İbrahim bəyin səyahətnaməsi
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
پیش از آنکه به نوشتن سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ آغاز کنیم مناسب و لازم بود که مختصری ز ترجمهٔ حالش در اینجا نوشته شود، تا مطالعهکنندگان را از اسباب سیاحت او – چنانکه شاید و باید – آگاهی حاصل آید.
این ابراهیمبیگ فرزند یکی از تجار بزرگ آذربایجان است که پدرش پنجاه سال پیش از این به عزم تجارت به مصر آمده به اقتضای وسعتی که در کار تجارتش روی داده آن شهر بزرگ را، که مغبوط بسیاری از بلاد اسلامیه است، برای خود مسکن اتخاذ نموده عزم رحیلش به اقامت مبدل شده بود.
این شخص محترم به سبب امانت و دیانت، که نخستین اسباب نیکنامی و ترقی تجارت است، در اندکزمانی ثروت بسیار جمع نموده به اقتضای صفای نیت و خیرخواهی ملت، توجه عمومی را نیز به سوی خود جلب میکند.
این تاجر درستکار پاکاعتقاد در ظرف سالیان دراز که در مصر مقیم بود در هیچیک از عادات مستحسنهٔ ملی و اطوار پسندیدهٔ ایرانی خود تغییر نداده در وضع معاشرت با مردم و خورد و خواب و پوشاک به همان وتیره که از نیاکان خود دیده بود، رفتار مینمود، و در تعصب ملی چندان سخت بود که در ظرف چندین سال یک کلمه عربی با کسی حرف نزد بلکه نخواست یاد بگیرد؛ گفتوگویش همه از ایران بود. پیوسته ترانهٔ وطن میسرود. هر کس را دیدی از وضع وطن و حال هموطنان پرسیدی. خودش در مصر همواره خیالش در ایران بود. شبهای زمستان هر شبی را چند تن از معارف هموطنان را به مهمانی خواسته صحبت مجلس مهمانیش نیز منحصر به خواندن کتب تواریخ ایران و سرگذشت پادشاهان پیشین بود. میرزا یوسف نامی که از سالیان دراز در خانه معلم پسرش بود از کتاب ناسخالتواریخ و داستان خسروان نامی مانند کیخسرو، جمشید، بهمن، شاپور، نوشیروان و غیره میخواند و او بر خود میبالید.
همهساله در ماه مبارک رمضان چهار تن از قراء خوشالحان عرب را تا آخر ماه به اجرت وعده گرفته همهشب پس از افطار تا هنگام سحور تلاوت قرآن مجید کرده، ثواب آن را به روح پاک شاهعباس بزرگ صفوی – که چندین مآثر خیریهٔ بزرگ از او در هر گوشهٔ ایران به یادگار است و هنوز دست تصرف ایام به تخریب و انهدام آنها راه نیافته – هدیه مینمود. و خود نیز در پی هر نماز فاتحهای از روی اخلاص خوانده روح آن پادشاه نامی را شاد میکرد. به خواندن تاریخ نادری میل غریب و مفرطی داشت. آن کتاب را چندان خوانده بود که همه را از بر داشت.
بعد از وفات این شخص غیرتمند وطنپرست، خلفی به نام ابراهیم از او باقی ماند که عنوان این سیاحتنامه به نام اوست. بنده پس از فوت پدر با این پسر آشنا شده بودم. بعد از چندی به سوی مصرم گذار افتاد، به سبب آشنایی دیرین یکسر به خانهٔ ابراهیمبیگ رفته در آنجا منزل کردم. روزی در اثنای تماشای کتابخانهٔ آن، شش هفت جلد کتاب تاریخ نادری را به صورتهای مختلف خطی و مطبوع دیده تعجب نمودم که در یک کتابخانه این نسخ متعدده از یک کتاب که در چندین شهر مانند طهران، تبریز، بمبئی و جاهای دیگر طبع شده چه معنی خواهد داشت؛ تا اینکه سبب آن را از خودش پرسیده گفتم: «این همه کتاب تاریخ نادری را چرا در اینجا جمع کردهاید؟»
گفت: «از پدر به یادگار است. مرحوم چندان میل به این کتاب داشت که همه فهمیده بودند، این است که هر کس نسخهٔ خوبی از کتاب مذکور، خطی یا مطبوع، به دستش میافتاد نزد پدر مرحوم آورده به قیمت خوب به ایشان میفروخت؛ حتی چند جلد دیگر را وقف کرده بود از اینجا بردهاند.»
باری، تعصب ایرانیگری او به درجهای بود که قلم از نگارش تفصیل آن عاجز است. مثلاً هر گاه کسی عمداً یا ندانسته در نزد او بدی از ایران نقل میکرد او را به بیدینی و بیغیرتی نام برده تا آخر عمر با او حرف نمیزد. در مصر چند نفر دیگر از تجار معتبر ایرانی هستند که خیلی توانگرند و ثروت هر کدامشان به کرور میرسد. همه از تعدی و تجاوز و بیحسابی کارپردازان ایران به ستوه آمده ترک تابعیت کرده هر کدام خود را به یکی از دولتهای بزرگ مانند انگلیس و فرانسه و روس و غیره بستهاند تا از شرارت آنان آسوده باشند. آنان به این شخص غیرتمند نیز بارها از روی خیرخواهی تکلیف و نصیحت میکردند که اگر تو هم ترک تابعیت ایران نکنی به وراث و باقیماندگان خانوادهٔ خود ظلم و خیانت کردهای، زیرا که سفرا و کارپردازان ایران که در ممالک عثمانی و قفقاز هستند خودشان را وصی و وارث حقیقی مرده و قیم زنده ایرانیان میدانند. لهذا پس از مرگ به وارث تو چیزی نمیدهند، چنانکه امثال آن را همهروزه میبینیم و میشنویم. اما این شخص غیرتمند ابداً بدین سخنان گوش نداده به هیچ وجهی از ایشان نمیپذیرفت. با اینکه چند دفعه اسباب چینی کرده حبس و جریمهاش هم نموده بودند، باز بردباری کرده به ترک تابعیت از فرط غیرت تن در نمیداد. حتی حاجی میرزا نجفعلیخان که شرارهٔ بدعتهای سیئه و هنوز در اسلامبول و سایر بلاد عثمانی خانمانسوز هست و نیست ایرانیان است و همهکس نامش را به نفرین ابدی یاد میکند، پس از فوت این مرد پسندیدهخو با وجود وصیتنامهٔ محکم شرعی که نوشته بود باز یک هزار لیرای انگلیسی از وارث او گرفته دست برداشت. هر گاه جای اندک حرفی در وصیتنامه پیدا میکرد، زنهار بر خدا، همه را از خود میدانست.
خلاصهٔ کلام، ابراهیم بیستساله بود که پدرش وفات کرده در دم واپسین پسرش را به زبانی که از چنان پدر سزاوار است مخاطب داشته اینگونه وصیتش میکند که:
«ای فرزند گرامی، آنچه وظیفهٔ پدری بود من دربارهٔ تو ادا کردم. به علاوهٔ زبانهای ملی و مادرزاد از السنهٔ خارجه و فنون متداوله که امثال تو را در کار، و امروزه هنر مرد است، به تو تعلیم دادم. و همه را به اقتضای ذکاوت فطری به نیکویی یاد گرفتی و در پاکی اخلاق و عفت و دیانت تو نیز حمد خدای را حرفی نیست. در این خصوصیات من از تو خشنود و راضی هستم، خدای از تو راضی باشد. ولی اکنون که شمع حیات من نزدیک به خاموشی است چند وصیت به تو دارم، درست گوش کن تا راستکار دو جهان باشی.
اول: مادرت را بعد از خدا به تو میسپارم. خود بعد از این خواهی دانست که من و او در تربیت تو چه زحمتها کشیدهایم.
دوم: از میرزا یوسفعمو که معلم و مربی تو بود متوجه باش که بعد از پدر و مادر احترام معلم واجب و لازم است. خصوصاً یوسف که مرد امین و متدین و نیکوکار و صداقتشعار است. و از آغاز عمر خود با ما بوده او را از اهل خانهٔ خودمان به شمار باید گرفت.
سوم: هیچوقت عادات حسنهٔ ملیه را از دست مده. بعضی نانجیبان بیغیرت از ایران بد میگویند باور نکن، همه دروغ است. اگر فیالمثل همه راست هم باشد تو با آنان در بدگویی از وطن همزبان مباش.
چهارم: راز خود را از همهکس پنهان دار؛ مگر از دوست مجرب پاکفطرت که آن هم در حکم کیمیاست.
پنجم: از مردمان چاپلوس که سخن از روی تملق میگویند برحذر باش. هر کس رو به روی، تو را تعریف و ستایش کند از او به فرسنگها بگریز زیرا که به علاوهٔ تمنایی که از تو دارد تو را به گریوهٔ غرور و خودبینی که بدترین صفات مذمومهٔ انسانیه است نیز میاندازد و تو را به درد تکبر که از همهٔ دردها بدتر است مبتلا میسازد.
