باری، شام را خوردیم، سفره را برچیدند. قدری از سرگذشت خود نقل کردند و از کل کار تجارت مصر و غیره پرسش‌ها فرمودند. آن‌چه می‌دانستم عرض کردم. ساعت به پنج رسیده بود، رخصت بازگشت طلبیدم. فرمودند کالسکه حاضر کنند. در نهایت الحاح راضی نشدم. پس فانوسی روشن کردند. دو تن از نوکران را فرمودند که مرا به منزل برسانند. برخاستم که دستش را ببوسم مانع شدند. عرض کردم: «تاکنون هر صدمه‌ای که در پی جست‌وجوی اسباب نقایص وطن به حقیر وارد شده بود از فیض دریافت شرف حضور جناب‌عالی به کلی رفع شد و هر زخم لسانی که از بعض ناکسان به دل ناتوانم رسیده بود، از مرهم فرمایشات تسلیت‌آمیز شما بهبودی یافت. از ادای تشکر این نعمت غیرمترقبه عاجزم. امیدوارم که به خواست خدای پس از این – چنان‌که فرمودید – اسباب اصلاح کارها فراهم آید.»

گفت: «غصه نخور، خدای کریم است. انشاءالله خوب خواهد شد. این‌قدر هست که دعا کن حیات پسر از پدر طولانی[تر] باشد و اولاد هر کسی بعد از پدر بمیرد! این دعا را در حق عموم می‌کنم نه‌تنها در حق یک نفر.»

فهمیدم اشاره به کجاست. عرض کردم: «انشاءالله!»

پس خداحافظی کرده بیرون شدم.

گفت: «هر گاه به این زودی‌ها نرفتی، بار بدین‌جا بیا.»

گفتم: «خیال دارم زودتر بروم.»

خواستم به راه بیفتم، گفت: «خوب است که به خاطرم آمد. یک خوابنامه‌ای هست صبر کن او را بدهم بخوانید.» نشستم. وجود محترم گفت: «یک نفر مانند شما – که به درد تعصب ملی و ناخوشی وطن‌پرستی گرفتار است – با من معارفه دارد. گاهی نزد من می‌آید. روزی هم به خانه آمد و همین کاغذ را که به تو می‌دهم، به من نشان داده گفت: امشب خوابی دیدم پس از بیداری نوشتم که فراموش نشود. این است که خوانده تعبیر فرمایید. چون خواندم تعبیرش معلوم شد. گفتم از غایت وضوح این خواب را اشکالی نیست. آن‌که آمده آب می‌دهد، گلاب می‌باشد ولیعهد است. بگیر بخوان! این است صورت خواب همدرد شما!»

کاغذ را گرفتم. نوشته بود:

دیشب پیش از خواب، از وضع ناگوار مملکت بر خود پیچیده با خود در جنگ بودم که مرد حسابی به تو چه که مشتی از اراذل مملکت ظالم‌اند، و چندین میلیون مظلوم. آنان‌که با همهٔ کثرت و جمعیت در رفع ظلم از خودشان اتفاق نمی‌کنند، تو را چه رسیده که یکه و تنها از صدمات و تعدیاتی که همه‌روزه بر آنان وارد می‌آید خود را پریشان و شیرینی حیات را بر خود تلخ داری و شب و روز در آرزو و حسرت دیدن ترقیات وطن و سعادت ملک و ملت و انتظام امور مملکت و آسایش رعیت و تعمیم عدالت، عمر خود را به اندوه و کدورت به پایان آری؟ به تو چه مردکهٔ دیوانه؟ در پایان اندیشه خوابم برد.

در خواب دیدم در خیابان «نصیریه»، پیرمرد ریش‌سفید و ژولیده‌موی و پریشان‌احوالی با اعتدال قامت و تناسب اعضا که لباس‌های فاخره در بر داشت، نمایان شد و جوانی دست او را گرفته است. پیر در نهایت هراسانی با جوان صحبت‌کنان راه می‌رفت و هر لحظه به اطراف خود نگران بود. ناگاه از یک طرف شورش عظیمی برپا شد. گروهی ز بازاریان و مردمان بی‌سرویا و ارادل اطراف پیرمرد را گرفته هر یک چیزی از او به غارت می‌ربودند. برخی به وجودش نیز صدمه رسانیده به سر و صورتش زخم می‌زدند. و بعضی دست و پا و اندامش را پاره‌پاره کرده گروهی جواهرات جامه‌اش را به غارت می‌گرفتند. تا این‌که او را از همه چیزی برهنه ساخته نیمه‌جان به گوشه‌ای انداختند. و از شدت صدمات وارده ضعف به وجودش مستولی شده گریه‌کنان از پای درافتاد.

بیچاره با کمال ضعف و ناتوانی به آواز حزین فریاد می‌کرد که «ای فرزندان ناخلف و ای نمک‌خواران حق ناشناس و بی‌معرفت گناه من چیست که بدین خواری در خاکم می‌کشید و به کیفر کدامین خطا بدین عقوبت سختم گرفتار می‌دارید؟»

چند نفر نیز از دور و نزدیک، به آواز بلند آن جوان را مخاطب داشته می‌گفتند «آخر تو مگر نه مسلمانی؟ از این بیچارهٔ افتاده دستگیری کن، آبی به رویش بزند، دشمنان را از اطراف او بران!» آن پیرمرد پریشان‌روزگار به همان حالت بیخودی افتاده جوان نیز هر دم به یکی متواصل گشته هر لحظه از کسی یاری می‌خواست – چه کند؟ «الغریق یتثبت به کل حشیش» – ولی از هیچ‌کس یاری و حمایت نمی‌دید. یکی می‌آمد که زخمش را مرهم بندد، زخمی دیگرش می‌زد، دیگری می‌رسید که جامه‌اش رفو سازد چون نزدیک‌تر می‌شد پیراهن از تنش می‌کشید. از دهشت این حال نزدیک بود روح از بدن من پرواز کند. با خود می‌گفتم «خدایا این چه هنگامه است و این پیرمرد کیست و تقصیرش چیست که این‌همه ستم را در حق او روا می‌بینند و احدی از او یاری و حمایت نمی‌کند؟» از یکی پرسیدم که «نام این پیرمرد مظلوم کیست؟» گفت: «مگر نمی‌شناسی؟» گفتم: «نه!» گفت: «نامش ایران خان است. آن غارتگران عمه فرزندان او هستند که به واسطهٔ عدم اطاعت و نافرمانی پدر – که ناشی از عدم تربیت است – از دولت و مکنت و افتخار و عزت محروم مانده، اکنون که همهٔ ثروت و سامان پدر را تمام کرده املاکش را بر باد داده‌اند، کارشان به دزدی و راهزنی کشیده – چنان‌که می‌بینی – پدر را بدین روز تیره نشانده، از حیاتش نومید ساختند.» در این گفت‌وگو بودیم که ناگاه از طرفی گرد برخاست. شهسواری از دور نمایان شد که فوجی از تیراندازان در پشت سر او به طرف پیر به تعجیل اسب می‌راندند. گفتم: «سبحان‌الله! این‌همه مردمان با تاب و توان، از این پیر افتاده چه می‌خواهند؟ هر گاه اینان هم پی غارت می‌آیند، چیزی به‌جا نمانده است. اگر قصد قتل او را دارند، او خود در شرف موت است، اگر برای تکفین و تدفین است، این نیزه و شمشیر را لازم ندارند. اسباب طعن و ضرب برای چیست؟ در این اثنا، یکی از سواران به من رسید از او پرسیدم که «تو را به جوانی خودت سوگند می‌دهم، این‌جا برای چه آمدید و شما چه کسانید؟»

گفت: «آن جوان سوار شیرین شمایل سرکردهٔ ماست. نام نامی‌اش مظفرالدوله است. ما را برای دادرسی و یاری این ایران خان آورده است.»

