Leyli və Məcnun, fəsil 16
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
چون رایت عشق آن جهانگیرشد چون مه لیلی آسمانگیر
هر روز خنیدهنامتر گشتدر شیفتگی تمامتر گشت
هر شیفتگی کز آن نورد استزنجیربُر صداع مرد است
برداشته دل ز کار او بختدرمانده پدر به کار او سخت
میکرد نیایش از سر سوزتا زآن شب تیره بردمد روز
حاجتگاهی نرفته نگذاشتالا که برفت و دست برداشت
خویشان همه در نیاز با اوهر یک شده چارهساز با او
بیچارگی ورا چو دیدنددر چارهگری زبان کشیدند
گفتند به اتفاق یک سرکز کعبه گشاده گردد این در
حاجتگه جملهٔ جهان اوستمحراب زمین و آسمان اوست
پذرفت که موسم حج آیدترتیب کند چنانکه باید
چون موسم حج رسید برخاستاشتر طلبید و محمل آراست
فرزند عزیز را به صد جهدبنشاند چو ماه در یکی مهد
آمد سوی کعبه سینه پرجوشچون کعبه نهاد حلقه بر گوش
گوهر به میان زر برآمیختچون ریگ بر اهل ریگ میریخت
شد در رهش از بسی خزانهآن خانهٔ گنج، گنجخانه
آن دم که جمال کعبه دریافتدر یافتن مراد بشتافت
بگرفت به رفق، دست فرزنددر سایهٔ کعبه داشت یکچند
گفت ای پسر این نه جای بازی استبشتاب که جای چارهسازی است
در حلقهٔ کعبه، حلقه کن دستکز حلقهٔ غم بدو توان رست
گو یارب از این گزافکاریتوفیق دِهم به رستگاری
رحمت کن و در پناهم آورزین شیفتگی به راهم آور
دریاب که مبتلای عشقمو آزاد کن از بلای عشقم
مجنون چو حدیث عشق بشنیداول بگریست پس بخندید
از جای چو مار حلقه برجستدر حلقهٔ زلف کعبه زد دست
میگفت گرفته حلقه در برکهامروز منم چو حلقه بر در
در حلقهٔ عشق جان فروشمبیحلقهٔ او مباد گوشم
گویند ز عشق کن جداییاین نیست طریق آشنایی
من قوت ز عشق میپذیرمگر میرد عشق، من بمیرم
پروردهٔ عشق شد سرشتمجز عشق مباد سرنوشتم
آن دل که بود ز عشق خالیسیلاب غمش براد حالی
یارب به خدایی خداییتوآنگه به کمال پادشاییت
کز عشق به غایتی رسانمکو ماند اگر چه من نمانم
از چشمهٔ عشق ده مرا نوروین سرمه مکن ز چشم من دور
گرچه ز شراب عشق مستمعاشقتر ازین کنم که هستم
گویند که خو ز عشق واکنلیلیطلبی ز دل رها کن
یارب تو مرا به روی لیلیهر لحظه بده زیاده میلی
از عمر من آنچه هست بر جایبستان و به عمر لیلی افزای
گرچه شدهام چو مویش از غمیک موی نخواهم از سرش کم
از حلقهٔ او به گوشمالیگوش ادبم مباد خالی
بیبادهٔ او مباد جاممبیسکهٔ او مباد نامم
جانم فدی جمال بادشگر خون خورَدم حلال بادش
گرچه ز غمش چو شمع سوزمهم بی غم او مباد روزم
عشقی که چنین به جای خود بادچندانکه بود یکی به صد باد
میداشت پدر به سوی او گوشکاین قصه شنید گشت خاموش
دانست که دل اسیر دارددردی نه دواپذیر دارد
چون رفت به خانه سوی خویشانگفت آنچه شنید پیش ایشان
کاین سلسلهای که بند بشکستچون حلقهٔ کعبه دید در دست
زو زمزمهای شنید گوشمکهآورد چو زمزمی به جوشم
گفتم مگر آن صحیفه خواندکز محنت لیلیش رهاند
او خود همه کام و رای او گفتنفرین خود و دعای او گفت
چون گشت به عالم این سخن فاشافتاد ورق به دست اوباش
کز غایت عشق دلستانیشد شیفته نازنین جوانی
هر نیک و بدی کزاو شنیدنددر نیک و بدی زبان کشیدند
لیلی ز گزاف یاوهگویاندر خانهٔ غم نشست مویان
شخصی دو ز خِیل آن جمیلهگفتند به شاه آن قبیله
کهآشفتهجوانی از فلان دشتبدنام کنِ دیار ما گشت
آید همه روز سرگشادهجوقی چو سگ از پی اوفتاده
در حِلّهٔ ما ز راه افسوسگه رقص کند گهی زمین بوس