ششم: کم برو و بگذار که بسیار بیایند. یعنی زیاده از مهمانرفتن به مهمانآوردن راغب باش. زنهار ترک نماز و فرایض مکن. در سخاوت افراط منما: نه آنقدر بده که مشهور باشی و نه آنقدر مده که معلوم شوی، یعنی اگر مشهور باشی از هر طرف گدایان به تو رو آرند، اگر ندهی دشمن تو باشند. این سخن در حق فقرا نیست درباره قرضخواهان متملق است. هر کس هر چیز بگوید اگر باور و قبول نداری بحث و معارضه نکرده دم ببند. و به تو در نهایت تأکید وصیت میکنم تا شش هفت سال تجارت مکن. الحمدلله وسعت معیشت داری بخور تا رسیدن به سیسالگی. و در ظرف این مدت به هر طرف دنیا که دلت خواهد به سیاحت برو. برای این سیاحت یک هزار لیرا جداگانه، به نام تو در دفتر نوشتهام که دخل به وراث دیگر ندارد. اما سیاحت را منحصر به دیدن خرابی و آبادانی شهرها مکن. در هر جا چند روزی بمان و وضع معیشت و زندگانی تمامی سکنهٔ آن ملک را به دقت رسیدگی کن. و از استاتیستیک تجارت سالیانهٔ آن مملکت آگاهی حاصل نما، تا بدانی که از ممالک خارجه به آنجا چه متاع و محصولات میرسد و سالیانه از آنها چهقدر به فروش میرود. و همچنین امتعه و محصولات آن ملک سالیانه چهقدر به خارج میرود. به هر شهری که رسیدی یک دو نفر مردمان درستکار و معتبر پیدا کرده با ایشان درست باش، تا همهوقت با تو طرف مکاتبه و مراسله بشوند. در این سیاحت خود اگر زنده باشد یوسفعمو را همراه ببر که در شداید از تو پرستاری کند.
و در این شهر دوستان مرا میشناسی، بیش از من در حق ایشان احترام کن. از کسانی که با من دوست نبودند دوری گزین، زیرا که من در انتخاب دوست برای خود بس زحمتها کشیدهام. شناسایی مردمان و تجربهٔ ایشان متوقف خیلی زحمت و در واقع هنر است. و در سیاحت به هر بلد که رسیدی تاریخ ورود و خروج خود را با تمامی مشهودات یومیه در دفتر بغلی خود بنویس، یک وقتی میرسد که به کار آید.
باقی وصایای شرعیه را در وصیتنامهٔ خود یکان یکان نوشتهام. اکنون تو را به خدا سپردم.»
بعد از وفات پدر، ابراهیمبیگ به اقتضای فطرت پاک در حسن اخلاق و راستگویی و پاکدامنی انگشتنمای دوست و دشمن شد. تمامی کارهایش سنجیده و رفتارش از هر جهت پسندیده بود. و همچنان در تعصب ملی از پدر پیش افتاد. چنانکه بعضی از هموطنان ظریف هر گاه میخواستند او را «کوک» نمایند در نزد وی از عدم انتظام ایران و از پابرهنگی سرباز و از فروختن دولت و ولایات را در مقابل مبلغی رشوت به حکام که خلق را بیسبب، حاکم و بیگلربیگی و کدخدا و داروغه و فراشباشی، هر کدام به انواع اسباب چینی، گرفتن و حبس و جریمه کردند – و در بودن یک شهر پانزده جا محبس با زنجیر و کنده، همچنین در یک شهر از بودن ده دوازده جا مقام «بست» مانند خانههای علما یا سرطویلهٔ حاکم یا فلان سرتیپ، و از کثافت شهرها و بیرونقی مساجد و یازده ماه بسته ماندن آنها، و در فصل پاییز پر کردن مردمان بیتربیت مساجد را با خربزه و هندوانه، و از وضع بسیار ناگوار حمامها و آب گندیدهٔ آنها، و از داخل شدن هزار جور مردمان گرفتار ناخوشیهای ساری به یک حوض مردار و متعفن که رنگ آبش از کثافت تغییر یافته و منشأ چندین امراض مسریه است، و از رقابت و خصومت علما با همدیگر و نگاهداشتن هر یک از ایشان ده بیست نفر جامر و اوباش را به نام سید در نزد خودشان که هر وقت دلشان خواست رعیت را به تاخت و تاراج خانهٔ حکام تشویق کنند. و خودشان پس از آشفته کردن بازار بکنند آنچه را در تصور داشتند و گاه از چیرگی حکام به ایشان و چاپیدن رعیت را محض اظهار خصومت به آنان، جلای وطن رعیت بیچاره، از اینگونه تعدیات لاینقطع و امثال اینها، راست یا دروغ، صحبت به میان میآورند که روی همهٔ این سخنان ناگوار به طرف ابراهیمبیگ بود. بیچاره از شنیدن این سخنان برآشفته، بعضی از ایشان را به بیدینی و برخی را به بیغیرتی برشمرده، بسا وقت کار از دشنام به مشتزنی و چوبکشی نیز کشیده، گاهی به کندن ریش و دریدن گریبان هم میرسید. چون یاران حال او را میدانستند، از زد و کوب و دشنامهای غلیظ آن متأثر نمیشدند.
گاهی بالعکس میخواستند که او را از صحبتهای خودشان خشنود کنند. در قهوهخانه به انتظار او مینشستند. هماینکه از دورش میدیدند صحبت از تعریف و تمجید ایران باز میکردند. بیچاره ابراهیم هماینکه وضع صحبت را به کام دل خود میدید در نهایت انبساط خاطر مینشست و سراپا گوش میشد. اول اثر اظهار مسرت خاطرش آن بود که قوطی سیغار را از جیبش درآورده روی میز میگذاشت، به همهٔ قهوهخانهنشینان تعارف میکرد که: «بسمالله سیغار بکشید!» صحبتکنندگان نیز گاه از حکم پادشاه سخن به میان آورده میگفتند: اعلیحضرت همایونی بهطور مؤکد حکم فرمودهاند که در هر شهر چند باب مکاتب رشدیه برپا کنند. و به حکام ولایات غدغن سخت شده است که با رعیت به عدل و داد رفتار کنند. در این باب به هر یک کتابچهای به عنوان «دستورالعمل حکام» از جانب وزرای دارالشورا تنظیم شده اراده سنیهٔ همایونی به اجرای آن شرف صدور یافته است. دیگری میگفت که: ظلالسلطان از خود یکصد هزار سواره و پیاده با هر گونه اسلحهٔ جدیده و مهمات مقتضیه آماده دارد؛ از این قبیل صحبتها. بیچاره ابراهیم از شنیدن این سخنان دلش انبساط یافته چنان مست شادی میشد که دست از پای نمیشناخت. هی به قهوهچی داد میزد که «به آقایان چای و غلیان بیار!». از یک طرف هم خود سیغار به اطرافیان تعارف میکرد. صحبت از هر طرف گرم بود. دیگری میگفت که: من به خوبی میدانم به یک اشاره و حکم پادشاه در ظرف دو هفته تنها از ایلات شاهیسون [شاهسون] و طالش پنجاه هزار سوار آمادهٔ کارزار توانند شد که همهٔ مخارجشان نیز از خودشان باشد. دیگری میگفت: سواران بختیاری چه نسبت به آنان دارند؟ در ظرف دو هفته از ایشان یکصد هزار نفر مسلح حاضر حرکت و جنگ میشوند. یکی سخن او را ناتمام گذاشته از رشادت افواج مراغه و افشار حکایت مینمود. در ختام این مجلس، ابراهیم با کمال ممنونیت پول قهوه و غلیان همهٔ حاضران را میداد بلکه بعض اوقات ناهار و گردش با کالسکه هم در حساب بود.
حاجی کریم نامی از اهل اصفهان که در مصر بود – حکایتی از این قبیل نقل میکرد که عجبتر از همهٔ اینهاست. میگوید: وقتی در مصر خیلی فلکزده و با طالع خود دستبهگریبان بودم، از همهٔ آشنایان چیزی به عنوان قرض گرفته دیگر به هیچ کس گمان نداشتم که به یک شاهی از من دستگیری کند. لهذا دستم از هر جا کوتاه گشته برای شام شب معطل بودم و بدتر از همه شش ماه کرایهٔ منزل را نداده بودم. عرب صاحب منزل پس از چندین مدت امروز و فردا به ستوه آمد، به محکمه عارض شده حکم گرفته بود که دوازده لیرأ وجه کرایه از من تحصیل و منزل را هم خالی کرده متصرف شود. به هزار عجز و التماس ده روزه مهلت گرفته در فکر بودم که خدایا چه کنم. گویی به دلم الهام شد که چارهٔ این کار از ابراهیمبیگ میشود. پس بنای تدبیر حل این مشکل را گذاشته سواد کاغذی را ترتیب دادم که گویا یکی از بستگان من از طهران نوشته. بعد از آن نزد حاجیمیرزا رفیع تاجر اصفهانی رفته از ایشان لفافهٔ کهنهای که تمر پوست اتمبر پُست ایران داشت گرفته همان مکتوب را توی آن لفافه گذاشته در سر راه ابراهیمبیگ – که میدانستم همهروزه در ساعت معین ز آنجا عبور میکند – به انتظار نشستم، تا اینکه از دور نمایان شد. من هم در آن اثنا کاغذ را از بغل درآورده گویا از آمدن او خبر ندارم. رفتهرفته بنا کردم به خواندن مکتوب. چون نزدیک شد بهناگاه سر بلند نموده سلام دادم.
به آواز بلند گفت: «علیکمالسلام حاجی کریمآقا از کجا تشریف میآورید؟»
گفتم: «از پوستخانه ایستخانه! کاغذی از طهران داشتم.»
گفت: «از طهران؟»
گفتم: «بلی!»