هنوز این سخن تمام نشده بود، دیدم مظفرالدوله نزد ایران‌خان رسید و فوراً از اسب فرود آمد و سر ایران‌خان را از خاک برداشت و به روی زانو گذاشت. قدری شربت به گلویش ریخته گلاب به رویش پاشید. کسانش نیز از هر طرف به شورشیان طاغی حمله برده از اطرافش پراکنده کردند. جوان چند تن از مقربان و معتمدین خود را به معالجهٔ آن پیر مقرر داشت و جمعی دیگر را به شستن سر و صورت و تجدید لباس او مأمور کرد. از مشاهدهٔ این همه یاری و مهربانی مظفرالدوله در حق آن پیر افتاده، ابواب شادمانی به روی من گشوده شد. پیش رفتم که زخم‌های پیر را ببینم، دیدم که مهلک است. بعضی از زخم‌ها آماس کرده، خون و استخوان‌های بدن را فاسد نموده است، به نوعی که هر حکیمی آن زخم‌ها را معالجه کرده بهبودی بدهد یا استاد حضرت لقمان و یا شاگرد حضرت عیسی‌بن مریم است. از خوف آن حالت به‌شدت هر چه تمام‌تر هراسان شده بر خود لرزیدم و از شدت لرزه بیدار گشتم.

در آن حال بانگ اذان به گوشم رسید که مؤذن می‌گفت «اشهد ان لا اله الا الله!» چون بر خود آمدم دیدم اذان صبح است. برخاسته وضو گرفتم. دوگانه برای معبود یگانه به جای آوردم و در پی آن هم نماز حاجتی خوانده مخصوصاً تندرستی و عزت ایران‌خان را از درگاه واهب‌الآمال درخواست نمودم. انتهی

بعد از خواندن این خوابنامه عرض کردم: «تعبیر این خواب چون آفتاب روشن است.»

پرسیدم: «آن جوان که به او می‌گفتند «آخر تو مسلمانی، از این پیر افتاده و مظلوم دستگیری و یاری کن کیست؟»»

گفت: «آن جوان همان بیننده خواب است که مثل تو و دیگران باید از قهر و غضب وزرای داخلیه و خارجیه باکی نداشته از کوتک وزیر جنگ نترسد. از طعن و سرزنش دیگران نیندیشد.

باید همه‌جا داد بزنید و فریاد بلند کنید که خداوند عالمیان حضرت فخر کائنات و افضل موجودات علیه و آله اکمل‌التحیات را به رسالت مأمور فرمود که ریشهٔ ظلم را از روی زمین براندازد و اساس قسط و عدل را محکم سازد. آن حضرت به فرمان خدای به شدایدی که از ابتدای آفرینش تا انتهای آن احدی بر آن‌ها متحمل نتواند شد، تن در داد. زمانی به بردباری و هنگامی به قوت شمشیر و جان‌سپاری، آن بنای مقدس را – که عدلش نام است – استوار فرمود. حالا چه شده که امت مرحومهٔ آن علت غایی موجودات، باید در زیر بار این همه مظالم فوق‌التحمل محو و نابود شوند و ترک دار و دیار گفته در خاک بیگانگان سرگشته و پریشان باشند؟ بسا کسانی هستند که شب دوم زفاف، از مظالم حکام بی‌انصاف، از خانمان خود آواره گشته زوجهٔ پانزده‌سالهٔ چندشبه‌اش را دیدهٔ امید از انتظار عودت او سفید گشته! آخر این نه همان ایران است که گلستان روی زمین و همسنگ بهشت برین بود، چرا امروز چون مغیلانزار به نظر می‌آید؟ مگر نه این‌که این خاک پاک به روزگاران مهد مدنیت جهان بود، چه شد که اکنون سکنهٔ آن راکه آموزگار تربیت دیگران بودند به عدم تربیت نام می‌برند؟ آن وقت که ایرانیان به علم و دانش بلند‌آوازه بودند، مردم فرنگ چونان دیو و دد روزگار به وحشت می‌سپردند. آیین عدالت پیشدادیان اکنون نیز سرمشق حکمرانان دادپسند تواند شد. آوازهٔ عدالت نوشیروان، هنوز طنین‌انداز مسامع جهانیان است. مقصود از نقل این حکایات باستانیان تسلی خاطر شماست. از بی‌احترامی که آن وزیر جاهل در حق تو نمود، غمگین مباش!

در این‌گونه موارد ثبات قدم لازم است. باید به عزم متین بر شداید غلبه نمود یا در آن راه سر سپرد.

یا به مراد ابرا سر گردون نهیم پای یا مردوار در ره همت دهیم سر

من خود بهتر می‌دانم از ایرانیان آنان که در ممالک خارجه مانند بمبئی یا کلکته یا مصر یا سایر ممالک عثمانی یا در ممالک روسیه، تنخواه معتنابهی فراهم آوردند، از بیم تاخت و تاز سفرا و کارپردازان و کونسل‌های خودرأی ایران، ناچارند که ترک تابعیت کنند. تا مال و اعتبار خودشان را حفظ نمایند. هر بدبخت متعصبی که آن‌چنان نکرد همه‌چیزش را باخت و هیچ‌کس را بر آنان‌که ترک تابعیت کرده‌اند، جای ایراد و ملامت نیست. هر گاه به عدل و انصاف پرسشی باشد «مجرم هزار عذر بگوید گناه را!» مگر از حالت باقی ماندن ایشان در تبعیت ایران به دولت و مملکت فایده‌ای نمی‌رسید یا واسطهٔ کاری نمی‌شدند که موجب آبادی وطن شود؟

سخن گذشتگان را هر بچهٔ مکتبی می‌خواند و می‌داند که سلطنت پایدار نمی‌شود مگر به لشکر، لشکر جمع نگردد الا با پول، پول فراهم نمی‌آید به‌جز از امن و امان و رفاه حال رعیت، آسودگی رعیت دست نمی‌دهد مگر به اجرای قوانین عدل و مساوات.

افسوس که وضع سلطنت و مملکت ما به کلی در این موارد بر عکس است و نتیجهٔ آن بر تلخ و ناگوار. خدای عمر ما را کوتاه کند که تیره‌روزی را نبینیم!»

باری، با نوکران وجود محترم، به منزل رسیده خوابیدم. فردای آن، مشهدی حسن آمد. در دست پارچه کاغذی داشت. پرسیدم: «آن چیست؟»

گفت: «روزنامهٔ ایران. هفته‌ای یک‌بار، روزهای چهارشنبه، طبع و نشر می‌شود.»