هردم غزلی دگر کند سازهم خوش غزل است و هم خوش آواز
او گوید و خلق یاد گیرندما را و تو را به باد گیرند
در هر غزلی که میسرایدصد پردهدری همینماید
لیلی ز نفیر او به داغ استکاین باد هلاک آن چراغ است
بنمای به قهر گوشمالشتا باز رهد مه از وبالش
چون آگه گشت شحنه زین حالدزد آبله پای و شحنه قتال
شمشیر کشید و داد تابَشگفتا که بدین دهم جوابش
از عامریان یکی خبر داشتاین قصه به حی خویش برداشت
با سید عامری در آن بابگفت آفت نارسیده دریاب
کآن شحنهٔ جانستان خونریزآبی تند است و آتشی تیز
ترسم مجنون خبر نداردآنگه دارد که سر ندارد
زآن چاه گشاده سر که پیش استدریافتنش به جای خویش است
سرگشته پدر ز مهربانیبرجست به شفقتی که دانی
فرمود به دوستان همزادتا بر پی او روند چون باد
آن سوخته را به دلنوازیآرند ز راه چارهسازی
هرسو به طلب شتافتندشجستند ولی نیافتندش
گفتند مگر کهاجل رسیدشیا چنگ درندهای دریدش
هر دوستی از قبیله گاهیمیخورد دریغ و میزد آهی
گریان همه اهل خانهٔ اواز گم شدن نشانهٔ او
وآن گوشهنشین گوش سفتهچون گنج به گوشهای نهفته
از مشغلههای جوش بر جوشهم گوشه گرفته بود و هم گوش
در طرف چنان شکارگاهیخرسند شده به گرد راهی
گرگی که به زور شیر باشدروبه به ازو، چو سیر باشد
بازی که نشد به خورد محتاجرغبت نکند به هیچ دراج
خشگار، گرسنه را کلیچ استبا سیری، نان میده هیچ است
چون طبع به اشتها شود گرمگاورس درشت را کند نرم
حلوا که طعام نوش بهر استدر هیضه خوری، به جای زهر است
مجنون که ز نوش بود بیبهرمیخورد نوالههای چون زهر
میداد ز راه بینواییکالای کساد را روایی
نه نه غم او نه آنچنان بودکز غایت او غمی توان بود
کآن غم که بدو برات میداداز بند خودش نجات میداد
در جستن گنج رنج میبردبیآن که رهی به گنج میبرد
شخصی ز قبیله بنیسعدبگذشت بر او چو طالع سعد
دیدش به کنارهٔ سرابیافتاده خراب در خرابی
چون لنگر بیت خویشتن لنگمعنیش فراخ و قافیت تنگ
یعنی که کسی ندارم از پسبیقافیت است مرد بی کس
چون طالع خویشتن کمان گیردر سجده کمان و در وفا تیر
یعنی که وبالش آن نشان داشتکهآمیزش تیر در کمان داشت
جز ناله، کسی نداشت همدمجز سایه کسی نیافت محرم
مرد گذرنده چون در او دیدشکلی و شمایلی نکو دید
پرسید سخن ز هر شماریجز خامشیش ندید کاری
چون از سخنش امید برداشتبگذشت و ورا به جای بگذاشت
زآنجا به دیار او گذر کردزو اهل قبیله را خبر کرد
کاینک به فلان خرابی تنگمیپیچد همچو مار بر سنگ
دیوانه و دردمند و رنجورچون دیو ز چشم آدمی دور
از خوردن زخم سفته جانشپیدا شده مغز استخوانش
بیچاره پدر چو زو خبر یافتروی از وطن و قبیله برتافت
میگشت چو دیو گرد هر غاردیوانهٔ خویش را طلبکار
دیدش به رفاق گوشهای تنگافتاده و سر نهاده بر سنگ
با خود غزلی همی سگالیدگه نوحه نمود و گاه نالید
خوناب جگر ز دیده ریزانچون بخت خود اوفتان و خیزان
از بادهٔ بیخودی چنان مستکاگه نه که در جهان کسی هست
چون دید پدر، سلام دادشپس دلخوشیای تمام دادش
مجنون چو صلابت پدر دیددر پای پدر چو سایه غلتید
کی تاج سر و سریر جانمعذرم بپذیر ناتوانم
میبین و مپرس حالتم رامیکن به قضا حوالتم را
چون خواهم چون؟ که در چنین روزچشم تو ببیندم بدین روز
از آمدن تو روسیاهمعذرت به کدام روی خواهم
دانی که حساب کار چون استسررشته ز دست ما برون است
O sövda bayrağı qalxandan bəri
Leylinin hüsnü tək tutdu göyləri.