گفت: «خیلی خوب. چه خبر تازه هست؟»
گفتم: «هنوز تمام نخواندهام ولی نام پادشاه و غیره دیده میشود.»
در نهایت تلاش گفت: «برویم این قهوهخانه یک استکان چای بخوریم؛ شما هم مکتوب را بخوانید ببینم چه خبر شنیدنی هست.»
در جواب گفتم: «هر چند که کار زیاد دارم چون میدانم که به شنیدن اخبار طهران میل دارید، چه مضایقه؟ برویم داخل قهوهخانه شویم.»
فوراً سفارش قهوه و غلیان داده نشستیم. گفت: «خوب بخوان ببینم چه خبر است!»
من هم بنا کردم از ابتدای کاغذ به خواندن.
مضمون مکتوب
برادر مکرم! رقیمهٔ شما زیارت شد. از سلامتی آن برادر گرامی بسیار خوشوقت شدم. بیست و پنج لیرا به حوالهٔ حاجی عبدالرزاقآقا، تاجر اسکویی، برات فرستاده بودید، مبلغ مذکور را گرفته – به موجب فرمایش شما – فرستادم به اصفهان به نام مشهدی محمدرضا که ایشان ده لیرا به خانهٔ شما داده، پانزده لیرا هم به وجه قرض آقا حسن بدهند. البته خودشان نیز به شما خواهند نوشت.
دیگر مطلب قابل عرض نیست مگر اینکه چند روز پیش مسئلهٔ مهمی پیش آمد. چیزی نمانده بود که دولت علیه ایران به دولت انگلیس اعلان جنگ کند. بلکه هم کرد. ولی چند روز است که گفتوگوی خصومت از میان برخاسته [در چاپ سنگی همه برخواسته] تا یک درجه آرامی حاصل گردید. از قراری که معلوم شد سبب این بوده است که گویا وزیر مختار انگلیس در یک مسئلهٔ سیاسی – که بر ما پوشیده است – به جناب صدراعظم بهطور بیاحترامی جواب داده بود. ایشان هم مطلب را به عرض همایونی رسانیده از طرف قرینالشرف ملوکانه همان ساعت حکم مؤکد به عهدهٔ جناب وزیر امور خارجه شرف صدور یافت که به لندن به واسطهٔ تلگراف خبر بدهد که باید در ظرف یک هفته سفیر خودشان را عزل و احضار لندن کرده، تنبیه نمایند. وگرنه لشکر ایران تا دو هفتهٔ دیگر به سوی هرات در حرکت آمده تسخیر تمامی هندوستان را پیشنهاد همت خواهد ساخت. همان روز به حضرت والا ظلالسلطان حکم تلگرافی داده شد که اردوی چهارم تا دو هفتهٔ دیگر با مهمات مقتضیه آمادهٔ حرکت به سوی بندر ابیشهر ابوشهر باشد.
به علاوهٔ اینها، در بیستوچهارم ربیعالاول، رسم عرض لشکری در شهر پایتخت ترتیب یافت، که دیدنی بود. اردوی همایون خاصه و سایر لشکریان حاضر رکاب، که سواره و پیاده و توپچی قریب پنجاه هزار نفر بودند، در میدان مشق چنان به چستی و چالاکی به اجرای «مانور» پرداختند که موجب مزید حیرت و تعجب خودی و بیگانه گردید. قبلهٔ عالم خود به نفس نفیس همایونی فرمان میدادند. خلاصه معرکه بود. نایبالسلطنه وزیر جنگ مثل یک نفر سرهنگ این طرف و آن طرف میدوید. از کثرت گرد و غبار که به رویش نشسته بود کسش نمیشناخت. از دود توپهای گردونشکوه روی هوا تیرگی گرفته، پرتو خورشید به زمین نمیتابید. باری، آن روز جواب تلگراف از لندن رسید ولی نمیدانم چه بود! اینقدر هست که وزیر مختار آلمان واسطه و میانجی شد. از خود اعلیحضرت ایمپراتور آلمان نیز تلگرافنامهٔ مخصوص به قبلهٔ عالم رسید که: از اعلیحضرت همایونی، به اقتضای مودت کامله که در میان است، خواهشمندم که عنایت شاهانه را در باب نگاهداری صلح و صلاح عمومی منظور و مبذول فرمایند. زیرا که به ضمیر پاک همایونی پوشیده نیست که امروز هر گاه در یک طرف دنیا صدای توپی بلند شود جنگ عمومی عالم را فرا خواهد گرفت. چه پولیتیک دولتها به هم بسته است. در آن صورت، هرج و مرج در کار روزگار پدید آمده بنیان تجارت مملکتها که سبب تعیش بندگان خداست زیر و زبر خواهد شد. من به حکم دوستی با آن پادشاه دلآگاه نمیخواهم که سبب ظهور این جنگ دولت علیه ایران شود. متوقعم از کردهٔ آن سفیر بیتدبیر درگذرند. لهذا چنین معلوم میشود که جنگ نخواهد شد. اما قرار بر این است که وزیر مختار انگلیس در ضمن عرض معذرت به خانهٔ جناب صدراعظم رفته به طور علنی به ترضیهٔ خاطر ایشان پردازد، به گفتهٔ خود ندامت آرد. میگویند مقرر شده است که وزیر مختار مذکور یک ماه دیگر معزولاً از طهران بیرون خواهد شد. دولت ایران هیچوقت سفارت او را قبول نخواهد کرد. دیگری به جایش خواهد آمد.
حالا باید نشئهٔ ابراهیمبیگ را تماشا نمود. از فرط شادی گلوگیر شده هی به خود میگوید: «قربان شاه بروم. البته باید چنین شود. صدراعظم هم مرد بزرگ و باغیرتی است. خداوند هر دو را از بلا نگاه دارد!» بیچاره چنان مست شادی این خبر است که تعریفش ممکن نیست.
حاجی کریم اصفهانی پس از خواندن تمامی کاغذ برخاسته میگوید: «دیگر ببخشید من کار دارم باید بروم مرخص فرمایید.»
ابراهیمبیگ در نهایت صفای قلب: «حاجی کریمآقا کجا میروید؟ وقت ناهار است برویم چیزی بخوریم. گرسنهایم.»
حاجی کریم: «خیر، سایهٔ شما کم نباشد، باید بروم بسیار کار دارم. انشاءالله وقت دیگر. خداحافظ!»
– «خداحافظ شما!»
حاجی کریم میرود. ابراهیم نیز پول قهوه و غلیان را داده از قهوهخانه بیرون میآید ولی از فرط شادی نمیداند کجا برود چه بکند. بیاختیار کالسکه میخواهد. کالسکهچی رسیده سوار شده بدون تعیین نقطهٔ مقصودی میگوید: «برو!»
ابراهیم در خود نیست. کالسکهچی آنقدر میرود که از شهر خارج میشود. آن وقت میگوید: «بیگافندی کجا تشریف خواهید برد؟»
جواب: «گردش! گردش!»
بعد از گردش بسیار، نزدیک به غروب ناهار نخورده، ناشتا نشکسته، با همان مسرت بیرونی به خانه میرسد و یکسر به کتابخانه رفته تاریخ نادری را برآورده شروع میکند به خواندن تفصیل سفر نادر به هندوستان. از این مطالعه هم نشأهٔ تازه به روی آن مسرت میافزاید.
در این اثنا، مادرش رسیده میگوید: «فرزند امروز ناهار را کجا خوردی ما را منتظر گذاشتی؟»
«مادرجان هیچجا چیزی نخوردهام. ولی دلم چندان سیر است که اگر ده روز دیگر چیزی نخورم باز میل نخواهم داشت.»
خلاصه: ابراهیمبیگ آن شب را چنان انبساط خاطر داشت که درجهٔ آن را خود میداند. فردا را قدری زودتر از معتادی همهروزه از خانه بیرون میآید به خیال اینکه بلکه به یکی دو تن از رفقای خود راست آمده از تفصیل مکتوب دیروزی حاجی کریم با آنان صحبت کند. امروز نیز از چاشنی «وصفالعیش نصفالعیش» لذت برد، از قضا هیچکس را ندیده باز پی حاجی کریم را میگیرد؛ از این قهوهخانه بدان قهوهخانه، هر چه میگردد او را نیز پیدا نمیکند.
از این طرف، حاجی کریم اصفهانی هم میدانست که نقشش درگرفته ابراهیمبیگ پی او خواهد دوید. آن روز را محض اینکه زودتر به مقصود دست یابد از منزل خود بیرون نمیآید. بیچاره ابراهیمبیگ آن روز با همه انبساط خاطر که دلش از آن سخنان و خبرهای خوش لبریز بود کسی را پیدا نمیکند که شریک شادی خود نماید. ناچار طرف غروب به خانه برگشته پس از نماز و شام خوردن باز خود را قدری با مطالعه مشغول داشته فردای آن باز به عادت مقرره از خانه بیرون شده یکسر میرود به قهوهخانهٔ بزرگی که در میدان محمدعلیپاشا واقع است. قریب به ظهر، حاجی کریم – که در کمین بود – از دور نمایان میشود و میبیند که ابراهیمبیگ تنها نشسته است. گویا او را ندیده میخواهد از آنجا بگذرد. ولی ابراهیم او را دیده در نهایت تعجیل داد میزند که: «حاجی! حاجی!»
حاجی کریم هم که در پی فرصت بود برگشته ابراهیم را دیده سلام میدهد.
پس از ادای جواب میگوید: «حاجیجان کجا، کجا؟»
حاجی میگوید: «در این طرف قدری کار دارم.»