متعجبانه گرفته و خواندم. در زیر عنوان «اخبار داخله»، پس از تفصیل تشریف‌فرمایی موکب همایون به شکارگاه و دعای ذات ملکوتی صفات همایونی، مجلس دربار دولت هفته‌ای سه روز در عمارت مبارکهٔ «خورشید»، به ریاست فلان، انعقاد می‌یابد. سپاس خدای راکه کلیهٔ امور و اعمال دربار دولت و مهام داخلیهٔ مملکت، قرین نهایت انتظام است و در ضمن اخبار ولایات نیز از این قبیل. مثلاً می‌نویسد «کاشان: الحمدلله از اهتمامات کافیهٔ فلان حاکم، رعیت مرفه‌الحال و آسوده به دعای بقای عمر و دولت همایونی مشغول‌اند. کاه و جو فراوان و سایر اجناس هم ارزان است. اصفهان: ایضاً. کرمان: ایضاً. شیراز: ایضاً.» و قس علی‌هذا البواقی.

در ضمن اخبار خارجه هم از جغرافی جزیرهٔ «کوبا» و امثال آن بعض چیزها می‌نویسند که نه خود آن مطالب را می‌فهمند، نه یکی دیگر از ایرانیان.

از دیدن این‌ها دود از سرم بلند شد. روزنامه را به دور انداخته گفتم: «در تمامی ولایات ایران فریاد مردم از بیداد حکام به فلک می‌رسد، این بی‌انصاف به عدالت آنان شاهد می‌گذراند؟ مسلمانان! کسی نیست که از این روزنامه‌نویس بی‌دین سؤال کند: در حالی که در تمام ایران پنجاه نفر پیدا نمی‌شود که از جغرافیای وطن خودشان خبردار شده سرحدات و ثغور ممالک ایران را بشناسند، از خواندن و نفهمیدن جغرافی «کوبا» به حال ایشان چه فایده حاصل تواند شد؟ به جای این مطالب بی‌سر و بن، مقاله‌های سودمند نوشته، رعیت را به اطاعت پادشاه و پادشاه را به مهربانی در حق رعیت تشویق و ترغیب کن، کردار نیکوکاران را ستایش و معنی این را یادآوری کن که رعیت بی‌سلطان و سلطان بی‌رعیت، نمی‌شود این دو عنصر لازم و ملزوم همدیگرند و در لفظ دو اما در معنی یکی هستند. باید رعیت پادشاه را پدر مهربان و پادشاه رعیت را اولاد گرامی خود شمارد تا هر دو نیکبخت شوند!»

مشهدی حسن دید اوقاتم تلخ شد. گفت: «برخیزید برویم گردش!»

گفتم: «به کجا؟»

گفت: «هر جاکه پیش آید!»

گفتم: «یوسف‌عمو! برخیزید برویم!»

از منزل بیرون شده در بازار به دو نفر راست آمدیم. یکی سیدی معمم بود، دیگری مردی چهل‌ساله. اینان با مشهدی حسن معارفه داشتند، از همدیگر احوال‌پرسی کردند، بعد پرسیدند: «کجا می‌روید؟»

مشهدی حسن گفت: «می‌رویم به گردش. هر گاه کاری ندارید با هم برویم!»

گفتند: «چه عیب دارد!»

مشهدی حسن آنان را معرفی کرد. این سید نامش آقا میر حبیب‌الله، آن دیگری که بالتویی در بر داشت، از اهل قراباغ بود. می‌گفت: «در اسلامبول و شهر مسکو مدت‌ها اقامت کرده‌ام.»

باری، رفتیم. همه‌جا تماشاکنان تا میدان مشق رسیدیم. میدانی دیدیم بسیار بزرگ، آب‌پاشی کرده‌اند، پاک و خیلی باصفا بود. چند دسته از سربازان مشق می‌کردند. خیلی تماشا کردیم. مشاق این سربازان، جوانی سی‌وپنج‌ساله از اهل مجارستان بود. خیلی متأسف شدم، زیرا که آن جوان به صاحب‌منصبان پنجاه‌سالهٔ ایرانی مشق می‌داد. از آن‌جا گذشتیم. در بیرون میدان حوض بسیار بزرگی هست، خالی از صفا نبود. قدری در اطراف آن گردش کرده، رو به بالا رفتیم تا آن‌جاکه مجسمهٔ اعلیحضرت شاه را در حالت سواری از آهن و روی ریخته گذاشته بودند. بسیار با صنعت بود. گویی که خود شاه در روی اسب ایستاده است. قدری در اطرافش گشتیم. پس از آن در روبه‌روی مجسمه نشسته به سیگار کشیدن مشغول شدیم.

آن مرد قراباغی گفت: «این مجسمه بسیار خلاف قاعده است. در هیچ‌جا چنان چیزی نیست.»

سید گفت: «چه‌طور نیست؟ در همه جای فرنگستان امثال این بسیار است. در ممالک روس نیز از این قبیل خیلی دیده‌ام.»

قراباغی گفت: «عرض کردم که در هیچ‌جا چنان چیزی نیست. شما سهو دارید.»

سید از روی قهر قسم خورد و گفت که: «امثال این را در ممالک خارجه بسیار دیده‌ام.»

قراباغی گفت: «جناب آقا! راست است، آن‌ها راکه تو دیده‌ای من هم دیده‌ام، اما حرف در این‌جاست که هر یک از آن‌ها خدمات بسیار نمایان به دولت و ملتشان کرده‌اند. در پاداش آن خدمات پس از مرگ بر آن شرف نایل آمده‌اند. مثلاً یکی قلعهٔ بسیار محکمی را به یورش جان‌سپارانه فتح کرده یا حصار متینی را از دشمن قوی‌پنجه به دست آورده یا راه سعادتی برای هموطنان خود پیدا کرده است یا مؤسس قانونی بوده یا این‌که به منافع عمومیهٔ وطن خدمتی نموده یا سبب رفع ظلم و بدبختی از هموطنان خود گردیده اسباب آبادی عمدهای در مملکت خود فراهم آورده است. ملت و دولت نیز در مقابل آن مآثر حسنهٔ همچنان پادشاه یا سردار لشکری یا آن‌چنان عالم و یا ادیبی، پس از فوت آن، محض ابراز حق‌شناسی از کیسهٔ خودشان بالطوع و الرغبه پول جمع کرده به ملاحظهٔ این‌که وجود آن شخص بزرگ همیشه منظور نظر عمومی باشد همچنان مجسمه‌ای برای او ساخته یادگار می‌گذارند، نه این‌که شخص در حیات خود مجسمه‌اش را خود خریده در معبر مردم بگذارد و به خلق بگوید که «من مرد بزرگی هستم، مرا بشناسید!» بالفرض اگر من حال خود را به شما تعریف کنم که من چنین و چنانم هر آینه شما در غیاب من حتماً خواهید گفت که این مرد خیلی بی‌معنی است که خود را تمجید می‌کند! خودپسندی را خدا و پیغمبر و حضرات ائمهٔ هدی و حکما و ادبا و شعرا و فضلا مذموم دانسته‌اند و چنان نیز هست. وانگهی امثال این مجسمه‌ها نیز در شریعت پاک اسلام مذموم است. یک‌هزار و سیصد سال می‌شود که از اسلام پادشاهان بزرگ پدید آمده‌اند اما هیچ‌یک از ایشان مانند این مجسمه از خود چیزی به یادگار نگذاشته‌اند، حال آن‌که بسیاری از ایشان به عالم اسلامیت و انسانیت خدمت‌های نمایان کرده‌اند. اگر بنابراین بود، سلطان محمد فاتح بایستی به نام خود ده همچنان مجسمه از طلا و نقره به یادگار بگذارد که حق هم داشت، زیرا که بسیاری از خلفا و سلاطین بزرگ اسلام در خصوص فتح اسلامبول سعی‌ها کردند و لیکن به هیچ‌یک فتح آن‌جا میسر نشد تا این‌که آن سکهٔ سعادت به نام سلطان محمد فاتح زده شد. آن پادشاه صاحب عزم – چنانکه در تواریخ مسطور است – از خشکی کشتی‌ها رانده و خود را به هزار جان‌فشانی به مقصود رسانده است که با همهٔ ترقیات جدیده و علوم متداولهٔ امروزه تفصیل این فتح خیلی مشکل به نظر می‌آید ولی از قوت عزم و طالع آن پادشاه این فتح عظیم قسمت او شد. چون صورت و مجسمه را صاحب شریعت غرا نهی فرموده، از آن‌رو از سلطان محمد فاتح مسجد جامع بزرگی به یادگار است که تا سالیان دراز سبب نام نیک و ذکر خیر آن پادشاه بزرگ خواهد بود. لهذا برای مسلمان بزرگی، در حالتی که هیچ آثار خیری از خود به یادگار نگذاشته است، برافراشتن همچنان هیکل آهنین در معبر مسلمانان بسیار عیب است و گناه است. این‌ها نیست مگر خودستایی و تکبر که هر دو از صفات مذمومه است.»