Aləmdə Məcnunu bu rüsvay etdi,
Onun dəliliyi kamala yetdi.
Başa divanəlik gəlsə hicrandan,
Bütün zəncirlərdən qurtarır insan.
Talein ürəyi yanmırdı ona,
Atası baxdıqca yazıq oğluna,
Dua edirdi ki, günəş görünsün,
O qaranlıq gecə gündüzə dönsün.
Duasız bir qapı, bir pir qoymadı,
Yazıq yalvarmaqdan cana doymadı.
Bütün qohumlar da pirə gedərdi,
Atayla birlikdə dua edərdi.
Gördülər bir əlac yoxdur bu dərdə,
Bir xeyir verməyir ziyarətlər də;
Bu oldu dostların verdiyi qərar:
Bu dərdə Kəbədən qapı açılar.
Bütün yer üzünün o pənahıdır,
Yerin də, göyün də qibləgahıdır.
Dedilər: "Həcc vaxtı gələndə yenə,
Gedərik Məkkənin ziyarətinə...
Ata bu səfərə çıxdığı gündə,
Kəcavə bəzədi dəvə üstündə.
Oğluna yalvardı: "Gəl əyləş", deyə,
Oturtdu ay kimi onu beşiyə.
Çatınca Kəbəyə o dərd atası
Taxdı qulağına qulluq sırğası.
Gövhəri qızıla qatıb yüz kərə,
Qum kimi səpdi o qum rənglilərə.
O qədər xəzinə payladı ki, tək
Qaldı xəzinəsi boş bir daxma tək.
Kəbənin üzünü görüncə ata
İstədi mətləbi yetsin murada.
Öpüb, qucaqladı yazıq oğlunu,
Kəbə kölgəsində saxladı onu.
Dedi: "Oyun yeri deyil bu, oğlum,
Əlaca gəlmişik, qurbanın olum.
Kəbə zəncirindən yapışsan bu an,
Qəmlər zəncirindən azad olarsan.
De ki: - Böyük tanrı, bu hərzəlikdən
Canımı bir dəfə azad eylə sən.
Rəhm elə, məni öz himayənə al,
Gəl bu divanəni doğru yola sal.
Bu dərdi canımdan irağa göndər,
Bir də bu eşqdən qəlbimi döndər.
Mən eşq əsiriyəm, bir məni yad et,
Eşqin bəlasından məni azad et".
Məcnun eşq sözünü eşidən zaman
Əvvəlcə ağlayıb, güldü sonradan,
İlan tək qıvrılıb, sıçradı yerdən,
Kəbə halqasına əl atdı birdən,
Halqanı öpərək, dedi: "Ey allah!
Mən də bir qapının halqasıyam, ah!
Eşqin halqasında inildəsin can,
Bir gün də düşməsin o qulağımdan.
Mənə deyirlər ki: - Gəl eşqi burax, -
Bu, dost məsləhəti deyildir ancaq.
Eşq ilə yaşayır aləmdə səsim,
Eşqsiz aləmdə batar nəfəsim.
Eşqdən yoğrulmuş ruhum, bədənim,
Eşqsiz bir günüm olmasın mənim.
Eşqsiz bir ürək heçliyə varsın,
Onu qəm selləri yuyub aparsın.
İlahi, birliyin xatirəsinə,
Yenə yalvarıram ürəkdən sənə.
Qoy eşqim ucalıb, namidar olsun,
Mən özüm ölsəm də, eşqim var olsun.
Eşqin günəşindən ayırma məni,
Silmə gözlərimdən sən bu sürməni.
Könül bu sövdadan sərxoş olsa da,
Qoy bundan da bətər olum dünyada.
Deyirlər: - Eşqi tut özündən kənar,
Leylini sevməyi qəlbindən çıxar.
İlahi, sən saxla mənim Leylimi,
Çoxalt hər dəqiqə ona meylimi!
İlahi, ömrümdən kəs indən belə
Leylinin ömrünə cala əlinlə!
Mən tükə dönsəm də onun qəmindən,
Başından bir tük də əskik etmə sən.
Qoyma ki, boş qala qulağım bir an,
Yarın öyüd verən o halqasından.
Cananın meyiylə dolsun piyaləm,
Sikkəsi düşməsin adımdan bir dəm.
Qoy alsın canımı yarın camalı.
Qanımı içsə də olsun halalı.
