Səhifə 1 / 3

محاکمهٔ وجدان

وکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دست‌های قوی‌قلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...

این بدبختی‌ها نه از خدا و نه از طبیعت و نه از فلک کج‌رفتار و نه از بی‌درایتی ملت و نه کوتاهی اساطین دین و نه از ذات اقدس شهریار است؛ بلکه همهٔ این ذلت و خواری را سبب میرزا علی اصغر خان، شخص اول دربار، می‌باشد که با عدم اطلاع سی سال کامل -که موقع همه‌گونه ترقی برای ایران بود- رشتهٔ امور جمهور را به کف بی‌کفایت خود گرفته قول هیچ ناصح را نپذیرفت، عموم وکلای با درایت و کیاست را از سر کار دور و فرومایگان و جهال را دور خود جمع نمود، سد آهنین در پیشرفت معارف کشید. ملل دیگر دارای صدها دارالعلم گردیده و صاحب هزاران روزنامه‌های سیاسی آزاد و رساله‌های علمی و فنی و ادبی گشته و به قوت علم دارای ثروت‌های فوق‌العاده گشته و صاحب ثروتان آنان دم از ملیون و ملیار می‌زنند. در جمیع بسیط خاک -که امروز به نور علم و هنر منور گردیده است- ایران را در حالت یک نقطهٔ سیاه بسیار ظلمانی نگاه داشت و مردمان را از هرگونه سعادت محروم گذاشت، که غیوران ملت باید چشم به ترقیات دیگران دوخته، آه سرد از دل پردرد کشیده، با خاطر محزون و جگر پرخون و دیدهٔ گریان، وا وطناگویان، سر به تیرهٔ تراب کشند. آیا این سخنان محل انکار و مدافعه تواند بود؟

مدعی‌العموم: بلی، هست!

وکیل وجدان: بفرمایید!

مدعی: نخست همهٔ این اساس ترقی و سعادت و اسباب پیشرفت امور دول -که شما می‌بینید- به ترتیب دایرهٔ معارف و احداث مکاتب بسته به وجود پول است، که در ایران حکم کیمیا را دارد. دوم تقویت سلطان که تا حال به وقوع نپیوسته، اگر وزیری به عمل نیکی اقدام نماید سبب عزل او می‌شود. هیچ‌کس عزل خود را طالب نیست و همه کس خواهان ریاست و شایق مداخل است.

وکیل وجدان: قبل از آن‌که این پاسخ را بدهید می‌دانستم چه خواهید گفت، ولی مقصود من همین بود که خودتان این عذر ناپسند غیرمقبول را بیاورید. مانند مدافعات دیگر شما، که هر کس سخن از اصلاح گیرد فوراً به او جواب می‌دهید که اعلی‌حضرت شهریاری مانع است، و یا عدم وجه را بهانه و انکار علمای اعلام را دست‌آویز خود نموده و برخی اوقات هم، که دست چارهٔ خود را از این سه رشته کوتاه دیدید، دول همجوار را مانع قرار می‌دهید. اولاً معاذالله از چنین تهمتی که به ذات اقدس شهریاری زده می‌شود «هذا بهتان عظیم!» هیچ عقل سلیم این مدافعه را مقبول نخواهد شمرد، خصوصاً در مادهٔ این شهریار عدالت‌پرور و خسرو دادگستر و پادشاه معارف دوست ترقی‌خواه، یعنی اعلی‌حضرت اقدس مظفرالدین‌شاه -روحنا فداه- که معارف پروری و عدالت‌گستری و رعیت‌دوستی و ترقی‌جویی این پادشاه دین‌دار برهمگان «کالشمس فی وسط السماء» واضح و هویداست. از روز جلوس حقانی به تخت مورثه، آنی و دقیقه‌ای از این نکات فکر شاهانه فارغ نبوده و نیستند، که در ساعت اول دولت قوی شوکت را به پایهٔ دول معظمه ارتقا دهند. اگر از این بنده سؤال شود که در این صورت چرا به اجرای این مقصود مقدس صرف همت شاهانه را دریغ می‌دارند؟ در پاسخ با کمال آزادی خواهم گفت: «نمی‌گذارند.» اگر معترضی گوید: «چرا به دفع مانع اقدام نمی‌فرمایند؟» با کمال حجاب عرض خواهم نمود: «نمی‌توانند.» زیرا متجاوزان و متقلبان عموم کارهای دولت و ملک و ملت را آن‌چنان در تحت تصرف متقلبانهٔ خود و اعوان خویش آورده و صاحب اختیار کلّ شده‌اند که عزل یک نفر عرل هزار نفر را لازم می‌آرد و مقام و وظیفهٔ چنین آدم را هیچ عاقل با غیرت قبول نتواند کرد، چه، اصلاح این مفاسد به‌طور انفراد از قوهٔ یک حکیم با خرد خارج است مگر قبول کننده در این خیال باشد:

دور مجنون گذشت، نوبت ماست / هر کسی پنج‌روزه نوبت اوست

معنی این سخن در نزد هر کس واضح است، زیرا این مرض کسب عمومیت نموده، چنان‌چه بعضی از تجار به همین درد مبتلا می‌باشند. مثلاً تاجری جمیع اختیار امور تجارتی خود را به یک مدیر و کاتب می‌سپارد و جمیع دفاتر دخل و خرج خویش را تسلیم او می‌نماید و او را بر تمامی خفایای امور خود واقف می‌سازد. همین‌که گماشتهٔ تاجر دانست که تجارت اربابش را رونق به جا نمانده و کلاه کلاه‌بازی است، بنای انواع بدرفتاری را گذارده به ارباب خود تعرضات بی‌جا می‌نماید و ولی‌نعمت خود را با نیش زبان می‌آزارد و در غایت بی‌باکی از مال ارباب برداشته به مصارف بیهوده و مخارج فوق‌العاده می‌پردازد. تاجر بیچاره، خواه مخواه، متحمل مشقت‌های فوق‌العادهٔ او گردیده، شب و روز از درگاه قاضی‌الحاجات رونقی از برای تجارت خود درخواست و پیوسته در جست و جو و فکر و خیال یک آدم درستکاری می‌باشد. بعد از به دست آوردن، جهت سعادت آتی خود فی‌الفور او را جواب داده می‌گوید: «جهنم شو!» حال به عینه کار دولت هم در همین مرکز قرار گرفته و موکل جناب شما این مطلب را خوب دریافته روز به روز بیشتر در پریشان‌کاری می‌کوشد؛ همه روزه احتیاج دولت را به پول می‌افزاید و هر ساعت اسباب‌چینی نموده در پایتخت و اطراف آشوب بر پا می‌نماید. گاهی به نام گرانی و بابی و حاکم‌رانی و ضدیت بین علما و حاکم و تجاوز همسایگان، از این مسئله فراغت حال نشده مسئلهٔ دیگر احداث می‌نماید. به عبارت اخری به تازی می‌گوید: بگیر! به خرگوش می‌گوید: بگریز! در خفا و در ظاهر داد می‌زند: های بگریز، هان بگیر! در این صورت پریشانی، آیا عزل او ممکن است؟ گذشت آن وقت که نیرنگ و فریب در پرده بود، حال شاه و گدا، عالم و جاهل، این نیرنگ‌ها را فهمیده‌اند. اگر چنین نیست و -به قول شما- حضرت شهریاری مانع است، پس بر وزیر صداقت‌پیشه و درست‌اندیشه واجب و لازم بود به خاک پای همایونی عرض نماید: «این وضع صحیح نیست و ملت همهٔ زشتی‌ها را از من می‌دانند. یا تغییر وضع را فرمان دهید و یا مأذون و مرخص فرمایید رفته در یکی از زوایای مقدسه به دعای ذات اقدس شهریاری اشتغال ورزم.» استعفای خویش را داده و خود را از هرج و مرج کنار می‌کشید، نه این‌که اسباب عزل چندین نفر امرای غیور شاه‌پرست وطن‌دوست درست کار عاقل با سیاست، مانند حاجی میرزا حسین‌خان مشیرالدوله و حاجی میرزا علی خان امین‌الدوله، را جهت حفظ مقام خود فراهم نماید. از آن‌چه عرض نمود گواهی بهتر نمی‌شود.