گفتم: «بابا، این‌ها را ول کنید! به ما چه؟ بگذارید چند قدمی آسوده راه برویم!»

قراباغی از من پرسید: «قلم مداد داری؟»

گفتم: «آری.»

گفت: «به من بده!»

دادم. از دفتر بغلی خود یک ورق کاغذ نیز پاره کرد، بنا کرد به نوشتن. دانستم چه می‌نویسد، قلم را از دستش گرفته گفتم: «کار از این‌ها گذشته، بیایید برویم پی کار خودمان!»

سید گفت: «در هر صورت قبلهٔ عالم خودش در فرنگستان از این جور مجسمه‌ها بسیار دیده‌اند، اگر خوب نمی‌دانستند از خود به یادگار نمی‌گذاشتند!»

قرباغی گفت: «خود فرنگان به شما یادگاری گذاشته‌اند که تا سالیان دراز باقی خواهد بود.»

سید گفت: «چه یادگار؟»

قرباغی گفت: «در آخرین سفر اعلیحضرت شاه به فرنگستان، روزنامه‌های پاریس آشکارا نوشتند که ملت فرانسه مخارج مسافرت پی‌درپی این مهمان عزیز را نتواند داد. زیرا که می‌دانیم وزرای دولت ایران میل آن دارند که در هر چندگاهی به تماشای فرنگستان آمده به اجرای سیاحت پردازند و عیشی بکند، ما هم نذر نکرده‌ایم که مخارج اسرافات بیهودهٔ آنان را بدهیم که به آرام‌دل گذران کنند. آن بود که «مسیو کارنو»، رئیس جمهوری آن زمان، لابد مانده از کیسهٔ خود نود هزار فرانک داد و برای یادگاری آن تاریخی به نام ایران نوشته در جهان یادگار گذاشت و گذشت، که ننگ آن برای اخلاف ما تا قیامت بس است و برای ایران نیز در مقابل چند کرور تومان مخارج این سفرهای پی‌درپی به‌جز از امثال این بدنامی‌ها فایده‌ای حاصل نشد.

سیاحت را باید مانند پتر کبیر کرد که هجده میلیون جمعیت ملت روس در سایهٔ آن سیاحت حالا به یکصد و هجده میلیون رسیده است و از پادشاهان صاحب‌عزم نیز بسی هستند که ابداً سیاحت نکرده‌اند ولی از میامن بیداری و کارآگاهی خودشان ملتی را زنده کرده‌اند. مثلاً ایمپراتور ژاپون در حالی که از خانهٔ خود قدم بیرون نگذاشته در ظرف اندک مدتی ملت و دولتش را چندان ترقی داد که چشم بینندگان خیره شد و روزی به ناگاه از پس پرده با کمال آراستگی بیرون آمده، به همسایگان خود سلام داد که «رفیقان احوال شما چه‌طور است؟» و همهٔ دولت‌ها از ترقیات غیرمعمول آن به واهمه درافتادند. حالا با همهٔ دولت‌های بزرگ پهلو می‌زند و در همهٔ کارهای سیاسی جهان انگشت مداخلهٔ او درمیان است و امروز همهٔ دولت‌های بزرگ از او حساب می‌برند.»

در این‌جا، من روی سخن را برگردانیده گفتم: «بهتر است که با هم برویم به تماشای مسجد جامع مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله که از ابنیهٔ جسیمیهٔ تازه است!»

رفتیم. این مسجد را مشیرالدوله، سفیر اسبق ایران مقیم اسلامبول – که به سپهسالاری و صدارت ایران هم رسید – از روی نقشهٔ یکی از جوامع شریفهٔ اسلامبول بنا نهاده، در جنب آن مدرسهٔ باشکوهی نیز ساخته است. خدایش رحمت فرمایاد!

شنیدم سه پارچه قریهٔ بسیار بزرگ و حاصل‌خیز هم خرید، وقف این مسجد و مدرسهٔ عالی کرده است. برای امر تولیت و محافظت آن نیز قرارنامه‌ای در نهایت مضبوطی و به قاعده – که از آن‌چنان شخص با تدبیری سزاوار است – نوشته ولی افسوس که عمر آن مرد بزرگ غیرتمند به انجام آن نای خیر و اجرای سایر مقاصد سودمندش وفا نکرد و همه ناتمام ماند. از قراری که به کمال تأسف شنیدم امروز نه از قرارنامهٔ آن اثری و نه از مونوفاتش در میان خبری هست. از بلای بی‌قانونی اساس آن معبد مقدس هنوز تمام نشده بر هم خورده است. قدری از جوانب اربعهٔ آن تماشا کردیم.

بعد به رفقا گفتم که «بنشینید هر کس یک سوره‌ای از قرآن مجید خوانده، ثواب آن را به روح پرفتوح بانی این مسجد هدیه کنیم. واقعاً خیلی آدم خوب و مرد بزرگی بود. از کارهای نمایان آن، یکی هم سفارتخانهٔ بسیار عالی‌ای است که در اسلامبول به نام دولت ایران بنا نهاده، در حقیقت مایهٔ سربلندی دولت و ملت ایران در آن پایتخت بزرگ است.

هر گاه آن مرحوم این بنای معظم را نساخته بود، تا امروز سفرای ایران در اسلامبول خانه بر دوش بودند. جای افسوس است که اجل نگذاشت که دولت و ملت از وجود آن شخص غیرتمند و کارآگاه چنان‌که شاید و باید سودمند شوند – که این هم یکی از علایم بدبختی ایرانیان است.

Şamı yedik, süfrəni yığışdırdılar. Möhtərəm cənab bir qədər də öz sərgüzəştindən danışdı.

Misirin ticarətindən və sairədən soruşdu. Bu haqda bildiklərimi söylədim. Saat beş idi, mənzilə qayıtmaq üçün izin istədim. Buyurdu fayton hazırlasınlar. Təkidlə razılaşmadım. Fanar yandırıb, nökərlərdən iki nəfərinə buyurdu ki, məni mənzilə çatdırsınlar. Durub yenə də əlini öpmək istədim, qoymadı.