Qəmindən şam kimi yansa bədənim,
Bir günüm olmasın o qəmsiz mənim.
Bu eşq aləmində ürək düz olsun,
Eşqim yaşadıqca, birə yüz olsun".
Ata dinlədikcə oğlunu, yenə
Dərin bir susqunluq çökdü qəlbinə.
O indi bildi ki, nədir məhəbbət,
Dərmansız, davasız yaranmış bu dərd.
Baş alıb qayıtdı öz evlərinə,
Bütün qohumlarla görüşdü yenə.
Dedi: "Bu zənciri qırılmış bədbəxt
Kəbə halqasına əl atdığı vaxt
Qulağım titrədi zəmzəməsindən,
Mən də Zəmzəm kimi coşdum səsindən.
Deyirdim, əl açar oğlum Kəbəyə,
Leylinin dərdindən qurtarsın, deyə.
Osa öz canına qarğadı yalnız,
Dualar etdi ki, yaşasın o qız".
Məcnunun atasının Leyli qəbiləsinin qəsdindən xəbər tutması
Yayıldı aləmə bu acı xəbər,
Bu sirri yadlar da açıq bildilər.
Dedilər: "Can alan bir eşq ucundan
Divanə olmuşdur gözəl bir cavan".
Ondan danışdıqca hər oba, hər kənd.
Gah təəssüf etdi, gah da məzəmmət.
Leyliyə güldükcə istehzaçılar,
Girdi qəm evinə o dərdli nigar.
Leyligil tərəfdən bir-iki nəfər
Qəbilə şahına belə dedilər:
"Filan biyabandan çıxan bir sarsaq
Bizim qəbiləni rüsvay edir, bax.
Yanında it kimi bir sürü adam,
Baş açıq buraya gəlir o müdam.
Gəzir sızıltıyla bizim yerləri,
Gah atılıb düşür, gah öpür yeri.
Yaxşı şer deyir, şeri gözəldir,
Dəqiqə başına qəzəl düzəldir.
Onun qəzəlləri oxunan yerdə
Yırtılıb dağılar yüzlərcə pərdə.
Bütün sözlərini el deyir əzbər,
Bizi də, səni də rüsvay edirlər.
Leyli də olmuşdur sinəsi dağ-dağ,
O yeldən sönəcək bizim bu çırağ.
Bir qulaq burması göstər ona sən,
Bizim ay qurtarsın onun şərrindən".
Oğru yorğun idi, darğa qan tökən
İşdən xəbər tutub qopdu yerindən.
Qılıncı çəkərək, dedi, müxtəsər:
"Onun cavabını bu qılınc verər".
O yerdə bir nəfər amiri vardı,
Öz qəbiləsinə xəbər apardı.
Dedi atasına Məcnunun dərhal:
"Gözlənən bəlanın qarşısını al.
Yoxdur o darğanın qəlbi, duyğusu.
Alovlu bir oddur, sürətli bir su.
Məcnun xəbərsizdir, qorxuram ki, mən,
Bilsin, ayrılanda başı bədəndən.
Onun qarşısında boş bir quyu var,
Quyuya düşməmiş edək xəbərdar".
Sən yazıq atanın taleinə bax!
Atalıq eşqiylə qəlbi yanaraq,
Dostlara əmr edib, buyurdu qoca:
Yel kimi düşsünlər onun dalınca,
Nəsihət diliylə onu bir təhər
Təsəlli tapmağa dəvət etsinlər.
Axtarıb gəzdilər onu hər yandan,
Nə bir iz tapdılar, nə də bir nişan.
Dedilər: "Bəlkə də əcəl yetmişdir,
Vəhşilər əlində ölüb getmişdir".
Hər dost ürəyindən qopdu bir nalə,
Qaranlıq çökmüşdü hissə, xəyalə.
Ondan nə iz vardı, nə də yadigar,
Bütün ailəsi qalmışdı ağlar.
Eşqin halqasını qulağa taxan,
Dünyanın işinə biganə baxan,
Bir xəzinə kimi küncdə qalaraq,
Nə səs eşidirdi, nə də ki, soraq.
Belə bir ovlaqda o Məcnun yazıq
Yolun tozuna da qanedi artıq.
Şir güclü olsa da tox bir canavar,
Ondan qoçaq olar ovda çaqqallar.
Aclığı olmasa şahinin bir az,
Turacın üstünə uçub şığımaz.
Ac üçün kəpək də yağlı çörəkdir,
Tox üçün yağ-çörək sanki kəpəkdir.
İştah qızışanda baş alıb gedər,
Çovdar çörəyini mum tək əridər.
