Leyli və Məcnun, fəsil 16
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
چون رایت عشق آن جهانگیرشد چون مه لیلی آسمانگیر
هر روز خنیدهنامتر گشتدر شیفتگی تمامتر گشت
هر شیفتگی کز آن نورد استزنجیربُر صداع مرد است
برداشته دل ز کار او بختدرمانده پدر به کار او سخت
میکرد نیایش از سر سوزتا زآن شب تیره بردمد روز
حاجتگاهی نرفته نگذاشتالا که برفت و دست برداشت
خویشان همه در نیاز با اوهر یک شده چارهساز با او
بیچارگی ورا چو دیدنددر چارهگری زبان کشیدند
گفتند به اتفاق یک سرکز کعبه گشاده گردد این در
حاجتگه جملهٔ جهان اوستمحراب زمین و آسمان اوست
پذرفت که موسم حج آیدترتیب کند چنانکه باید
چون موسم حج رسید برخاستاشتر طلبید و محمل آراست
فرزند عزیز را به صد جهدبنشاند چو ماه در یکی مهد
آمد سوی کعبه سینه پرجوشچون کعبه نهاد حلقه بر گوش
گوهر به میان زر برآمیختچون ریگ بر اهل ریگ میریخت
شد در رهش از بسی خزانهآن خانهٔ گنج، گنجخانه
آن دم که جمال کعبه دریافتدر یافتن مراد بشتافت
بگرفت به رفق، دست فرزنددر سایهٔ کعبه داشت یکچند
گفت ای پسر این نه جای بازی استبشتاب که جای چارهسازی است
در حلقهٔ کعبه، حلقه کن دستکز حلقهٔ غم بدو توان رست
گو یارب از این گزافکاریتوفیق دِهم به رستگاری
رحمت کن و در پناهم آورزین شیفتگی به راهم آور
دریاب که مبتلای عشقمو آزاد کن از بلای عشقم
مجنون چو حدیث عشق بشنیداول بگریست پس بخندید
از جای چو مار حلقه برجستدر حلقهٔ زلف کعبه زد دست
میگفت گرفته حلقه در برکهامروز منم چو حلقه بر در
در حلقهٔ عشق جان فروشمبیحلقهٔ او مباد گوشم
گویند ز عشق کن جداییاین نیست طریق آشنایی
من قوت ز عشق میپذیرمگر میرد عشق، من بمیرم
پروردهٔ عشق شد سرشتمجز عشق مباد سرنوشتم
آن دل که بود ز عشق خالیسیلاب غمش براد حالی
یارب به خدایی خداییتوآنگه به کمال پادشاییت
کز عشق به غایتی رسانمکو ماند اگر چه من نمانم
از چشمهٔ عشق ده مرا نوروین سرمه مکن ز چشم من دور
گرچه ز شراب عشق مستمعاشقتر ازین کنم که هستم
گویند که خو ز عشق واکنلیلیطلبی ز دل رها کن
یارب تو مرا به روی لیلیهر لحظه بده زیاده میلی
از عمر من آنچه هست بر جایبستان و به عمر لیلی افزای
گرچه شدهام چو مویش از غمیک موی نخواهم از سرش کم
از حلقهٔ او به گوشمالیگوش ادبم مباد خالی
بیبادهٔ او مباد جاممبیسکهٔ او مباد نامم
جانم فدی جمال بادشگر خون خورَدم حلال بادش
گرچه ز غمش چو شمع سوزمهم بی غم او مباد روزم
عشقی که چنین به جای خود بادچندانکه بود یکی به صد باد
میداشت پدر به سوی او گوشکاین قصه شنید گشت خاموش
دانست که دل اسیر دارددردی نه دواپذیر دارد
چون رفت به خانه سوی خویشانگفت آنچه شنید پیش ایشان
کاین سلسلهای که بند بشکستچون حلقهٔ کعبه دید در دست
زو زمزمهای شنید گوشمکهآورد چو زمزمی به جوشم
گفتم مگر آن صحیفه خواندکز محنت لیلیش رهاند
او خود همه کام و رای او گفتنفرین خود و دعای او گفت
چون گشت به عالم این سخن فاشافتاد ورق به دست اوباش
کز غایت عشق دلستانیشد شیفته نازنین جوانی
هر نیک و بدی کزاو شنیدنددر نیک و بدی زبان کشیدند
لیلی ز گزاف یاوهگویاندر خانهٔ غم نشست مویان
شخصی دو ز خِیل آن جمیلهگفتند به شاه آن قبیله
کهآشفتهجوانی از فلان دشتبدنام کنِ دیار ما گشت
آید همه روز سرگشادهجوقی چو سگ از پی اوفتاده
در حِلّهٔ ما ز راه افسوسگه رقص کند گهی زمین بوس
هردم غزلی دگر کند سازهم خوش غزل است و هم خوش آواز
او گوید و خلق یاد گیرندما را و تو را به باد گیرند
در هر غزلی که میسرایدصد پردهدری همینماید
لیلی ز نفیر او به داغ استکاین باد هلاک آن چراغ است
بنمای به قهر گوشمالشتا باز رهد مه از وبالش
چون آگه گشت شحنه زین حالدزد آبله پای و شحنه قتال
شمشیر کشید و داد تابَشگفتا که بدین دهم جوابش
از عامریان یکی خبر داشتاین قصه به حی خویش برداشت
با سید عامری در آن بابگفت آفت نارسیده دریاب
کآن شحنهٔ جانستان خونریزآبی تند است و آتشی تیز
ترسم مجنون خبر نداردآنگه دارد که سر ندارد
زآن چاه گشاده سر که پیش استدریافتنش به جای خویش است
سرگشته پدر ز مهربانیبرجست به شفقتی که دانی
فرمود به دوستان همزادتا بر پی او روند چون باد
آن سوخته را به دلنوازیآرند ز راه چارهسازی
هرسو به طلب شتافتندشجستند ولی نیافتندش
گفتند مگر کهاجل رسیدشیا چنگ درندهای دریدش
هر دوستی از قبیله گاهیمیخورد دریغ و میزد آهی
گریان همه اهل خانهٔ اواز گم شدن نشانهٔ او
وآن گوشهنشین گوش سفتهچون گنج به گوشهای نهفته
از مشغلههای جوش بر جوشهم گوشه گرفته بود و هم گوش
در طرف چنان شکارگاهیخرسند شده به گرد راهی
گرگی که به زور شیر باشدروبه به ازو، چو سیر باشد
بازی که نشد به خورد محتاجرغبت نکند به هیچ دراج
خشگار، گرسنه را کلیچ استبا سیری، نان میده هیچ است
چون طبع به اشتها شود گرمگاورس درشت را کند نرم
حلوا که طعام نوش بهر استدر هیضه خوری، به جای زهر است
مجنون که ز نوش بود بیبهرمیخورد نوالههای چون زهر
میداد ز راه بینواییکالای کساد را روایی
نه نه غم او نه آنچنان بودکز غایت او غمی توان بود
کآن غم که بدو برات میداداز بند خودش نجات میداد
در جستن گنج رنج میبردبیآن که رهی به گنج میبرد
شخصی ز قبیله بنیسعدبگذشت بر او چو طالع سعد
دیدش به کنارهٔ سرابیافتاده خراب در خرابی
چون لنگر بیت خویشتن لنگمعنیش فراخ و قافیت تنگ
یعنی که کسی ندارم از پسبیقافیت است مرد بی کس
چون طالع خویشتن کمان گیردر سجده کمان و در وفا تیر
یعنی که وبالش آن نشان داشتکهآمیزش تیر در کمان داشت
جز ناله، کسی نداشت همدمجز سایه کسی نیافت محرم
مرد گذرنده چون در او دیدشکلی و شمایلی نکو دید
پرسید سخن ز هر شماریجز خامشیش ندید کاری
چون از سخنش امید برداشتبگذشت و ورا به جای بگذاشت
زآنجا به دیار او گذر کردزو اهل قبیله را خبر کرد
کاینک به فلان خرابی تنگمیپیچد همچو مار بر سنگ
دیوانه و دردمند و رنجورچون دیو ز چشم آدمی دور
از خوردن زخم سفته جانشپیدا شده مغز استخوانش
بیچاره پدر چو زو خبر یافتروی از وطن و قبیله برتافت
میگشت چو دیو گرد هر غاردیوانهٔ خویش را طلبکار
دیدش به رفاق گوشهای تنگافتاده و سر نهاده بر سنگ
با خود غزلی همی سگالیدگه نوحه نمود و گاه نالید
خوناب جگر ز دیده ریزانچون بخت خود اوفتان و خیزان
از بادهٔ بیخودی چنان مستکاگه نه که در جهان کسی هست
چون دید پدر، سلام دادشپس دلخوشیای تمام دادش
مجنون چو صلابت پدر دیددر پای پدر چو سایه غلتید
کی تاج سر و سریر جانمعذرم بپذیر ناتوانم
میبین و مپرس حالتم رامیکن به قضا حوالتم را
چون خواهم چون؟ که در چنین روزچشم تو ببیندم بدین روز
از آمدن تو روسیاهمعذرت به کدام روی خواهم
دانی که حساب کار چون استسررشته ز دست ما برون است
Worn out at length, he sank upon the ground,And there in tears the mournful youth is found
By those who traced his wanderings: gently theyHome to his sire the faded form convey:
Syd Omri and his kinsmen round him moan,And, weeping wildly, make his griefs their own;
And, garrulous, recall to memory's eyeThe progress of his life from infancy —
The flattering promise of his boyish days —And find the wreck of hope on which they gaze.
They deemed that Mecca's sacred faneHis reason would restore again;
That blessèd boon to mortals given,The arc of earth, the arc of heaven;
The holy Kába where the prophet prayed,Where Zam-Zam's waters yield their saving aid.
'Tis now the season of the pilgrimage,And now assemble merchant, chieftain, sage,
With vows and offerings, on that spot divine:Thousands and thousands throng the splendid shrine.
And now, on that high purpose bent, awaitSyd Omri's camels, ready at his gate;
Around their necks the tinkling bells are hung,Rich tasselled housings on their backs are flung,
And Majnún, faint, and reckless what may be,Is on a litter placed — sad sight to see! —
And tenderly caressed, whilst borne alongBy the rough moving camel, fleet and strong.
The desert soon is passed, and Mecca's brightAnd glittering minarets rise upon the sight;
Where golden gifts, and sacrifice, and prayer,Secure the absolution sought for there.
The father, entering that all-powerful shrine,Thus prays: 'Have mercy, Heaven, on me and mine!
O, from my son this frenzied mood remove,And save him, save him from the bane of love!'
Majnún at this, poor wayward child,Looked in his father's face and smiled;
And frankly said his life should proveThe truth and holiness of love.
'My heart is bound by beauty's spell,My love is indestructible.
Am I to separate from my own,From her for whom I breathe alone?
What friend could wish me to resignA love so pure, so true as mine?
What though I like a taper burn,And almost to a shadow turn,
I envy not the heart that 's free—Love's soul-encircling chains for me!'
The love that springs from Heaven is blessed;Unholy passions stain the rest;
That is not love: wild fancy's birth,Which lives on change, is constant never:
But Majnún's love was not of earth,Glowing with heavenly truth for ever;
An earthly object raised the flame,But 'twas from Heaven the inspiration came.
In silent sorrow the aged sireFound all his cares were vain;
And back to his expecting tribeAddressed his steps again;
For Mecca had no power to coolThe lover's burning brain;
No consolation, no reliefFor the old man's heart-consuming grief.
Sweet Lailí's kinsmen now describeTo the proud chieftain of their tribe
A youth amidst the desert seen,In strange attire, of frantic mien;
His arms outstretched, his head all bare,And floating loose his clustering hair:
'In a distracted mood' — they say—'He wanders hither every day;
And often, with fantastic bound,Dances, or prostrate hugs the ground;
Or, in a voice the soul to move,Warbles the melting songs of love;
Songs which, when breathed in tones so true,A thousand hearts at once subdue.
He speaks— and all who listen hearWords which they hold in memory dear;
And we and thine endure the shame,And Lailí blushes at his name.'
And now the chieftain, roused to wrath,Threatens to cross the maniac's path.
But, haply, to prevent that barbarous deed,To Omri's palmy groves the tidings flew,
And soon the father sends a chosen fewTo seek the lost one. Promptly they proceed
O'er open plain and thicket deep,Embowering glen and rocky steep,
Exploring with unwearied eyeWherever man might pass or lie,
O'ercome by grief or death. In vainTheir sight on every side they strain,
No Majnún's voice, nor form, to cheerTheir anxious hearts; but far and near
The yell of prowling beasts they hear.Mournful, they deem him lost or dead,
And tears of bitterest anguish shed.But he, the wanderer from his home,
Found not from beasts a living tomb;His passion's pure and holy flame
Their native fierceness seemed to tame;Tiger and ravenous wolf passed by him,
The fell hyena came not nigh him;As if, ferocity to quell,
His form had been invisible,Or bore a life-protecting spell.
Upon a fountain's emerald brinkMajnún had stooped its lucid wave to drink;
And his despairing friends descriedHim laid along that murmuring fountain's side,
Wailing his sorrows still; his feeble voiceDwelt, ever dwelt, upon his heart's sole choice.
A wild emotion trembled in his eye,His bosom wrung with many a deep-drawn sigh;
And groans, and tears, and music's softest lay,Successive marked his melancholy day.
— Now he is stretched along the burning sand,A stone his pillow — now, upraised his hand,
He breathes a prayer for Lailí, and againThe desert echoes with some mournful strain.
As wine deprives us of the sense we boast,So reason in love's maddening draughts is lost.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-leyli-ve-mecnun-16
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Yuxudan duraraq bir səhər erkən,Üzümü günəştək alışdırdım mən.
İqbalnamə, fəsil 34Müğənni, könlümdə taqət yox səbrə.Bu gecə nəğmənlə qıl mənə çarə!
İqbalnamə, fəsil 35Müğənni, mizrab vur, gəlsin dilə saz,Çünki bu işimiz sazsız saz olmaz!
İqbalnamə, fəsil 36Müğənni, ürəyim düşübdür dara,Bu dərdə sazınla sən eylə çara!
Başqa şairlərin şeirləri
Uzaq yoldan gələn yarım,Yoluna qurban oluram,
Gəraylı: Ey ağalar necə olurEy ağalar necə olurHalı yardan ayrılanın
Türkinin kim, qəsdi cani-natəvan qılmaqdadurTürkinin kim, qəsdi cani-natəvan qılmaqdadur,Qoymagil kim, məst olub hər guşə qan qılmaqdadur.
Yeriməz salik olan rahi-rizadən qeyriYeriməz salik olan rahi-rizadən qeyri,İstəməz arif olan cövrü cəfadən qeyri.