapdırıb, müdərris və tələbələr üçün onun ətrafında hücrələr tikdirir. Bu məscidin əmsalı indi də nadir tapılır. Camenin özünün və onda təhsil edən tələbələrin idarə və məxarici üçün böyük və vəsi bir karvansara tikilib vəqf olunmuşdur.
İbrahim İbn Əliyyün-Nəccar XaqaniŞirvan vilayətinin xaki-pakı pərvəriş verib yetirdiyi şüərayi-üzamdan ən məşhuru və müqtədiri İbrahim ibn Əlliyün-nəccar həkim Xaqanidir. Xaqaninin əvvəlcə təxəllüsü "Həqayiqi" imiş, amma sonra Xaqani-kəbirdən "Xaqani" ləqəbini götürmüşdür. Xaqani Azərbaycan torpağında ərseyi-dünyaya gəldiyinə görə, ol cənabı biz öz şüəramız silkinə daxil elədik. Həkim Xaqani, qövli-məşhura görə, Şirvan şahlarından Şah Sultan Xəlil Xaqanın əsrində zindəganlıq edirmiş. "Atəşkədeyi-Azəri"də dəxi həkim Xaqani İbrahim ibn Əliyyün-nəccar Şirvan şahlarından Xaqani-kəbirin və Alp Arslan Səlcuqinin müasiri olmağına şəhadət verilibdir.Xaqaninin əsli Şamaxının yaxınlığında Məlhəm adlı qəryədəndir ki, bu halda dəxi haman kənd durur və əhalisi türk ilə qarışıq fars dilində danışırlar. Xaqaninin əsli Şirvandan olmağına bu şeri dəxi dəlalət edir:
Başqa şairlərin şeirləri
Qafqas… O gözəl yurd, o müəbbəd* vətənimdir,Mən hürr olaraq doğdum o zümrüd yaxasında.
QələmimQələmim seyr edib qəzali-qəzəl,Qurmamış bir fəzadə bir sənə dam.
Təcnis: Tanrı üçün əlac elə dərdiməTanrı üçün əlac elə dərdimə,Səndən ötrü mən ha düşdüm yüz dərdə.
Deyişmə: Səndən bir xəbər alım, a Xəstə Qasım— Ləzgi Əhməd:Səndən bir xəbər alım, a Xəstə Qasım,