ابراهیمبیگ: «بسمالله! قدری بنشین یک چای بخوریم!»
– «نه خیر، باید بروم.»
«بابا چه تعجیل داری بنشین، بنشین!»
حاجی: «خیر، نمیتوانم.»
ابراهیمبیگ: «حاجیجان! من میدانم تو مکازه [مغازه] نداری، مأموریت و خدمتی نداری، این همه ناز چرا؟»
حاجی کریم میگوید: «راست میفرمایید. هیچ کار فوری ندارم ولی عذری دارم که بالاتر از همهٔ اینهاست.»
ابراهیمبیگ دامن حاجی را گرفته میگوید: «بنشین ببینم چه عذر داری؟»
حاجی میگوید: «حقیقتش این است که به یک نفر عرب نانجیب مصری قرض دارم. من هم در مقابل از یکی طلبکارم؛ وعده کرده است که اول ماه آینده بدهد. ولی باید من امروز به عرب پول بدهم و ندارم. اینجا هم بیرون قهوهخانه است. چون پول حاضر نیست میترسم پدرسوخته در میان کوچه مرا دیده بنای طلبکاری و سختگیری گذارد. هم شما خجالت بکشید و هم من رسوا شوم. اگر درون قهوهخانه بودید احتمال میرفت که در میان جمعیت و ازدحام مشتریان ما را نبیند. اما در اینجا آن احتمال نیست. هر گاه گذارش بدین طرف بیفتد از دور مرا خواهد دید، آنوقت خر بیار معرکه بار کن.»
ابراهیمبیگ میگوید: «مگر قرضت چند است؟»
– «چیزی نیست. پانزده لیرا.»
ابراهیم: «نقلی نیست. خدای کریم است. بنشین!»
حاجی مینشیند. ابراهیمبیگ قهوهچی را صدا میکند، قلمدان میخواهد، از جیبش یک دفتر «چک» یعنی حوالهنامه بیرون آورده چیزی نوشته به حاجی میدهد که: «این حوالهنامهٔ پانزده لیرا است. هر وقت میخواهی برو از بانک بگیر! اکنون قهوه را آسوده بخور! اما هر وقت طلب خود را گرفتی پول مرا بیار بده!»
حاجی: «لطف شما زیاد! راستی مرا از چنگ این عرب بیمروت آزاد کردید. حالا بنده نیز یک سند عندالمطالبه نوشته به شما بدهم انشاءالله بیست روز نمیکشد از طلب خود گرفته به شما میرسانم. اگر یکجا ممکن نشد در سه قسط پنج لیرا میپردازم.»
ابراهیم: «سند فلان لازم نیست. حرف شما حجت است.»
قدری صحبت میکنند. ابراهیمبیگ میپرسد: «کاغذ پریروزی در پیشت است؟»
حاجی: «بلی.»
«بده آن را من خود قدری بخوانم، چه کاغذ خوشمضمونی بود. پدرسوختههای بیغیرت هی دروغ است که میبافند و حیا نکرده میگویند سفرا و قونسولها حتی افراد تبعهٔ خارجه در ایران هر چه میخواهند میکنند. دستی بالای دست آنان نیست. پدرسوختهها بیایید با چشم کور خودتان این کاغذ را که مسلمانی از طهران به یک مسلمان دیگر نوشته بخوانید!»
حاجی در این اثنا کاغذ را از بغل درآورده میدهد. ابراهیمبیگ میگوید: «حاجیعمو مطلب دیگر که نیست؟»
– «نه خیر، اگر باشد هم از شما چرا باید پنهان کرد؟»
ابراهیم بنا میکند به خواندن کاغذ. هی میخواند، هی میگوید: «جان! قربانت شوم! جان! خدا تیغت را برّا کند!» با شوق و مسرت تمام چند بار مکتوب را میخواند باز سیر نمیشود. میگوید: «حاجی کریمآقا! این کاغذ چند روز نزد من بماند؟»
حاجی از ترس اینکه مبادا رنگ شیوه معلوم گردد میگوید: «هر گاه نام زن و بچه در کاغذ نبود مضایقه نمیکردم، اما خود میدانید که با این حال شایسته نیست.»
مکتوب را گرفته به تعجیل خداحافظ گفته میرود. کرایهٔ منزل را داده آسوده میشود.
درجهٔ تعصب ملی ابراهیمبیگ را از این حکایت میتوان دریافت. این جوان غیرتمند از روزی که خود را شناخت به لحاظ لشکرکشی اسکندر به ایران و خراب کردن بسیاری از آبادیهای آن کشور و آتش زدنش به شهر استخر، پایتخت قدیم ایران، و کشته شدن دارا از مکاید آن، نام اسکندریه را به زبان نیاوردی اگر احیاناً از بردن نام آن شهر ناچار ماندی «بندر بر مصر» گفتی. اینها اندکی از تعصب و حمیت بسیار و مختصری از شرح حال ابراهیمبیگ است. ولی دور نیست که بعض کوتاهنظران این حالات او را به حمیت جاهلیت و تعصب بیجا حمل کنند. نه چنین است. این هموطن عزیز ما هر چند که جوان است اما جوان مجرب، به صحبت پیران رسیده، کامل خردمند، هوشیار، باخبر از وضع روزگار و از تربیتشدگان عصر خود به شمار میرود. اینقدر هست که هنگام شنیدن نام ایران بیاختیار بود. عشق وطن سراپای وجود این جوان را مسخر داشته قدرت آن را نداشت که از کسی نام معشوق خود را به زشتی بشنود که این هم یکی از اخلاق حسنهٔ آن محسوب میشد.
İbrahim bəyin səyahətnaməsini qələmə almadan əvvəl onun tərcümeyi-halı haqqında müxtəsər də olsa məlumat vermək lazımdır ki, oxucular onun səyahəti səbəbləri ilə layiqincə tanış olsunlar.
İbrahim bəy Azərbaycanın böyük tacirlərindən birinin oğludur. Atası əlli il bundan əvvəl ticarət məqsədi ilə Misirə gedib, ticarətində baş verən rövnəqə görə, bir çox müsəlman ölkələrinin qibtəsinə səbəb olan bu böyük şəhəri özünə məskən seçərək, orada qalır.
Həmin möhtərəm tacir yaxşı ad qazanmağın, ticarət tərəqqisinin ilk şərti olan əminliyinə və dəyanətinə görə az bir müddət içərisində çoxlu sərvət toplayıb, xoşniyyətliliyi və millətə xeyirxah olduğuna görə hamının hörmətini qazanır.
Bu sədaqətli və təmiz vicdanlı tacir Misirdə sakin olduğu uzun illər boyu öz gözəl milli adət- ənənələrini zərrəcə də olsun dəyişməmiş, yemək-içməkdə, geyimində, adamlarla rəftarında, bir sözlə, məişətində öz babalarının yolu ilə getmişdir. Daim vətən təranəsini zümzümə edərdi. Hər kəsi görsəydi, vətəninin və həmvətənlərinin əhvalını soruşardı. Özü Misirdə olsa da, ürəyi həmişə İranda idi. Qış gecələrində tanınmış həmvətənlərindən bir neçəsini qonaq çağırardı.
Qonaqlıq məclislərində isə onların məşğələsi İranın tarix kitablarını və keçmiş şahların əhvalatını oxumaqdan ibarət olardı. Uzun illərdən bəri onun oğlunun tərbiyəçisi və müəllimi olan Mirzə Yusif adlı bir şəxs "Nasixüt-təvarix" kitabından Keyxosrov, Cəmşid, Bəhmən, Şapur, Ənuşirəvan və bunlar kimi böyük padşahların dastanlarını oxuyar, o isə qulaq asdıqca fərəhlənər, ürəyi qürur hissi ilə dolardı.
Onun "Tarixi-Nadiri"ni oxumağa qəribə bir meyli və həvəsi var idi. Həmin kitabı o qədər oxumuşdu ki, əvvəldən axıradək əzbərləmişdi.
Bu vətənpərvər və qeyrətli şəxs vəfat edəndən sonra onun İbrahim adlı bir oğlu qaldı. Həmin səyahətnamə də onun adınadır. Mən atanın vəfatından sonra onun oğlu ilə də tanış olmuşdum. Günlərin bir günündə Misirə güzarım düşdü. Köhnə dostluq münasibətlərinə görə birbaşa İbrahim bəyin evinə gedib, orada qaldım. Bir gün onun kitabxanasına baxırdım. Müxtəlif xətlərdə və çaplarda olan altı-yeddi cild "Tarixi-Nadiri" gördüm. Çox təəccübləndim. Öz-özümə düşündüm: "Bir kitabxanada eyni kitabdan Tehran, Təbriz, Bombey və başqa yerlərdə çap olunmuş müxtəlif nüsxələrin toplanmasının nə mənası var?" Nəhayət, bunun səbəbini İbrahim bəyin özündən soruşmaq qərarına gəldim və dedim:
“Bu qədər "Tarixi-Nadiri"ni nə üçün buraya toplamısınız?”
O dedi:
“Atamdan yadigardır. O rəhmətlik bu kitabı hədsiz dərəcədə sevirdi. Bunu hamı bilirdi. Ona görə də həmin kitabdan harada əlyazması və ya yaxşı çap olunmuş nüsxə tapsaydılar, mərhum atamın yanına gətirər və yaxşı qiymətə satardılar. Hələ atam bu kitabın bir neçə cildini vəqf etdiyi üçün vəfatından sonra gəlib apardılar.”
Xülasə, onun iranlılıq təəssübü o dərəcədə idi ki, qələm onu şərh etməkdə acizdir. Misal üçün, əgər bir nəfər bilə-bilə və ya bilmədən onun yanında İranı pisləsəydi, İbrahim bəy onu dinsiz və qeyrətsiz adlandırıb, ömrünün axırınadək onunla danışmazdı. Misirdə bir neçə nəfər də İranın mötəbər taciri vardı. Hər birinin sərvəti əlli min tümənə çatardı. Hamısının dövləti aşıb-daşırdı. Ancaq İranın dövlət məmurlarının özbaşınalığı, zülm və təcavüzündən cana gəlib, təbəəliyini tərk etmiş, hər birisi özünü İngiltərə, Fransa, Rusiya və bu kimi böyük dövlətlərdən birinə bağlamışdır ki, məmurların şərindən asudə olsun. Bu tacirlər həmin qeyrətli şəxsə də xeyirxahlıq üzündən dəfələrlə nəsihət edib deyirdilər ki, sən də İran təbəəliyini tərk etməsən öz vərəsələrinə və övladına açıq zülm və xəyanət etmiş olarsan. Çünki Osmanlı ölkəsində və Qafqazda olan İran səfirləri və məmurları özlərini ölmüş iranlıların həqiqi varisi və hamisi, dirilərinin isə qəyyumu hesab edirdilər. Bunun üçün də sən öləndən sonra irsindən övladlarına bir şey verməyəcəklər. Məgər hər gün buna oxşar hadisələri görmür və ya eşitmirsən? Ancaq bu qeyrətli şəxs onların nəsihətinə qulaq asmır, hətta sözlərini belə eşitmək istəmirdi. Konsullar neçə dəfə bəhanə tapıb onu həbs və cərimə etdirmişdilərsə də, o yenə də təmkinini pozmayıb, təbəəliyini dəyişdirməyi qeyrətinə sığışdırmamışdı. Öz zülmü və alçaq bidətləri ilə indi də İstambulda və sair Osmanlı vilayətlərində iranlıların var-yoxuna od vuran və hamının nifrətini və lənətini qazanan Hacı Mirzə Nəcəfəli xan bu xoşxasiyyətli insanın vəfatından sonra, onun mötəbər şəri vəsiyyətnamə qoyub getməsinə baxmayaraq, vərəsəsindən min ingilis lirəsi almayınca onların yaxasından əl çəkmədi. Əgər vəsiyyətnamədə kiçik bir barmaq yeri tapsaydı, onda allaha pənah, bütün var- dövləti içəri salmayanadək yaxalarından əl çəkən deyildi.
Sözün qısası, İbrahim təzəcə iyirmi yaşına qədəm qoymuşdu ki, atası vəfat etdi. Son nəfəsində atası öz oğlunu yanına çağırdı. Belə bir ataya layiq olan tərzdə vəsiyyətini eləyib dedi:
"Mənim gözümün işığı! Mən atalıq vəzifəsini sənin haqqında yerinə yetirdim, ana dili və milli dilindən əlavə, sənin kimilərin dadına çatan və kişi üçün bir hünər sayılan xarici dillərdən və fənlərdən də sənə öyrətdim. Sən bunların hamısını öz fərasətinlə, fitri zəkanla gözəlcə qavradın. Allaha şükür, sənin pak əxlaqına, abrına və dəyanətinə söz ola bilməz. Bu cəhətdən mən səndən razıyam. Lakin indi mənim həyatımın şamı sönərkən sənə bir neçə vəsiyyətim var. Yaxşı qulaq as, hər iki dünyada xoşbəxt olmaq üçün onları yadından çıxarma!
Birincisi budur ki, ananı sənə tapşırıram. Sən özün bundan sonra biləcəksən ki, o və mən sənin boya-başa çatmağın və tərbiyən üçün nə kimi zəhmətlərə qatlaşmışıq.
İkincisi, sənin mürəbbin və müəllimin olan Mirzə Yusif əmidən muğayat ol; ona görə ki, ata- anadan sonra müəllimin hörməti hər bir kəsin borcudur. Ələlxüsus ki, Yusif əminin hörməti. O, sədaqətli, dəyanətli, vəfalı bir adamdır; ömrünün əvvəlindən bizimlə bir yerdə olub. İndi onu ailəmizin bir üzvü hesab etmək lazımdır.
Üçüncüsü, heç vaxt gözəl milli adət-ənənəni tərk eləmə. Bəzi biqeyrət nanəciblər İranı pisləyirlər, sən onlara uyma; yalan deyirlər. Hətta, misal üçün, onların sözləri düz olsa da, sən onlara qoşulma, vətəni pisləməkdə onlarla həmavaz olma.
Dördüncüsü, öz sirrini hər bir adamdan gizli saxla. Yalnız sınaqdan çıxmış təmiz vicdanlı dostuna ürəyini aç. Ancaq, heyhat, belə dost az tapılar; o, kimya hökmündəndir.
Beşincisi, yaltaq adamlardan bacardıqca kənar gəz. Səni üzdə tərifləyəndən mümkün qədər uzaqlaş. O, səni tərifləməklə öz istədiyini ələ keçirməkdən əlavə, səni insan üçün ən pis sifət sayılan lovğalığa və xudbinliyə düçar edər. Bu isə hər bir dərddən betərdir.
Altıncısı, az qonaq get, qoy sənin yanına çox qonaq gəlsinlər. Yəni qonaq getməyə yox, qonaq çağırmağa daha artıq rəğbətin olsun. Əliaçıqlıqda ifrata varma. Nə o qədər bağışla ki, məşhurlaşasan, nə də o qədər sıx ki, ad çıxarasan. Yəni əgər məşhursansa, hər tərəfdən dilənçilər sənin üstünə töküləcəklər; xəsislik göstərsən -- səninlə düşmən olarlar. Bu, əlbəttə, ehtiyacı olan yoxsullar haqqında deyil, yaltaq borc istəyənlər xüsusundadır.
Adamların sənə dediyi sözə inanmadıqda onlarla mübahisəyə və münaqişəyə girişmə, sakit əyləş, heç bir söz demə.
Sənə bərk-bərk tapşırıram ki, altı-yeddi ilədək ticarətlə məşğul olma. Allaha şükür, dolanmaq üçün hər cür imkanın var. Otuz yaşına çatanadək otur ye. Bu müddət ərzində dünyanın harasına könlün istəyirsə, səyahətə çıx. Bu səyahət üçün min lirə ayrıca sənin adına yazmışam, onun başqa vərəsələrə heç bir dəxli yoxdur. Lakin səyahətini yalnız şəhərlərin abadlığı və ya xarabalığını seyr etməyə həsr etmə. Hər yerdə bir neçə gün qal. O yerin bütün sakinlərinin məişət tərzi və yaşayışını diqqətlə öyrən, o ölkənin illik ticarət statistikasını dərindən mütaliə elə, bununla sən başqa xarici ölkələrdən oraya hansı malların və məhsulların idxal edildiyini öyrənərsən, həm də bilərsən ki, ildə müəyyən şeydən orada nə qədər satıla bilər. Bununla birlikdə o ölkədən hər il hansı maldan nə miqdarda ixrac edildiyini də bilməlisən. Çatdığın hər bir şəhərdə özün üçün oranın mötəbər adamlarından bir neçə nəfər dost tap, onlarla məktublaş.
Bu səyahətində, Yusif əmi diri olarsa, onu da özünlə apar, qoy ağır vaxtlarında sənin qayğına qalan bir adam olsun.
Sən bu şəhərdə mənim dostlarımı tanıyırsan, onların hörmətini məndən daha artıq saxla.
Mənimlə dost olmayanlardan uzaq gəz; çünki mən dost seçməkdə çoxlu əziyyətlərə qatlaşmışam. Adamları tanımaq, onları sınamaq çox zəhmət tələb edir. Bu iş üçün bacarıq və hünər lazımdır.
Səyahət zamanı hansı şəhərə çatdın, oraya daxil olduğun və çıxdığın günün tarixini və bütün müşahidələrini qeyd dəftərində yaz, bir gün çatar ki, sənin karına gələr.
Qalan şəri vəsiyyətlərimi bircə-bircə vəsiyyətnamədə yazmışam...."
Atasının vəfatından sonra, gözəl əxlaqı, doğru-düzgünlüyü, xeyirxahlığı və təmiz dolanmasına görə İbrahim bəyi dost-düşmən barmaqla nişan verirdi. Bütün işləri ölçülüb-biçilmiş, adamlarla rəftarı olduqca mülayim və gözəl idi. Milli təəssübdə də İbrahim bəy atasını ötüb keçdi. Belə ki, bir para zarafatçı həmvətənləri onu pərt etmək istəyəndə İranın bəzi eyblərindən onun yanında danışmağa başlardılar. Məsələn, deyərdilər: İranda nizam-intizam, qanun yoxdur, əsgərlər ayaqyalındır, dövlət müəyyən məbləğ rüşvət alıb vilayətləri hakimlərə satır; hakim, bəylərbəyi, kətxuda, darğa, fərraşbaşı -- hərəsi bir badalaq qurub, günahsız adamlara işgəncə verir, həbs və cərimə edirlər. Bir şəhərdə on beş yerdə kündəzəncirli həbsxana var. Bir şəhərdə on-on iki bəst yeri var. Üləmanın evləri, hakim və ya filan sərtibin sərtövləsi müqəssirlərin bəsti hesab olunur. Şəhərlər çirklidir, məscidlər rövnəqsizdir. Onlar ilin on bir ayı bağlı qalır. Payızda bir para anlaqsız adamlar məscidləri qovun-qarpız anbarı eləyirlər. Hamamların vəziyyəti bərbaddır, xəznələrdə su qoxuyur, hər cür yoluxucu xəstəliyə tutulmuş adamlar bu xəznələrdə çimir, minlərlə insanı xəstələndirirlər. Xəznənin murdar suyunu o qədər dəyişdirmirlər ki, onun rəngi bataqlıqda qalan suyun rənginə oxşayır. Ruhanilər bir-biri ilə düşmənlik edib rəqabət aparırlar. Onların hər biri seyid adı ilə on-on beş nəfər lotu saxlayır, lazım olan vaxtlarda onların vasitəsilə əhalini hakimlərin evlərini talamağa və qarət etməyə yönəldirlər. Özləri isə suyu bulandırdıqdan sonra məqsədlərinə nail olurlar.