و اما این‌که عدم درهم و دینار را بهانه می‌آورید، ابداً از شما پذیرفته نیست. فرض نماییم امروز دولت جهت اصلاح محتاج بیست کرور پول می‌باشد. هویداست موکل شما از سایهٔ دولت و ملت چند مساوی بیست کرور را خود دارا شده که همه را به بانک‌های خارجه سپرده، از عمل ضراب‌خانه اقلاً بیست کرور تومان منافع سهمیهٔ او شد. بلی! ملت در خطوب و امنای خانه خراب از زیور غیرت عاری می‌باشند. آیا می‌توان ره فراری برای بی‌پولی جست که [از] سکهٔ دولت معروف به قران امین‌السلطانی، ملت و دولت پانصد کرور متضرر شوند و این پول بین دو سه نفر تقسیم شود و همان اشخاص هم برای اصلاحات فریاد از بی‌پولی بزنند؟

کاش گشوده نبود چشم من و گوش من / کآفت جان من است عقل من و هوش من

آیا کسی می‌تواند منکر این معنی بشود که موکل شما در عمل ضراب‌خانه و تباهی ملت و دولت با حاجی محمد حسن کمپانی امین‌الضرب کهنه اصفهانی شرکت نداشته و منافع را بالمناصفه قسمت ننموده‌اند؟ چندین سال عشر مالیات آذربایجان را -که به زبان کمتر از یک کرور [بود]- سوای گمرک و راهداری تبریز، ارومی، خوی، مراغه، اردبیل، محال خلخال، قره‌داغ، طالش و غیره، [از] تمام خانه‌های جولا، حلاج، قصاب، کلاه‌دوز، کفش‌دوز، فلان و فلان که از جفت کفش در هزاری صد دینار پول می‌گرفتند -که همه جزو همین مالیات بود- کرورها از برای خود و غیره جمع ننمودند؟ اگر ایران پول ندارد، پس وابستگان و متعلقان صدارت عظمی از کجا این دولت را گرد آورده‌اند که هر یک از آنان دارای ده و بیست قریه شده‌اند؟ موکل شما اگر امروزه املاک ظاهرهٔ خود را بفروشد پنج و شش کرور وصول می‌نماید. با این همه بخشش‌های بی‌معنی و مصارف بی‌مصرف، این ذخیرهٔ ظاهری اوست، غیر از کرورها که به بانک اجانب به سود گذارده، بعد از مردن وی [که] میان ورثه بر سر تقسیم جنگ اوفتد، همه ظاهر خواهد گردید. با این منافعی که از ملت و دولت برده و می‌برد، یک دفعه به خیالش خطور نکرد که جهت ترقی ملت و دولت قدمی بردارد و اساسی برپا نماید، هم یادگار پسندیده‌ای از خود بگذارد و هم دولت و ملت از او بهره‌مند شوند. در سی سال ریاست مطلقه که مقتدر بر همه چیز بود، کدام راه صعب‌المرور را هموار نمود؟ کدام سنگ را از پیش پای دولت و ملت برداشت؟ کدام بنای خیر را از مسجد و مکتب و مدرسه بنیاد نمود؟ به جای این‌که در خور ترقی ملت بنیاد بیمارخانه و یتیم‌خانه نماید و ایتام و ابنای فقرای ملت را در آن دایره جمع نموده از تکدی و سفالت و مرگ‌های به غیر موقع رهایی دهد، صبح که از خانه سوار کالسکه شده به دربار تشریف می‌برد، ده نومان «پناباد» به جیب ریخته، جهت سیر و تماشا و خودنمایی جلو فقرایی که در رهگذر ایشان افتاده می‌باشد و عموم مردم را به تکدی دعوت می‌کند.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri