Nizamidə türklük
Səhifə 2 / 2 · 50%
Gərəm həst bər xubriyan şetab!
Be Xarəzm rouşəntər-əst aftab!
“Türk” yalnız insan gözəlliyinin və bəşəri gözəlliklərin simvolu deyildir. Nizami təbiəti təsvir edərkən də, təşbehlərində “türk” ismi və sifətini işlədir. Çiçəklər və yaşıllıqlarla bəzənmiş bir çölün görünüşünü verərkən, şair, məsələn, “yasəmənin türkü çöldə çadır qurmuşdur” – deyir.
Eynilə mücərrəd mənəvi anlayışları da şairin “türk” sözü ilə rəmzləndirməsi faktdır. Sədinin bir şerində yanlış yolda olan bir günahkara müraciətlə: “Ey ərəb, qorxuram Kəbəyə yetişməyəsən, sənin getdiyin bu yol Türküstana aparır” – deyilir. Halbuki Nizamidə Türküstan tərslik və yanlışlığın deyil, doğruluğun və əsl məqsədin hədəfidir; vüsalı istənilən bir şeydir, hətta vüsalın özüdür. Necə ki, bir neçə yerdə şair “Torkestan-e vəsl” (“vüsal Türküstanı” – red.) ifadəsini işlədir.
Bu fəsli sona yetirməzdən əvvəl onu da qeyd edək ki, Nizami gözəllik, ucalıq və saflıq simvolu olaraq, “türk” sözünü yalnız ədəbi bir istilah kimi işlətməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda, İran ədəbiyyatında türk mifologiyasından alınmış müqayisələrlə türkcə sözlər də daxil etmişdir: Ayxan, Qaraxan kimi isimlərdən Nizami, bir sifət kimi şerlərində istifadə edir. “Ayxan-e xuban” (“gözəllər Ayxanı” – red.) deyir; “Toğanşah-e soxən” (“söz Tuğanşahı” – red.) yazır. “Banu” sözü ilə yanaşı “xatun” kəlməsini də işlədir və bunu “kraliça” mənasında götürür.
Bizim “bayraq” dediyimiz şeyi Nizami iki hissəyə ayırır: dirəyinə “sancaq”, parçasına da “bayraq” deyir.
Nizaminin istifadə etdiyi türk sözlərinin toplaya bildiyimiz lüğətini kitabın sonuna əlavə edirik. Burada onun işlətdiyi çox maraqlı bir sözü qeyd edək – “ekdeş”. Bu sözü şair metis (qarışıq) mənasında işlədir. “Nizami yarısı sirkə, yarısı bal, xəlvətdə (oturan) bir ekdeşdir” – deyir. Sözün mənşəcə fars sözü olmaması aşkardır. “Ekləmək” (əlavə etmək, qarışdırmaq, birləşdirmək – red.) felindən “ek” kökü ilə oxşarlıq bildirən “deş” şəkilçisi vasitəsilə düzəldilmiş bir türk sözüdür. Xüsusən, nəzərdə tutduğu “metis” mənasını da (bu söz) çox yaxşı ifadə edir. Həmin mənada eyni sözü şair başqa bir yerdə də işlədərək “anası türk, atası hindu olan bu nəqş nə ekdeş şeydir” – yazır.
Qədim Türküstan şəhərlərinin də hamısı Nizamidə gözəlliyin, sənət və məharətin simvoludur: bəhs etdiyimiz sözlükdə bunlar qeyd olunmuşdur. “Türküstan” sözünün “gözəllik yeri” mənasında işləndiyini isə yuxarıda xatırlatdıq.
Amma bizi daha çox elmi bir ixtisas sahəsinə çəkən bu fəsli daha dərinləşdirmədən, burada saxlayıb üçüncü hissənin bu fəslini bitirək.