“İndiyədək vətəndəki nöqsanların səbəblərini axtarmaq yolunda çəkdiyim cəfaları sizi görməklə tamamilə unutdum. Bir para nanəciblərin ürəyimə vurduğu söz yaraları sizin fərmayişlərinizin məlhəmi ilə sağaldı. Bu gözlənilməz nemətin şükrünü yerinə yetirməkdə acizlik çəkirəm. Ümid edirəm ki, bundan sonra allahın köməyi ilə işlər düzəlsin.”

“Qüssə eləmə,” -- dedi. -- “Allah kərimdir. İnşaallah, yaxşı olacaq. Ancaq dua eləmək lazımdır ki, oğulun ömrü atanın ömründən daha uzun olsun. Kaş bütün övladlar atasından sonra ölə. Mən də duanı yalnız bir nəfər üçün deyil, hamı haqqında eləyirəm.”

Nəyə işarə etdiyini başa düşdüm. Dedim:

“İlahi, amin!”

Vidalaşıb evdən çıxmaq istərkən dedi:

“Əgər bu tezlikdə getməsən yenə də buraya gəl.”

“İstəyirəm ki, mümkün qədər tez gedim,” -- dedim.

Yola düşərkən dedi:

“Yaxşı yadıma düşdü. Bir xabnamə vardır. Dayanın onu verim sizə, oxuyun.”

Əyləşdim. Möhtərəm cənab dedi:

“Bir nəfər sizin kimi milli təəssüb dərdinə və vətənpərvərlik xəstəliyinə düçar olmuş adamla tanışlığım var. Hərdən bir yanıma gəlir. Günlərin birində bizə gəldi, sizə vermək istədiyim həmin kağızı mənə verib dedi: "Bu gecə bir yuxu görmüşəm, ayılan kimi yazdım ki, yadımdan çıxmasın. Budur, oxuyun, mümkünsə yozun".”

Oxudum. Təbiri aydın idi. Dedim: "Büsbütün aydın olduğu üçün onu lap asanlıqla yozmaq olur. O ki, su verir, üzünə gülab səpir -- vəliəhddir".

Buyur oxu, sizinlə bir dərddə olan şəxsin yuxusu budur.

Kağızı aldım. Belə yazılmışdı:

"Dünən gecə yuxudan qabaq məmləkətin pərişanlığı haqqındakı düşüncələr yaxamdan əl çəkmirdi. Öz-özümü məzəmmət edib deyirdim: "A kişi, sənə nə dəxli var ki, bu ölkədə bir ovuc alçaqlar zalımdırlar, bir neçə milyon, nəfər isə məzlumdur. Onlar saylarının o qədər çox olmasına baxmayaraq, zülmdən azad olmaq üçün birləşmədikləri halda daha sənə nə qalıb ki, onlara hər gün olunan zülm və təcavüzə görə tək və tənha öz həyatının şirinliyili özünə zəhər eləmisən, gecə-gündüz vətənin tərəqqisi, millətin səadəti, məmləkətin işlərində iltizam yaranması, vətəndaşların rifahı, ədalətin hökm sürməsi arzusu və həsrətilə ömrünü qüssə-kədərlə başa vurursan. Ay dəli, dünyanın dərdi, qəmi sənə qalmayıb ki!" Bu fikir-xəyalla əlbəyaxa ikən məni yuxu apardı.

Yuxuda gördüm ki, Nasiriyyə xiyabanındayam. Ağsaqqal saçları pırtlaşıq, halı pərişan, orta boylu, münasib əndamlı, qiymətli paltar geymiş bir qoca kişi göründü. Cavan bir oğlan onun qolundan tutmuşdu. Qoca iztirab içində cavanla söhbət edir, yol getdiyi halda hər an dönüb nigarançılıqla ətrafına baxırdı. Birdən bərk qarma-qarışıqlıq düşdü. Bazar əhli ilə bir ovuc alçaq lat-lüt birlikdə qocanı ortaya alıb, onu soymağa başladılar. Bəziləri onu yaraladılar, üz-gözünü, əl-ayağını tikə-parça elədilər. Bir parası da qocanın paltarlarına tikilmiş cəvahirləri dartıb ələ keçirdi. Onu tamamilə talayıb lütləyəndən sonra yarıcan halda bir tərəfə tulladılar. Yazıq qoca taqətdən düşmüş bir halda zəif səslə qışqırıb deyirdi: "Ay naxələf övladlarım, ay vəfasız, mərifətsiz naməkbəhəramlar, günahım nədir ki, məni belə təhqirlə torpaq üstündə sürükləyirsiniz?! Hansı təqsirin müqabilində mənə bu kimi ağır əzablar verirsiniz?"

Vurulan yaraların şiddətindən əldən düşərək ağladığı halda qoca özündən getdi. Oradakı adamlardan bir neçəsi cavan adama xitabən dedilər: "Axı məgər sən müsəlman deyilsən? Bu əldən düşmüş yazığın qolundan tut, üzünə bir ovuc su çilə, düşmənləri başı üzərindən qovub kənar et!"

O fəlakətli, günüqara qoca huşdan getdiyi halda düşüb qalmışdı. Cavan da hər an bir kəsə yalvarır, yardım diləyirdi. Nə edə bilərdi? Məsəl var, deyərlər: "boğulan adam çöpə də əl atar". Ancaq heç kəs onu himayə etmir, yardım göstərmirdi.

Yarasını bağlamaq adı ilə qocanın yanına gələn bir adam başqa bir yara da vurub gedirdi. Bir başqası qocanın paltarını tikmək bəhanəsi ilə yaxınlaşır, sonra onun köynəyini əynindən çıxarıb aparırdı. Belə bir vəziyyətin dəhşətləri üzündən az qalırdı ki, ruhum bədənimdən çıxsın. Öz- özümə deyirdim: "İlahi, bu nə həngamədir. Bu qoca kimdir, onun günahı nədir ki, bu qədər zülmü ona rəva görürlər? Heç bir kəs də yardım göstərmir?! Birindən soruşdum: Bu məzlum qocanın adı nədir? Dedi: Məgər onu tanımırsan? Dedim: Xeyr. Dedi: adı "İranxan"dır. Bu talançıların da hamısı onun öz övladlarıdır ki, tərbiyəsizlik üzündən atalarının üzünə ağ olduqları, onun sözündən çıxdıqlarına görə sərvətdən və iftixardan məhrum qalmışlar. Atanın bütün var-yoxunu, əmlakını heçə-puça çıxardıqları üçün indi iş gəlib oğurluq və quldurluğa çatmışdır. Gördüyün kimi, onlar atalarını qara günə salıb, həyatdan bütün naümid etmişlər....

Qocaya yaxınlaşıb yaralarına baxmaq istədim. Yaralarının öldürücü olduğunu gördüm. Onların bəzisi irinləyib sümüyə işləmiş, qanı zəhərləmişdi. Bu kimi xəstəliyi sağalda bilən həkim gərək ya Loğmanın müəllimi, ya Məryəm oğlu İsanın şagirdi ola idi. Vəziyyətin dəhşətindən canıma lərzə düşdü və bu lərzənin şiddətindən ayıldım....

Bu yuxunu oxuyandan sonra ərz elədim:

“Bu yuxunun təbiri gün kimi aydındır. Ancaq camaatın "axı sən müsəlmansan, bu məzlum və taqətdən düşmüş qocaya kömək elə" -- deyə müraciət etdiyi o cavan bəs kimdir?”

