Səhifə 3 / 3 · 67%

مرا ارشاد نکرد مگر دو کلمه سخن دیوانه‌ای. چه، روزی که سلطان ابراهیم عازم تسخیر هندوستان بود، قصیده‌ای در حق او سروده می‌بردم در حضور سلطان بخوانم. قضا را گذارم بر در حمامی افتاد، آوازی از گلخن به گوش رسیده، گوش فرا داده دیدم دیوانه‌ای -که «لایی‌خور» می‌نامیدند- و مدام مست و خراب و همارهٔ سخنان مستانه می‌سرود گفت: «پرکن قدحی به کوری چشم سلطان، تا نوشیده و از خیال این و آن برهیم!» ساقی پاسخ داد: «سلطان مردیست غازی و عزم غزای با کفار دارد.» لایی‌خور گفت: «پس مرد حریص بی‌مدرک نامحمودی است، زیرا ملکی که دارد به تحت انتظام نیاورده، ادارهٔ مسلمانان را به عاملان ستمکار خودسر سپرده و کار اسلام را پریشان رها نموده به هندوستان از پی گرد نمودن زر می‌رود، نه رواج دین.» نوبتی دیگر گفت: «پرکن قدحی به کوری چشم سنائیک شاعر!» ساقی گفت: «سنایی حکیمی است فاضل و ادیبی است قابل؛ مردی است بلندپایه و شاعری است پرمایه.» لایی‌خور گفت: «اگر مرد بلندپایه بود به شغلی اقدام نمی‌کرد که به کار او نیاید. فردا اگر او را به معرض سؤال درآورده و از او پرسش نمایند در دنیا بهر آخرت خود چه اندوخته‌ای؟ خواهد گفت: به دروغ محض و لاف و گراف مدح سلطان ابراهیم سروده و ذخیره نموده‌ام. هنوز غافل است که او را بهر چه آفریده‌اند.»

چون من این سخنان بلند و اندرزهای خردپسند و دانشمندانه را از لایی‌خور دیوانه شنیده، لرزه بر اندامم افتاده، موهای بدنم از جامه سر برآورده، متنبه شدم که عمر خود را بیهوده ضایع نموده‌ام؛ از مستی غفلت به هوش آمده ترک یاوه‌سرایی گفته و از مداحی بندگان به پرستش آفریدگار جهان پرداختم.

پس از آن پی ارشاد خود سروده:

هر که چون کرکس به مرداری فرو آورد سر / همچو طوطی کی تواند طعم شکر داشتن؟

رایت همت ز ساق عرش بر باید فراشت / تا توان افلاک زیر سایهٔ پر داشتن

تا دل عیسی مریم باشد اندر بند تو / کی روا باشد دل اندر بند هر خر داشتن

یوسف مصری نشسته با تو اندر انجمن / زشت باشد چشم را بر نقش آذر داشتن

رو مدینهٔ علم را در جوی، پس در وی خرام / تا کی آخر خویش را چون حلقه بر در داشتن؟

چون همی دانی که شهر علم را حیدر در است / خوب نبود غیر حیدر میر و مهتر داشتن

خداوند عالم به حرمت مقربان درگاه ربوبیت‌اش دل ما را از محبت این بزرگوار و آل طاهرین او مملو فرماید، تا به اعتقاد پاک در حفظ و حراست وطن و ناموس شریعت برآییم! هر چند مناسب نیست که این مطالب را در خاتمهٔ این جلد بنگاریم، زیرا از این قبیل حکایات بسیار است که انشاءالله در موقع خود ذکر خواهد شد، ولی به مفاد «سینه می‌گوید که من تنگ آمدم فریاد کن!» خودداری نتوانسته به ذکر این چند کلمه اکتفا می‌نماید؛ مشروط آن‌که قارئین محترم به وجه ملیت طریق انصاف پیش گرفته، منصفانه در محکمهٔ هر وجدان سبب و مسبب را سنجیده، پس از آن در علیه و له مدعی تصدیق و یا تکذیب نمایند.

در عصر شاه شهید، خزانهٔ دولت علیهٔ ایران تمام جهان را در شک و گمان انداخته و بلکه همگی ایقان حاصل نموده بودند بر این‌که در دنیا اول خزینه‌ای است که بدون دیون خارجی و داخلی مملو و معمور است.

بعد از واقعهٔ هایلهٔ خاقان شهید، از عدم تدبیر برخی از وکلای بی‌غیرت و تمییز، پرده از این کار برافتاد و اسم بی‌مسما بودن خزینهٔ ایران ظاهر گردید، معلوم شد از کلمهٔ خزانه حرف اولش را که (خ) باشد به جا گذارده‌اند -العهدة علی‌الراوی. آن‌چه بود و نبود، تا ورود وارث تاج و تخت به مرکز سلطنت عظمی، رندان عراقی به تاراج بردند -«چو ترکان خوان یغما را»- و در خزینهٔ یک صد و هفت سالهٔ قاجاریه یک صد و هفت اشرفی فتحعلی شاهی و یا محمد شاهی و ناصرالدین شاهی به جای نگذارده بودند. علاوه بر آن، مبالغی قروض وانمود کردند، هر چند از چگونگی کما هو حقه آگاهی نداریم و به حدس و گمان سخن می‌رانیم و حکم قطعی نمی‌توانیم کرد که در خزانه چیزی موجود بود یا نبود؛ ولی پس از مصالحهٔ روس فرمانی که فتحعلی‌شاه مغفور به نایب‌السلطنه مرحوم با خط جنت‌مکان قایم مقام صادر فرموده، خطاب به ولایت‌عهد می‌فرمایند: «اگر آن فرزند را رسیدگی سال بیش خزانهٔ عامره ذخیرهٔ خاطر است که هشتاد کرور موجودی خزانه بود، نباید مصرف لشکرکشی و غیره را هم از نظر دور بدارید!»