Halva çox şirindir, şəkər kimidir,
Kəkliyi azmışa zəhər kimidir,
Məcnun dolaşdıqca o baldan kənar,
Yediyi olmuşdu tamam zəhrimar.
Başından aşdıqca aşiqin dərdi,
Kasad mətaına rəvac verərdi.
Yox, yox, əridəcək bu sövda onu,
Yoxdur bu qüssənin, bu dərdin sonu.
Məcnuna üz verən hər ölçüsüz qəm
Olmuşdu dərdini dağıdan həmdəm.
Bir yol tapmasa da o xəzinəyə,
Axtarıb gəzərdi, xəzinə deyə.
Bəni-Səd adlanan yad bir tayfadan
Bir nəfər Məcnuna rast gəldi bu an.
O gördü aşiqi xərabəzarda,
Əhvalı pozğundur, xəyalı darda.
Qalmış öz beyti tək tənha, giriftar,
Mənası genişdir, qafiyəsi dar,
Yəni ki, məhrumam yardan, yoldaşdan,
Qafiyəsiz şerdir, kimsəsiz insan.
Öz talei kimi dönmüş kamana,
Vəfada ox kimi durur mərdana.
Onun duruşunda məna gəzərdi,
Kamanla birləşmiş oxa bənzərdi.
Bir nalədən başqa yoxdu həmdəmi,
Yalnız kölgəsiydi onun məhrəmi.
O yolçu ordaca gördü Məcnunu,
Nəcib bir insana bənzətdi onu.
Sonra əhval tutub, nə soruşdusa,
Məcnun cavab verib dinmədi əsla.
Umudu kəsildi, onu tərk etdi,
Yolçu öz yoluna düzəlib getdi.
Gəldi Məcnungilin qəbiləsinə,
Qəbilə toplaşdı onun səsinə.
Dedi: "Filan yerdə, xərabəzarda
Məcnun ilan kimi qıvrılır darda.
Divanə dərdlidir, yorğundur, bilin,
Div kimi qaçmışdır gözündən elin.
Hər yetən tənədən bir yara almış,
Əriyib bir dəri, bir sümük qalmış".
Atası oğlundan xəbər tutunca,
Eldən üz döndərdi zavallı qoca.
Oğul sorağıyla o ixtiyar da
Dolaşdı div kimi mağaralarda.
O gəlib yetişdi bir viranəyə,
Daş üstə rast gəldi o divanəyə.
Məcnun sinəsindən söz bağlayırdı
Gah oxşatma deyir, gah ağlayırdı.
Ciyərinin qanı gözdən axırdı,
Bəxti tək gah düşüb, gah da qalxırdı.
Elə məst etmişdi onu bu hicran,
Nə dünya bilirdi, nə də ki, insan
Ata salam verdi yazıq oğluna,
Şirin bir dil ilə yalvardı ona.
Məcnun atasının şəklini görcək,
Onun ayağına düşdü kölgə tək:
"Ey başımın tacı, könlümün taxtı,
Üzrüm var, gəl dinlə sən bu bədbaxtı,
Soruşma halımı, üzümə bir bax,
Gəl qəzaya tapşır məni sən ancaq.
Arzu etməzdim ki, belə bir halda
Gözlərin görəydi məni, ey ata!
Doğrudur, qaradır yanında üzüm.
Ah, üzr istəməyə varmıdır sözüm.
Mənim ki, dərdimi özün bilirsən,
Çıxmış ipin ucu əllərimizdən..."
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-leyli-ve-mecnun-16
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Yuxudan duraraq bir səhər erkən,Üzümü günəştək alışdırdım mən.
İqbalnamə, fəsil 34Müğənni, könlümdə taqət yox səbrə.Bu gecə nəğmənlə qıl mənə çarə!
İqbalnamə, fəsil 35Müğənni, mizrab vur, gəlsin dilə saz,Çünki bu işimiz sazsız saz olmaz!
İqbalnamə, fəsil 36Müğənni, ürəyim düşübdür dara,Bu dərdə sazınla sən eylə çara!
Başqa şairlərin şeirləri
Uzaq yoldan gələn yarım,Yoluna qurban oluram,
Gəraylı: Ey ağalar necə olurEy ağalar necə olurHalı yardan ayrılanın
Türkinin kim, qəsdi cani-natəvan qılmaqdadurTürkinin kim, qəsdi cani-natəvan qılmaqdadur,Qoymagil kim, məst olub hər guşə qan qılmaqdadur.
Yeriməz salik olan rahi-rizadən qeyriYeriməz salik olan rahi-rizadən qeyri,İstəməz arif olan cövrü cəfadən qeyri.