Bəzən də bu zarafatçı adamlar hakimlərin qəddarlığından, əhalini istədikləri zülmə, işgəncəyə və talana məruz qoymalarından, onların hədsiz-hüdudsuz zülmündən xalqın baş götürüb cəlayi- vətən etməsindən söhbət açır, özü də bütün bu ürəyədəyən sözləri İbrahim bəyə eşitdirirdilər. Biçarə İbrahim bəy bu sözləri eşitdikcə hirslənir, onların bəzisini dinsiz, bir parasını qeyrətsiz adlandırırdı. Elə vaxtlar da olurdu ki, iş yaman-yovuzdan yumruğa, çomaq davasına, hətta bir- birinin saqqalını yolmağa və əlbəyaxa olmağa da çəkirdi. Dostları İbrahim bəyin xasiyyətinə bələd olduqları üçün onun söyüşlərinə, ağır sözlərinə dözürdülər.
Bəzən də əksinə olurdu, İbrahim bəyin dostları onu sevindirmək istəyirdilər. Çayxanada oturub, yolunu gözləyirdilər. İbrahim bəyi uzaqdan görən kimi İranın əzəmətindən, şövkətindən söhbət açırdılar. Yazıq İbrahim bəy ürəyinə yatan sözləri eşidib, könül xoşluğu ilə əyləşir, vəcdlə onlara qulaq asırdı. Onun sevincinin birinci əlaməti bu idi ki, papiros qutusunu cibindən çıxarıb mizin üstünə qoyar, bütün çayxanada oturanlara müraciət edib deyərdi: "Bismillah, buyurun papiros çəkin!"
İrandan söhbət açanlar da şahın əmrlərindən danışar -- hər bir şəhərdə bir neçə rüşdiyyə məktəblərinin açılması haqqında şahın qəti əmr verməsini, vilayət hakimlərinə xalqla ədalətlə rəftar etmələri xüsusunda ciddi tapşırıq verməsini və bunun üçün nazirlər Darüşşurasında "hakimlərin iş üsulu" adlı bir kitabça tənzim olunub göndərilməsini söyləyirdilər. Bir başqası deyirdi ki, Zilli-Sultan yüz min atlı və piyada qoşunu bütün yeni silah, hərbi ləvazimat və sursatla hazır vəziyyətdə saxlayıbdır.
Bu kimi söhbətləri eşitdikdə yazıq İbrahim bəy elə sevinirdi ki, bilmirdi nə eləsin. Hey çayçıya deyirdi ki: "Ağalara çay, qəlyan ver!" Özü isə yanında oturanlara tez-tez papiros təklif edirdi. Söhbət getdikcə qızışırdı. Bir başqası deyirdi: "Mən arxayın bilirəm ki, şahın bircə işarəsi və hökmü ilə iki həftə ərzində Şahsevən və Talış ellərindən əlli min atlı qoşun hərbə hazır vəziyyətdə toplanar, hamısı da bütün xərcləri öz öhdəsinə götürər". O birisi deyirdi: "Hələ sənin Bəxtiyari atlılarından xəbərin yoxdur. Onlar iki həftə ərzində yüz min atlı qoşun hərbə tam hazır vəziyyətdə çıxara bilərlər". Üçüncüsü onun sözünü yarımçıq qoyub, Marağa və Əfşar qoşunlarının rəşadətindən və qəhrəmanlığından söz açırdı. Bu kimi məclislərin söhbəti sona çatdıqda İbrahim bəy könül açıqlığı və məmnuniyyətlə bütün çayxanada oturanların çay, qəlyan pulunu verər, hətta bəzi vaxt onları nahara və faytonla gəzməyə də qonaq edərdi.
Bu haqda Misirdə sakin olan Hacı Kərim adlı bir isfahanlı qəribə bir əhvalat nəql edirdi. Hacı deyirdi ki: "Bir vaxt Misirdə vəziyyətim lap ağırlaşmışdı, taleyim əsla üzümə gülmürdü. Bütün dost-aşnadan borc almışdım, daha bir adama gümanım getmirdi ki, hətta bircə şahı ilə əlimdən tutsun. Əlim hər yerdən üzülüb, gecənin yavan çörəyinə möhtac qalmışdım. Hamıdan betəri bu idi ki, altı ay idi mənzil kirəsini verməmişdim. Evin sahibi olan ərəb mənim boş vədlərimdən, bu gün-sabaha salmağımdan təngə gəlib məhkəməyə şikayət eləmişdi. Məhkəmə onun əlinə hökm vermişdi ki, mənzil kirəsinə on iki lirə alandan sonra məni evdən qovsun. Min xahiş-iltimasla ondan on gün möhlət almışdım. Öz-özümə deyirdim: "Xudaya, nə eləyim?" Elə bil mənim ürəyimə damdı ki, bu işin çarəsi İbrahim bəydədir. Oturub düşündüm, ölçüb-biçdim, bu müşkül üçün tədbir aradım, bir məktub yazıb hazırladım. Guya mənim qohumlarımdan biri bu məktubu Tehrandan göndərmişdir. Sonra isfahanlı tacir Hacı Mirzə Rəfinin yanına gedib, ondan İran poçtu markası olan köhnə bir zərf aldım. Yazdığım məktubu zərfin içinə qoyub İbrahim bəyin yolu üstündə dayandım. Bilirdim ki, o, hər gün bu yolla get-gəl edir. Uzaqdan İbrahim bəyi görən kimi məktubu cibimdən çıxarıb oxumağa başladım. Özümü görməməzliyə vurmuşdum. İbrahim bəy yanıma çatan kimi başımı qaldırıb salam verdim. O, ucadan "əleykəssəlam" deyib, soruşdu:
“Hacı Kərim ağa, haradan təşrif gətirirsiniz?”
“Poçtdan gəlirəm, -- dedim. Tehrandan məktub almışam.”
Dedi:
“Tehrandan?”
Dedim:
“Bəli, Tehrandan.”
“Çox gözəl, təzə nə xəbər var?”
Dedim:
“Hələ məktubu axıra qədər oxumamışam, amma şahın və başqalarının adı görünür.”
İbrahim bəy əl-ayağa düşüb hövlnak dedi:
“Gedək bu çayxanada bir stəkan çay içək, siz də məktubu arxayın oxuyun görək nə yazıblar.” Cavabında dedim:
“Hərçənd ki, başım yaman qarışıqdır, ancaq bilirəm ki, sizin Tehran xəbərlərini eşitməyə böyük həvəsiniz var, müzayiqə etmirəm, buyurun gedək.”
Çayxanaya getdik. Oturan kimi çay, qəlyan sifariş elədi. Sonra dedi:
“İndi oxu görək nə xəbər var.”
Mən də məktubun əvvəlindən oxumağa başladım.
MƏKTUBUN MƏZMUNU:
"Mənim əziz qardaşım! Məktubunuzu aldım, salamatlığınızdan xəbərdar olub, çox-çox sevindim. Üsgülü tacir Hacı Əbdürrəzaq ağa vasitəsilə həvalə etdiyiniz iyirmi beş lirə çatdı. Sizin, tapşırdığınız kimi, həmin məbləği İsfahana Məşədi Məmmədrzanın üstünə göndərdim ki, o, on lirəsini sizin evinizə versin, qalan on beş lirəsini də borcunuz hesabına Ağa Həsənə çatdırsın. Əlbəttə, özləri də bu haqda sizə yazacaqlar. Yazılmalı başqa mühüm mətləb yoxdur. Ancaq neçə gün bundan qabaq böyük bir hadisə üz verdi. Az qalmışdı ki, şəni yüksək İran dövləti İngiltərə hökumətinə müharibə elan etsin. Ola bilsin ki, eləyibdir də. Lakin neçə gündür ki, münaqişələr ortalıqdan qaldırılmış, ara bir qədər sakitləşmişdir. Deyildiyinə görə, münaqişənin səbəbi bundan ibarət idi ki, İngiltərənin səlahiyyətli naziri bizə məlum olmayan bir siyasi məsələ üstündə Sədr- əzəm cənablarına hörmətsizliklə cavab qaytarmışdı. O cənab da mətləbi şah əlahəzrətlərinin nəzərinə çatdırmış, şah haman saat qəti hökm vermiş ki, xarici işlər naziri teleqrafla Londona xəbər versin ki, İngiltərə hökuməti öz səfirini bir həftədən gec olmayaraq Tehrandan geri çağırsın və cəzalandırsın. Əks təqdirdə İran qoşunu iki həftəyədək Herata doğru yürüş aparmaq və bütün Hindistanı işğal etmək əzmində olacaqdır. Haman gün əlahəzrət Zilli-Sultan cənablarına teleqrafla hökm olundu ki, dördüncü ordu iki həftəyədək bütün sürsatla Əbişəhr bəndələrinə doğru hərəkət etməyə hazır olsun.