Dedi:

“O cavan haman yuxunu görənin özüdür ki, sənin kimi və başqaları kimi onlar da gərək daxili və xarici işlər nazirlərindən, hərbi nazirin kötəyindən qorxmasınlar, onun-bunun məzəmmət etməsinə və lağa qoymasına fikir verməsinlər. Hər yerdə ucadan qışqırıb deməlisiniz ki, yeri- göyü yaradan allah kainatın fəxri olan peyğəmbəri öz tərəfindən göndərdi ki, yer üzündən zülmün kökünü kəssin, ədalətin əsaslarını möhkəmləndirsin. O cənab allahın buyruğu ilə, adəmdən xatəmədək heç bir kəsin dözə bilməyəcəyi müsibətlərə qatlaşıb, bəzən səbirlə, gah qılınc gücü və fədakarlıq nəticəsində ədalət adlandırılan müqəddəs binanı möhkəmləndirdi. İndi necə ola bilər ki, varlığın son məqsədi olan o müqəddəs zatın yazıq ümməti bu dözülməz zülm və haqsızlıqların ağır yükü altında əzilib aradan getsin?! Nə üçün gərək onlar öz doğma yurdunu, diyarını tərk edib, əcnəbilərin torpağında avara-sərgərdan olsunlar? Elə adamlar var ki, toy gecəsinin sabahı günü insafsız hakimlərin cəfası üzündən öz ev-eşiyindən avara düşməyə məcbur olurlar. Bir neçə gecənin gəlini olan on beş yaşlı arvadının gözlərinin kökü yol gözləməkdən saralır. Axı məgər bu haman İran deyil ki, bir gün bütün yer üzünün gülşəni və cənnətin nümunəsi idi?! Bəs nə üçün indi oğlu, tikanlı çöl-biyabana çevrilmişdir? Məgər bu torpaq əsrlər boyu dünya mədəniyyətinin beşiyi olan müqəddəs torpaq deyil?! Bəs necə oldu ki, onun vaxtı ilə başqalarının tərbiyəçisi olan əhalisi indi tərbiyəsiz adlandırılır?! İranlılar öz elm və mədəniyyəti ilə geniş şöhrət qazandıqları zamanlarda Avropa xalqları divlər və yırtıcı heyvanlar kimi vəhşiyyət dövrünü keçirirdilər. Pişdadilərin ədalətli qanunları indi də adil hökmdarlar üçün örnək ola bilər. Ənuşirəvanın ədalətinin şöhrəti hələ də dünyada səslənir. Qədim tariximizdən bunları nəql etməkdən məqsədim sizə toxdaqlıq verməkdir. O cahil vəzirin sənin haqqında etdiyi hörmətsizlikdən kədərlənmə. Bu kimi işlərdə mətanət lazımdır. Dönməz bir iradə ilə çətinliklərin qarşısında dayanıb, ya onları ortalıqdan qaldırmaq, ya da bu yolla bir dəfəlik ölmək gərək!

Ya murad ilə bu çərxi-fələyi ram edərik, Ya bu yolda kişi tək hümmət ilə baş verərik.

Mən özüm yaxşı bilirəm ki, xarici məmləkətlərdə, Bombeydə, Kəlküttədə, Misirdə, Osmanlı və ya rus ölkələrində yaşayan iranlılardan hansının ki, az-çox sərmayəsi var göbələk kimi yerdən göyərən səfirlərin, konsulların və kargüzarların çal-çapından yaxalarını qurtarmaq, mallarını və heysiyyətini itirməmək xatirinə təbəəlikdən çıxmağa məcbur olurlar. Bu cür eləməyən hər bir bədbəxt təəssübkeş iranlı hər şeyini itirir. Təbəəliyini tərk edənlərin heç birisini məzəmmət etmək olmaz. Ədalət və insafla bir sorğu-sual olarsa, hər bir günahkar öz təqsiri üçün min üzr istəyir. Bunlar İran təbəəliyində qalsaydılar, dövlətə və məmləkətə az faydası olardımı?! Onlar vətənin abadlaşdırılması üçün müəyyən işlər görə bilməzdilərmi?! Hər bir məktəb şagirdi də ata- babalarımızın yazdıqları bu sözləri oxuyub bilir ki, "Şahlığın davamı qoşuna bağlıdır, qoşun pulla toplanır, pul əmin-amanlıq, rəiyyətin rifah halı ilə ələ gəlir, rəiyyətin rifah halı isə ancaq ədalət və müsavat qanunlarının icrasından asılıdır." Təəssüflər olsun ki, bizim ölkənin və şahlığın vəziyyəti bu sahədə tamamilə tərsinədir və bunun da nəticəsi olduqca acı, son dərəcə xoşagəlməz olacaqdır. Allah bizim ömrümüzü qısaltsın ki, o qədər günləri görməyək.”

Xülasə, möhtərəm cənabın nökərlərinin müşayiəti ilə mənzilə çatıb yatdım. Sabahı gün Məşədi Həsən gəldi. Əlində bir tikə kağız var idi.

“O nədir?” -- deyə soruşdum.

“"İran" qəzetidir. Həftədə bir dəfə çərşənbə günləri çap olunur, şənbə günləri nəşr edilir,” -- dedi.

Təəccüblə alıb oxumağa başladım. "Daxili xəbərlər" başlığı altında şahın ova çıxması barəsindəki təfsilatı və onun müqəddəs vücudunun salamatlığı üçün duadan sonra yazılmışdı ki, dövlət heyətinin iclası həftədə üç gün filankəsin sədrliyi ilə mübarək "Xurşid" imarətində təşkil tapır. Allaha şükür ki, dövlətin, millətin, ölkəinin bütün işləri kamali intizamladır. Vilayət xəbərləri də bu qabildən idi. Misal üçün qəzet yazırdı:

"Kaşan" allaha şükür, filan hakimin səyləri sayəsində rəiyyət rahat və asudədir, şahın canına dua oxuyur. Arpa-saman boldur, başqa mallar da ucuzdur. İsfahanda, Kirmanda, Şiraz və başqa şəhərlərdə də vəziyyət elə Kaşanda olduğu kimidir.

Xarici xəbərlərdə Kuba adasının çoğrafi vəziyyətindən və bu kimi şeylərdən yazılmışdı. Bunlar da elə yazılmışdı ki, nə onu yazanın özü bir şey anlayırdı, nə də başqa bir iranlı.

Başımdan tüstü qalxdı. Qəzeti bir tərəfə tullayıb dedim:

“İranın bütün vilayətlərində hakimlərin zülmündən xalqın fəryadı ərşə qalxır, bu "inafsız isə onların ədalətli olmasına şahid çıxır. Ay müsəlmanlar, bir adam yoxdur bu dinsiz qəzet yazandan soruşsun ki, bütün İranda öz vətəninin çoğrafiyasını onun hüdudlarını və sərhədlərini tanıyanların sayı əlli nəfərə çatmadığı halda, Kubanın coğrafiyasını oxuyub başa düşmək onların nəyinə lazımdır? Bu baş-qulaqsız mövzuların əvəzilə faydalı məqalələr yazıb rəiyyəti padşahın itaətinə, padşahı rəiyyətə mehribanlıq göstərməyə rəğbətləndirib həvəsləndir! Ədalətin məziyyətlərindən, zülmün pis nəticələrindən yaz! Zalımların əməllərini pislə, xeyirxahların yaxşı işlərini təriflə! Bu məsələni də yazıb xatırlat ki, rəiyyət şahsız, şah isə rəiyyətsiz yaşaya bilməz. Bunların hər ikisinin varlığı bir-birindən asılıdır. Onlar sözdə iki olsa da mənada birdir. Rəiyyət padşahı öz mehriban atası və padşah da rəiyyəti öz əziz övladı hesab etməlidir ki, bununla hər ikisi xoşbəxt olsun.”