Azərbaycan padşahlarından şairin xüsusən yüksəltdiyi Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvana yazdığı mədhiyyədə Nizami Məhəmməddəki iki “mim” üzərində oynayaraq, “tarac hökmü olmasa”, qələm türklərinə, “mim”inin biri kəmər, digəri də tac bağışlar” mənasını verən beyt yazmışdır.
Bütün dünya tədqiqatçılarının məlum ümumi rəyinə görə, Nizami ən böyük bir qələm türküdür.
Bu böyük türk, müasirlərindən şikayət edən bir yazısında “bu həbəşlikdə türkcəmi anlayan yox!”, – deyə oxucularla dərdini bölüşdürərək, aşağıdakı beytləri yazır:
Əql danəd ke mən çe miquyəm
Z-in eşarət ke rəft çe micuyəm.
Nist z-in bəddelan şekəst məra
Ke ze ankəs ke nist həst məra.
Torkiyəm-ra dər in həbəş nə xərənd,
Lacərəm, duğba-ye xoş nə xorənd!
Türkcəsi:
Ağıl bilir ki, mən nələr söyləyirəm
İşarətimlə nələr istəyirəm.
Zatı qırıqlar məni sındıra bilməz
Çünki arxamda yoxluq kimi varlıq var.
Türkcəmi bu həbəşlikdə alan yox,
Dovğanı bir yemək deyə sayan yox!
“Həbəşlik”dən məqsəd təəssübkeşlərin qara cəhaləti, “türk”cəsindən məqsəd də dühasının məhsulu olan düşüncələridir. Istəsəniz, bu şikayəti şairin yaşadığı dövrdə türkcə yazmağın adət olmaması üzündən duyduğu təəssüf kimi yozun.
Hər halda, türk məfhumuna hisslərində, duyumlarında, fikir və düşüncələrində bu qədər yüksək yer verən bir Azərbaycan övladına, gözəl ilə ucaya – “türk”, gözəllik və ucalığa – “türklük”, gözəllik və ucalıq diyarına “Türküstan” deyən bir şairə, yalnız farsca yazdığı üçün türk deməmək mümkündürmü?
Əsla!!!
Əsərlərini ərəbcə yazdıqları halda, türklük haqqındakı duyğuları ilə, türk mədəniyyəti və vətənpərvərliyi tarixndə müstəsna yer tutan Kaşğarlı Mahmudlar, Ğurlu Fəxrəddin Mübarəkşahlar, Zəməxşərli Mahmudlar nə qədər türkdürlərsə, Nizami də onlar qədər türkdür!
Nizaminin türklüyünü inkar etmək, onun 800 il sonra da təravətini mühafizə edən “türkcə”sini anlamayan faciəvi bir “həbəşlik” olardı.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/resulzade-azerbaycan-sairi-nizami-nizamide-turkluk
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Qafqaz döyüşündə rus sərkərdəsiQıntalın əsgərlərinə müraciətindən:
Nizaminin ruslar haqqında təsəvvürüDuvalinin İskəndərə məlumatından:Adamlıq gözləməz bir kimsə rusdan
Nizaminin qadına münasibətiBir şəxs qadındır deyə namərd sayılmaz,Namərd ona derlər ki, onun qayğısı olmaz.
Mövzulardan çıxan nəticəFarsçılığı yox onun,Türklüyə çox bağlıdır.
Başqa şairlərin şeirləri
Ol deyil şair ki, şeirin ehtiramın bilməyə,Dəvayi-şeir eyləyə, amma məqamın bilməyə.
Gözlərin mayil olubdur yenə xünxarlığaGözlərin mayil olubdur yenə xünxarlığa,Bəli, sərxoş olu amadə sitəmkarlığa.
Gəlir keçərEy dil, həmişə gərdişi-dövran gəlir keçər,Hər gün cəfa və möhnəti-hicran gəlir keçər,
Gəraylı: Ellər yaylaqdan qayıtdıEllər yaylaqdan qayıtdıNə yatubsan, oyan yarım