Bunlardan başqa, rəbiül-əvvəl[1] ayının iyirmi dördündə paytaxtda qoşunun ümumi sanı təşkil edildi.
Bu san olduqca tamaşalı idi. Məşq meydanında şahın xüsusi ordusu və paytaxtda olan əlli minə yaxın atlı, piyada və topçu qoşunları manevr vaxtı elə bir cəldlik və çeviklik göstərdilər ki, dost- düşməni heyran qoydular. Qibleyi-aləmin özü qoşuna şəxsən başçılıq edib fərman verirdi. Sözün qısası, böyük mərəkə var idi. Naibüssəltənə hərbi nazir olduğu halda bir sərhəng kimi o tərəf-bu tərəfə qaçırdı. O qədər üz-gözünə toz qonmuşdu ki, heç kəs onu tanıya bilmirdi. Nəhəng topların tüstüsündən hava elə tutulmuşdu ki, günəşin şüası yerə düşmürdü. Bəli, haman gün teleqramın cavabı Londondan gəlib çatdı. Məzmunundan xəbərim yoxdur. Ancaq bu qədər bilirəm ki, Almaniyanın səlahiyyətli naziri vasitəçi oldu. Almaniya imperatorundan da qibleyi-aləmə xüsusi teleqram çatdı. Orada yazılmışdı ki, aramızda olan dostluq və səmimiyyət naminə xahiş edirəm o zati-ali sülhü qorumaq və ümumi məsləhət naminə şahanə mərhəmətini əsirgəməsin. Ona görə ki, o zati-aliyə məlumdür ki, bu gün dünyanın hər hansı tərəfində bir top səsi eşidilsə, ümumi hərb bütün aləmi bürüyəcəkdir. Çünki dövlətlərin siyasəti bir-birinə bağlıdır. Belə olduqda, böyük bir hərc-mərclik yaranacaq, allah bəndələrinin məişətinə səbəb olan ticarət işi ölkələr arasında pozulacaq. Mən o müdrik padşahla aramızda olan şəxsi dostluq naminə istəmirəm ki, şəni yüksək İran dövləti belə bir müharibənin başlanmasına səbəb olsun. Təvəqqe edirəm o ağılsız səfirin təqsirindən keçəsiniz.
Bu minvalla məlum olur ki, müharibə olmayacaqdır. Amma qərar olub ki, İngiltərənin səlahiyyətli naziri üzr istəməklə bərabər cənab Sədr-əzəmin evinə getsin və açıq şəkildə onun könlünü ələ almağa çalışsın, öz dediklərindən peşman olduğunu bildirsin. Deyirlər həmin səlahiyyətli nazir bir aydan sonra işdən çıxarılıb Tehrandan geri çağırılacaq. İran dövləti daha heç vaxt onun səfirliyini qəbul etməyəcək, başqa birisi onun yerinə gələcəkdir".
Yazıq İbrahim bəy bu xəbərdən elə fərəhlənib sevincə qərq olmuşdu ki, onu vəsf etmək mümkün deyil. İsfahanlı Hacı Kərim məktubu əvvəldən axıradək oxuduqdan sonra deyir:
“Daha məni bağışlayın, işim var, gərək mürəxxəs buyurasınız.”
İbrahim bəy tam könül açıqlığı ilə deyir:
“Hacı Kərim ağa, hara gedirsiniz, nahar vaxtıdır, gedək çörək yeyək, acmışıq.”
Hacı Kərim deyir:
“Xeyr, iltifatınız artıq olsun, gərək gedəm, işim çoxdur, inşallah başqa bir vaxt. Xudahafiz, allah amanında!”
Hacı Kərim gedir. İbrahim bəy çay pulunu verib çayxanadan çıxır. Lakin sevincindən bilmir haraya getsin, nə eləsin. İxtiyarsız fayton çağırır. Fayton gələn kimi oturub, haraya getməli olduğunu bildirmədən faytonçuya deyir: "Sür!" O, özündə deyil. Faytonçu o qədər sürür ki, şəhərdən kənara çıxır. Yalnız bu vaxt dönüb İbrahim bəyə deyir: "Bəy əfəndim, haraya təşrif buyuracaqsınız?" İbrahim bəy cavab verir: "Gəzmək, gəzmək istəyirəm".
İbrahim bəy xeyli gəzdikdən sonra gün batana yaxın, nahar yeməmiş, ac-susuz, haman nəşə ilə evə qayıdır və bir baş kitabxanaya gedir, "Tarixi-Nadiri"-ni götürüb, Nadirin Hindistan səfəri əhvalatını oxuyur. Bu mütaliədən onun sevincinə yeni bir nəşə də əlavə olunur.
Bu vaxt İbrahim bəyin anası gəlib deyir:
“Oğlum, bu gün harada nahar elədin? Bizi lap nigaran qoydun.”
“Anacan, heç yerdə bir şey yeməmişəm, ancaq könlüm elə toxdur ki, on gün də bir şey yeməsəm, acmaram,” -- deyə İbrahim bəy cavab verir.
Sözün qısası, o gecə İbrahim bəyin sevincinin dərəcəsini ancaq özü bilirdi. Sabahı günü dostlarından bir-ikisinə rast gəlmək ümidi ilə evdən bir qədər də tez çıxdı. O istəyirdi Hacı Kərimin dünənki məktubu haqqında onlara söhbət eləsin. Şənliyin təsviri fərəh gətirər, -- demişlər. İbrahim bəy istəyirdi dünənki şad xəbəri dostlarına söyləməklə bir daha zövq alsın. Fəqət o, dostlarından heç birinə rast gəlmədi. Yenə də İsfahanlı Hacı Kərimin sorağını tutmaq üçün o çayxanadan bu çayxanaya getdi. Qəzadan onu da tapa bilmədi.
Hacı Kərim isə kələyinin baş tutduğunu və İbrahim bəyin onun dalınca gələcəyini bilirdi. Ancaq məqsədə tez çatmaq üçün o günü evdən çıxmadı. Yazıq İbrahim bəy öz hədsiz sevincini bölüşdürmək məqsədilə o gün bir adam tapa bilmir, axşamadək gəzdikdən sonra evə qayıdır. Namazını qılıb, şam yedikdən sonra kitab oxumaqla vaxtını keçirir. Sabahı günü yenə də həmişəkindən daha tez evdən çıxır. Bir başa Məhəmmədəli Paşa meydanında olan böyük çayxanaya gedir. Fürsət dalınca gəzən Hacı Kərim nahara yaxın gəlib çıxır. İbrahim bəyin tək oturduğunu gördükdə saymazyana ötüb keçmək istəyir. Lakin İbrahim bəy Hacını görcək tələsik halda ucadan onu səsləyir. Belə bir fürsəti axtaran Hacı Kərim geri dönüb, İbrahim bəyi ilk dəfə görürmüş kimi, ona salam verir. İbrahim bəy salamın cavabını verəndən sonra deyir:
“Ay Hacı, qurbanın olum, hara belə tələsirsən?”
“Bu tərəfdə bir az işim var,” -- deyə Hacı cavab verir.
“Hacı, sən allah, əyləş bir stəkan çay iç.”
“Çox sağ ol, otura bilmərəm, getməliyəm.”
“Canım, niyə belə tələsirsən, əyləş görək.”
“Üzr istəyirəm, eləyə bilməyəcəyəm.” -- İbrahim bəy bir daha təkid edir:
“Ay Hacı, qurbanın olum, mən bilirəm ki, sənin mağazan yoxdur, bir yerdə qulluq da ki eləmirsən, daha bu qədər naz nəyə gərəkdir?”
Hacı Kərim yenə də yumşalmır:
“Doğru buyurursunuz, heç bir tələsik işim yoxdur, amma elə bir üzrüm vardır ki, sizin saydıqlarınızın hamısından üstündür.”
İbrahim bəy Hacının ətəyindən tutub deyir:
“Di otur görüm üzürün nədir.”
Hacı deyir:
“Doğrusu budur ki, bir nanəcib Misir ərəbinə azca borcum var. Onun müqabilində mənim də birindən tələbim var. Vədə verib ki, gələn ayın əvvəlində ödəsin. Amma mən ərəbə gərək bu gün pul verəm, ancaq yoxumdur. Burada ki, çayxananın qabağıdır, qorxuram o köpək oğlu məni burada görüb yaxalasın, tələbini istəsin, hay-küy qaldırsın, həm siz xəcalət çəkəsiniz, həm də mən rüsvay olam. Əgər çayxananın içərisində əyləşsəydiniz, bəlkə də camaat arasında gözündən yayına bilərdik. Amma burada otura bilmərəm; çünki yolu bu tərəfdən düşsə, uzaqdan görən kimi tanıyacaq.”
Onda da eşşək gətir, mərəkə yüklə.
İbrahim bəy soruşur:
“Məgər neçə borcun var?”
“Elə bir şey deyil, cəmi on beş lirə.”
İbrahim bəy təmkinlə deyir:
“Bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur, allah kərimdir, əyləş görək.”
Hacı naz-qəmzə ilə oturur. İbrahim bəy qəhvəçini çağırıb ondan qələm-davat istəyir. Çek dəftərini cibindən çıxarıb bir şey yazır, sonra Hacıya tərəf uzadıb deyir:
“Buyur, Hacı, bu sənin on beş lirənin həvaləsi. Nə vaxt könlün istəsə gedib bankdan ala bilərsən. İndi arxayınlıqla qəhvə iç. Ancaq tələbini alan kimi mənim pulumu gətir qaytar.”
Hacı deyir:
“Sizə artıq dərəcədə təşəkkür edirəm. Doğrudan da mənim yaxamı bu mürvətsiz ərəbin əlindən qurtardınız. Onda mən də sizə bir sənəd yazıb verim. İnşallah iyirmi günün ərzində sizin pulunuzu qaytararam. Əgər bir yerdə verə bilməsəm də üç vədədə beş lirə-beş lirə borcumu üzərəm.”
“Sənəd-zad lazım deyil. Sizin sözünüz mənim üçün sənəddir.”
Bir qədər söhbətdən sonra İbrahim bəy soruşur:
“Hacı, srağagünkü məktub yanınızdadırmı?”
“Bəli, necə bəyəm?”
“Mümkünsə onu ver mənə, istəyirəm özüm oxuyam. Nə yaxşı məktubdur! Biqeyrət köpək uşaqları hey yalandı ki, özlərindən toxuyurlar. Həya eləməyib deyirlər ki, İranda xarici səfirlər, konsullar, hətta xarici təbəələr istədiklərini eləyirlər; bir adam onlara deyə bilmir ki, gözünün üstündə qaşın var. İndi, gəlin Tehrandan bir müsəlmanın başqa bir müsəlmana yazdığı bu məktubu öz kor gözlərinizlə görün.
Bu vaxt Hacı məktubu qoltuq cibindən çıxarıb İbrahim bəyə verir. İbrahim bəy məktubu açmaq istərkən Hacıdan soruşur:
“Hacı əmi, başqa bir mətləb yoxdur ki?”
“Xeyr, başqa mətləb olarsa da sizdən gizlin ola bilməz,” -- deyə Hacı Kərim cavab verir.
İbrahim bəy məktubu oxumağa başlayır. Oxuduqca bir ucdan "qurbanın olum", "canım sənə fəda", "allah qılıncını daha da kəskin eləsin" deyir və hədsiz sevinclə məktubu bir neçə dəfə başdan-ayaqa oxuyur. Ancaq oxumaqdan doymur, üzünü Hacı Kərimə tutub deyir:
“Hacı Kərim ağa, qoy bu məktub bir neçə gün mənim yanımda əmanət qalsın.”
Hacı kələyinin üstünün açılmasından ehtiyat edib deyir:
“Vallah, əgər məktubda arvad-uşağın adı olmasaydı, heç bir müzayiqəm yox idi, məktubun sizin yanınızda qalmasına etiraz etməzdim. Amma özünüz yaxşı bilirsiniz ki, belə bir məktubun sizin yanınızda qalması münasib deyil.”
Hacı məktubu alıb tələsik cibinə qoyur, İbrahim bəylə vidalaşıb gedir, evin kirəsini ərəbə verib rahatlaşır.
İbrahim bəyin milli təəssübünün dərəcəsini bu hadisədən ölçmək çətin deyildir. Bu qeyrətli cavan özünü tanıyan gündən etibarən İskəndərin İrana qoşun yeridib, oranın bir çox şəhərlərini xaraba qoyması və qədim İranın paytaxtı olan İstəxr şəhərinə od vurması, Daranın öldürülməsi üzündən İskəndər adını dilinə gətirmək istəməzdi. Əgər İskəndəriyyə şəhərindən ad çəkmək məcburiyyətində qalsaydı da, onu "Misir torpağının limanı" adlandırardı.
Bütün bunlar İbrahim bəyin tükənməz qeyrət və təəssübündən və onun şərhi-halından qısaca bir nümunədir. Lakin ola bilsin ki, bir para dar düşüncəli adamlar onun bu qeyrətini və təəssübünü yersiz cəhalət və fanatizmə yozsunlar. Ancaq həqiqətdə belə deyil. Bu əziz həmvətənimiz cavan olsa da, öz dövrünün yetişdirməsi olan təcrübəli, ağıllı, fərasətli, kamil adamlardan biridir.
Ancaq burası var ki, İran adını eşidən kimi ixtiyarı əlindən gedirdi. Vətən eşqi onun bütün varlığına hakim kəsilmişdi. Öz məşuqəsi haqqında heç kəsdən pis bir söz eşitmək istəmirdi. Bu da o cavanın gözəl xasiyyətlərindən biri sayılmalıdır.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-ibrahim-beyin-seyahetnamesi
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Günün batmasına yarım saat qalmış möhtərəm cənab rəsmi geyimlə qapıdan içəri girdi.“Bağışlayın, vaxt azdır, namazımı qılım gəlim,” -- dedi və getdi. Azan səsi təzəcə ucalmışdı ki, yenidən qayıtdı. Rəsmi geyimini dəyişmişdi. Ağ tirmədən tikilmiş gözəl paltar geymişdi. Salam verdi. Yerimdən qalxıb əlindən öpdüm. O da mənim alnımdan öpüb əyləşdi. Buyurdu:
Səyahətnamənin mətni, 10“Əzizim, bu məsələ hamıya bəllidir ki, məmləkət və şahlıq adlanan dövlətin həqiqi mənası müəyyən qaydalar əsasında bir yerdə toplanmış insan cəmiyyətindən ibarətdir. Nəzəri və əməli hikmətin incəliklərindən və hadisələrin xüsusiyyətləri sirlərindən xəbəri olan bir para uzaqgörən arif tədqiqatçının əqidəsinə görə ictimai quruluşların vəziyyəti həqiqətdə insanın fərdi əhval- ruhiyyəsi kimidir. Çünki dərindən baxanda görürsən ki, bir çox hallarda insanların ictimai və fərdi yaşayış vəziyyətləri bir-birinə oxşayır....”Filosoflar deyirlər: insanın ömrü üç mərhələyə -- inkişaf etmə, sabitləşmə və ölgünləşmə dövrlərinə bölündüyü kmmi, dövlətlər və bəşər cəmiyyətlərinin də üç mərhələsi olur. Ancaq insan orqanizminin zəifliyindən və ya güclülüyündəm asılı olaraq bu üç mərhələnin vəziyyəti müxtəlif adamlarda fərqli olur. Yəni orqanizmi zəif adamlarda ölgünləşmə dövrü güclü olur və sağlam adama nisbətən daha tez gəlib çatır. İnsanların ömründə nəzərə çarpan bu cəhət dövlətlərin və bəşər cəmiyyətlərinin də həyatında özünü göstərir. Dövlətlər də zəif olduqda, onların inkişaf, sabitləşmə və ölgünləşmə mərhələləri qısalır. Buna görə da bir para qədim ictimai quruluşlar orqanizmi zəiflədiyinə görə, sürətlə aradan gedir, inkişaf mərhələsində sabitləşir, sabitləşmə dövründə ölgünləşir. Necə deyirlər, əcəl-mayallaq olur, təbii vaxtından əvvəl devrilir. Bunun əksinə olaraq bir parası da güclü və sağlam orqanizmə malik olduğuna görə inkişaf və sabitləşmə dövrü uzanır. Keçmiş tarixə diqqətlə fikir verilsə bu iki incə məsələ hamıya aydın olar.
Səyahətnamənin mətni, 11Şamı yedik, süfrəni yığışdırdılar. Möhtərəm cənab bir qədər də öz sərgüzəştindən danışdı.Misirin ticarətindən və sairədən soruşdu. Bu haqda bildiklərimi söylədim. Saat beş idi, mənzilə qayıtmaq üçün izin istədim. Buyurdu fayton hazırlasınlar. Təkidlə razılaşmadım. Fanar yandırıb, nökərlərdən iki nəfərinə buyurdu ki, məni mənzilə çatdırsınlar. Durub yenə də əlini öpmək istədim, qoymadı.
Səyahətnamənin mətni, 12Seyidə dedim:“Ay ağa, iranlılardan İstambulda iki nəfər tanıyıram. Onların ikisinin də adı uzun illər boyu iranlıların yadından çıxmayacaq. Birinə həmişə rəhmət oxuyacaqlar; o birisinə isə daim lənət deyəcəklər. İstambulda olan heç bir iranlıdan eşitmədim ki, mərhum Mirzə Hüseyn xan Müşirüddövlənin adı çəkiləndə onun ruhuna rəhmət oxunmasın. Eləcə də elə bir adam görmədim ki, Mirzə Nəcəfəli xanın adını söyləyəndə əvvəlcə ona bir lənət göndərməsin. Halbuki onların ikisi də ölmüşlər. Yaxşılıqla pisliyin səmərəsi bundan başqa bir şey ola bilməz. Bəsirət sahibləri bundan ibrət almalıdırlar.”
Başqa şairlərin şeirləri
Səd heyf, əzizan, belə mərdanə cəmaət,Görməyibdilər eşqi-mey-ü-meyxanə, cəmaət.
Mirzə Adıgözəl bəyəYoxdu hər çənd cənabında diyanət, Mirzə,Əzəli nemətinə etmə xiyanət, Mirzə.
GəlibMirzə Can Ağadan dəsti-səxadanTiflis ölkəsindən bir nişan gəlib,
SərçələrAllahdan qorxub bir insaf edin,Az incidin bizi, sarı sərçələr,