Məşədi Həsən gördü ki, qanım qaraldı, dedi:

“Dur ayağa, çıxaq bir az dolanaq.”

“Hara gedək?” -- dedim.

“Hara gəldi.”

Yusif əmiyə dedim:

“Doğru deyir, dur ayağa, gedək bir az gəzək.”

Mənzildən çıxdıq. Bazarda iki nəfərə rast gəldik. Biri əmmaməli seyid idi. O birisi də qırx yaşlarında bir kişi idi. Məşədi Həsənlə tanış idilər. Salamlaşıb xoş-beş elədilər. Sonra soruşdular ki, haraya gedirsiniz. Məşədi Həsən dedi:

“Gəzməyə çıxmışıq. İşiniz yoxdursa gəlin bizimlə bir az gəzin.”

“Məmnuniyyətlə,” -- dedilər.

Məşədi Həsən onları təqdim etdi. Seyidin adı Ağa Mirhəbibullah idi. Əynində palto olan o biri kişi qarabağlı idi. Deyirdi ki, uzun müddət İstambulda və Moskvada yaşamışam.

Hər tərəfi seyr edə-edə məşq meydanına gedib çatdıq. Olduqca böyük bir meydan idi. Hər tərəfini sulayıb süpürmüşdülər. Çox təmiz, səfalı və pakizə idi. Sərbazlardan bir neçə dəstə orada məşq edirdilər. Dayanıb xeyli baxdıq. Bu sərbazların təlimatçısı otuz beş yaşlı bir macar idi. Çox təəssüfləndim. Ona görə ki, o cavan İranın əlli yaşlı zabitlərinə hərbi təlim verirdi. Oradan keçib getdik. Meydandan kənarda böyük bir çarhovuz var idi. Gözəl, səfalı yer olduğundan onun ətrafında bir qədər gəzişdik. Üzüyuxarı getdik. Nəsirəddin şahın at üstündə tuncdan tökülmüş heykəlinin yanına gəlib çatdıq. Heykəl böyük sənətkarlıq və ustalıqla hazırlanmışdı. Sanki şahın özü atın üstündə dayanmışdı. Bir qədər onun ətrafında gəzişdik, sonra gəlib heykəllə üz-üzə əyləşib papiros çəkməyə başladıq. Qarabağlı kişi dedi:

“Bu heykəl çox namünasib qoyulubdur. Heç yerdə belə bir yersiz şey görünməyibdir.”

Seyid dedi:

“Necə ki, yəni görünməyibdir? Avropanın hər yerində bu kimi heykəllər çoxdur. Rusiyada da bunun tayını çox görmüşəm.”

Qarabağlı dedi:

“Ərz elədim ki, heç yerdə belə şey görünməyibdir. Sizin səhviniz var.”

Seyid hirsləndi. And içib dedi:

“Bunun tayını xarici ölkələrdə nə qədər istəsən öz gözümlə görmüşəm.”

Qarabağlı dedi:

“Xeyr, ola bilməz.”

Seyid pərt oldu. Qarabağlı dedi:

“Cəddinə qurban, ağa, sənin gördüklərini mən də görmüşəm. Amma iş burasındadır ki, o heykəl sahiblərinin hər birisi öz dövlətinə və millətinə parlaq xidmətlər göstərmişdir. Məhz o xidmətlərinə görə də öləndən sonra o böyük şərəfə nail olmuşlar. Məsələn, biri canından keçib möhkəm bir qala üzərinə hücum etməklə onu tutmuşdur. Ya fədakarlıq nəticəsində güclü düşmənin alınmaz bir hasarını fəth etmişdir. Yaxud həmvətənlərinin xoşbəxtliyi üçün bir yol arayıb tapmışdpr. Ya bir qanun vücuda gətirmişdir və bununla vətənin ümumi mənafeyinə müəyyən xidmət göstərmiş, ya da öz həmvətənlərini zülmdən, səfalətdən xilas etmişdir, yaxud ölkədə böyük bir abadlığa səbəb-olmuşdur. Millət də, dövlət də o gözəl işlərin müqabilində o padşahın, sərdarın, alimin, ədibin vəfatından sonra qədirdanlıq üçün tam rəğbətlə öz kisəsindən pul qoyub, o böyük şəxsiyyətin xatirəsini həmişə diri saxlamaq məqsədilə heykəl hazırlayıb yadigar qoymuşdur. Daha görməmişdik ki, birisi yaşadığı halda öz heykəlini alıb, camaatın yolu üstündə qoysun, xalqa desin ki, məni tanıyın, mən böyük adamam!

Belə təsəvvür eləyin ki, mən özümü sizə tərifləyim və deyim, mən beləyəm, eləyəm. Məlumdur ki, mən gedəndən sonra deyəcəksiniz ki, qəribə cəfəng adamdır, özünü öyür, daha anlamır ki, allah, peyğəmbər, imamlar, mütəfəkkirlər, ədiblər, şairlər və alimlər özünü öyməyi pisləmişlər....

Mən deyirəm ki, özündən heç bir tərifli nişanə qoyub getməmiş olan bir müsəlmanın özü üçün tuncdan heykəl qayırtdırıb müsəlmanların yolu üstündə yüksəltməsi çox eyibdir, həm də günahdır. Bu, ancaq özünü öymək və təkəbbür əlamətidir ki, onların ikisi də alçaq sifətlərdəndir.”

Dedim:

“Baba, bunları velləyin getsin, bizə nə. Qoyun bir neçə addım asudəliklə yol gedək.” Qarabağlı məndən soruşdu:

“Karandaşın var?”

“Bəli, var,” -- dedim.

“Onu ver mənə,” -- dedi.

Verdim. Cib dəftərindən bir vərəq kağız çıxarıb nə isə yazmağa başladı; mən bildim nə yazır. Karandaşı əlindən aldım.

“İş bunlardan keçibdir. Gəlin gedək öz dərdimizi çəkək,” -- dedim.

Seyid dedi:

“Hər halda qibleyi-aləmin özü Avropada bu heykəllərdən çox görübdür. Əgər yaxşı olmasa idi, özü üçün yadigar qoymazdı.”

Qarabağlı cavab verdi:

“Avropalıların özləri sizin üçün elə bir yadigar qoyublar ki, uzun illər boyu yaşayacaqdır.”

“Nə yadigar qoyublar?” -- deyə Seyid soruşdu.

Qarabağlı dedi:

“Şahın Avropaya etdiyi üçüncü səfərində Paris qəzetləri aşkar yazdılar ki, Fransa milləti bu əziz qonaqların dalbadal etdikləri səfərlərin xərclərinin öhdəsindən gələ bilməyəcəkdir. Ona görə ki, İran dövləti vəzirlərinin vaxtaşırı Avropaya səyahəti eşqinə düşdüklərini, buraya gəlib eyş-işrət etmək meylində olduqlarını bilirik. Biz də nəzir deməmişik ki, onların boş-boş və israfçılıqla etdikləri xərcləri ödəyək, ağalar da asudəliklə öz keflərini çəksinlər. Buna görə də o vaxtın prezidenti Müsyö Kario əlacsızlıq üzündən doxsan min frank öz cibindən verməli oldu. Bu hadisənin xatirəsi üçün bir cild "İran tarixi" adlı kitab yazıb, dünyada yadigar qoyub getdi. Onun ləkəsi bizim gələcək nəsillərimiz üçün qiyamətədək bəsdir. İranın özü üçün də neçə kürur tümənə başa gələn bu səfərlərin bədnamçılıqdan başqa bir faydası olmadı.

Səyahəti böyük Pyotr kimi eləmək lazımdır. Onun səyahəti sayəsində on səkkiz milyonluq rus milləti indi yüz on səkkiz milyon olubdur. Elə iradəli padşahlar da olmuşlar ki, heç bir yerə səyahət etməmişlər, lakin öz gözəl tədbiri və xeyirli işləri ilə bir milləti diriltmişlər. Misal üçün, Yaponiya imperatoru ayağını öz evindən kənara basmadığı halda, az bir müddət içərisində millətini və dövlətini o dərəcədə irəlilətdi ki, hamını heyran qoydu. Heç kəsin xəbəri olmadan birdən-birə yaraşıqlı bir halda pərdənin arxasından çıxıb, qoşunlarına salam verib dedi: "Dostlar, kefiniz necədir?" Bütün dövlətlər onun gözlənilməz tərəqqisindən vahiməyə düşdülər. İndi bütün böyük dövlətlərə meydan oxuyur, dünyanın bütün siyasi işlərində onun barmağı var. Böyük dövlətlərin hamısı ondan hesab aparır....”

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Xatimə, 7

محاکمهٔ وجدانوکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دست‌های قوی‌قلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...

25 dəq
Üçüncü cildin müqəddiməsi

Qələmi ələ alıb, İbrahim bəyin "Səyahətnamə"sinin üçüncü cildini başlamaq istəyirəm. Lakin fikrim elə pərişandır ki, iki kəlmə mühüm mətləb yazmaq iqtidarında deyiləm. Bilmirəm mətləbi haradan başlayım, necə bəyan eləyim. Qələmim qurudu, barmağım od tutub yandı, daha nə yazım? Yazılmış bir şey qalmamış; nə deyim? Deyilməmiş bir söz qalmamış, kinayə qurtarmışdır, rəmz tükənmişdir, izah aydınlaşmışdır. Heç nə, heç bir şey qalmamışdır. Tarixçi deyiləm ki, tarix yazıb, keçmişdəkilərin əhvalatını qələmə alam, şair deyiləm ki, şer yazıb, qafiyəpərdazlıq edəm. Natiq deyiləm ki, söz quraşdıram, münəccim deyiləm ki, sözümü əflakın hərəkət etməsi ilə əsaslandıram, siyasi məktəbdə oxumamışam ki, beynəlxalq hüquqdan və tarixdən dəm vuram. Öyrəndiklərimi tuti kimi deyib qurtardım. Dağarcığımda nə var idi xərclədim. Yalandan-palandan özümdən şer də oxudum. Gülünc vəziyyətə düşdüm, xoruz olub banladım, qışqırdım, haray çəkdim, başıma əmmamə qoyub azan verdim, dedim: oyaqlıq yuxudan yaxşıdır, anla!Uca səslə bağırdım: -- “yahu, qəflət yuxusundan oyanın!”

7 dəq
Müəllifin tərcümeyi-halı

Qoy gizlin qalmasın. Bir qayda olaraq, hər bir kitabın əvvəlində onun müəllifinin müxtəsir tərcümeyi-halı, əsil-nəsəbi və kitabın təlifinin səbəbi yazılır. Hörmətli oxuculara məlum olduğu kimi, bu "Səyahətnamə"nin birinci cildinin çap olunmasından bugünədək keçən on iki il ərzində həmin qaydaya müraat olunmamış, müəllifin adı, ünvanı aşkara çıxmamışdır. Bu məsələnin özü bir çox bədgümanlıqlara səbəb olmuşdur. Dost-aşnalardan bir neçəsini istisna etməklə bir çoxları bu kitabın müəllifi haqqında şübhələnmiş və şübhədədirlər. Bəzilərinin gümanı bu kimi bir aləmdən və vətən sevgisindən çox-çox uzaq olan adamlara gedir. Onlar da bir para kinayə və eyhamla belə bir zənni təsdiq edərək, özlərini müəllif kimi qələmə verirdilər.İranın sabiq sədr-əzəmi Mirzə Ələsgər xan bir neçə nəfəri bu kitabı qələmə alıb yazmaqda töhmətləndirdi, onların tutulub həbsə alınması haqqında əmr verdi. İbrahim bəyin kitabını bir kəsin əlində tutan kimi onu cərimə edir, zəhmətə və xəsarətə salırdılar. Bütün bunlara görə müəllifin vicdanı əzab çəkir, ürəyi sıxılırdı ki, "nə üçün gərək allahın bəndələri mənim üstümdə əzab-əziyyət çəksinlər, zərərə, cəriməyə düçar olsunlar. Saf əqidə və xeyirxahlıq niyyətindən başqa bir məqsədim olmayan bir iş üçün nə səbəbə görə günahsız vətən evladı incidilməlidir?"

21 dəq
Nəzəri-diqqətə layiq bir mətləb

İndi bu çirkin əməlin yaxşı-pisini, xeyri-şərini diqqətlə nəzərdən keçirək, görək bunun nə səmərəsi, nə kimi şərəfi və iftixarı vardır. Bizim əziz həmvətənlərimizdən bir çoxunun qondarma bir təzkirə üçün ürəyi gedir, ona hədsiz-hesabsız pullar xərcləyirlər. Neçə nəfər mənim yanıma gəlib xahiş eləmiş ki, rus təbəəsi olmaq yolunu onlara göstərim. Mən xeyirxahlıq üzündən, dünya və axirət mənfəətini nəzərə alaraq dəlil və nəsihətlə onları bu fikirdən çəkindirib, bu niyyəti başlarından çıxarmışam. Rus dövlətinin özü heç bir vəchlə təbəə qəbul eləmir. Bunun səbəbi nədir? Bilmirəm. Lakin zirək adamlar təzkirə tapırlar. Şirvandan, Qarabağdan, Gəncədən və başqa yerlərdən gətirilmiş saxta təzkirə vərəqəsini Təbriz və Rəştdə olan rus konsulxanası birinin əlində görən kimi ağına-bozuna baxmamış qəbul edir. Bunu ələ gətirən kimi sanki onlar qolçomaqlıq, millətin hüququna təcavüz etmək haqqı qazanmış olurlar. Bəziləri də bu təzkirəni əldə etməklə yalnız öz hüququnu filan məmur, ya filan sədrülüləmadan qorumaqla kifayətlənirlər, İran məmurları heç fikir vermirlər ki, axı bu Haşım Tağı oğlu baqqal idi, filan məhəllədə də dükanı var idi. Bəs necə oldu ki, birdən-birə rus rəiyyəti oldu? Halbuki bu məsələ Peterburqdan soruşularsa, o saat cavab gələcək ki, bizim belə bir rəiyyətimiz yoxdur. Nə isə, bu haqda deyiləsi söz çoxdur, fəqət bizim mövzudan kənardır.İranda ümumi qanunun olmaması və hərc-mərcliyin hökm sürməsidir. Bir kapitan, bir naib, bir molla və ya seyyid qolçomaqlıq eləyib neçə nəfəri öz himayəsinə aldığı halda, xarici ölkənin konsulu öz rəiyyətini nə üçün öz qanadı altına almasın?

7 dəq

Başqa şairlərin şeirləri