و در این‌که در عصر خاقان شهید هم همه ساله وجهی به خزانه داخل می‌شد حرفی نیست. در کم و زیادش سخن نمی‌رانم، ولی با قبضیت خاقان شهید چگونه خرد نکته‌سنج می‌تواند باور نماید که در خزینه هیچ نبود؟ و از طرف دیگر، خود امین‌السلطان و متعلقان آن، از برادر و برادرزاده و خواهرزاده و عموزاده و کسان صدارت پناهی و حاجی عموی شریک سرقت‌های ایشان، یعنی حاجی محمد حسن امین‌الضرب اصفهانی -که با اسم و رسم همه را می‌شناسید و دارایی آنان را تا یک درجه می‌دانید- که هر یک‌شان اینک صاحب ملیون‌ها از نقد و جنس و املاک و جواهرات که بیش از نقدینهٔ یک خزانه و همه در نظر است می‌باشند، این مبلغ هنگفت را بعد از سی سال با آن مخارج‌های بی‌معنی و اسراف‌های لاطایل هنوز موجود دارند؛ ولی در خزانهٔ دولت هیچ نباشد، عقل هر خردمند در کشف این معما متحیر است.

ملحد گرسنه و خانه خالی و طعام / عقل باور نکند کز رمضان اندیشد

مناسب است این مثل غیر مناسب را جهت عبرت به عرض هیئت اجتماعیه برسانیم: مشهور است قماربازان که در یک جا گرد می‌آیند و مشغول قمار می‌شوند بعد از دو سه روز، یعنی انجام کار، هست و نیست عموم در «کیسه کوزهٔ مُذَّخر» گرد می‌گردد، علاوه بر آن، تزینات آنان نیز، از انگشتر و ساعت و غیره، همه به باد قمار رفته بالأخره صبحی با دیدگان خواب‌آلود و رنگ پژمرده با نهایت کسالت از قمارخانه خارج می‌شوند. مانند دولت و هیئت اجتماعیه ما که همه چیز را باخته‌ایم و این کوزه‌داران همه را ربوده‌اند؛ اما در قمارخانه بین قماربازان یک قرار نیک هم هست که هر کس برده کم یا بیش، مرحمتاً، چیزی به کسانی که باخته‌اند اکرام می‌نماید و به خدام مانند پیشخدمت، دربان، غلیان‌فروش، جای‌فروش انعام می‌دهد. انصاف این گروه کج‌اندیش و وجدان آنان را، در این همه برد و باخت، راغب بدان نکرد که ترحماً، از برای تربیت و تعلیم ایتام ملت، دو سه مکتب، از برای غربا و مساکین دو باب بیمارخانه درست نمایند، و یا یک راه صعب‌المرور را هموار، و یا در روی یک رودخانه پلی استوار کنند؛ مسجد و مدرسه‌ای مانند مرحوم خلد آشیان حاجی میرزا محمد حسین خان سپه‌سالار بنا نمایند؛ این‌قدر غیرت ننمودند که اقلاً دو سنگ روی هم گذارده در مقابل چشم ملت از خود یک مختصر یادگاری به پا نمایند؛ و یا آن‌که به مطبوعات و معارف ملت خدمتی کرده باشند؛ سهل است، دیگران را نیز مانع آمدند و در احدی جرئت باقی نگذاردند که دم از مطبوعات و معارف زند.

نمی‌دانم این ملت خوش غیرت در تشییع جنازهٔ این‌گونه اشخاص با چه حالت حاضر خواهند شد؟ بر سرزنان که «این نامردان ما را به خاک سیاه نشانده» و یا پای‌کوبان که «بحمدالله شرشان از سر هیئت اجتماعیه دفع شد!»

یاد داری که وقت آمدنت / همه خندان بدند تو گریان؟

آن‌چنان زی که وقت رفتن تو / همه گریان شوند تو خندان!

مسلم است که ملت غیور ایران، به خلاف مفاد این شعر، شما را تشییع خواهند نمود و همگی شاد و خندان خواهند بود؛ بدا به حال شما که گریان خواهید رفت! مسلم است عدالت خسرو عادل، این طبیعت شوم و وضع مذموم شما و خرابی ایران را اصلاح خواهد نمود. آن‌وقت هنگام تنبه تذکرهٔ هیئت اجتماعیه خواهد رسید و خواهند دانست که این گروه تا چه پایه مردمان ظالم و بی‌انصاف بی‌مروتی بوده‌اند و چه‌قدر از عدم محبت، آنان به وطن مقدس ستم وارد آوردند؛ در عصری که نور معرفت عالم را منور نموده ایرانیان را در ظلمت کده گذارده‌اند. ملل دیگر برای هر صد خانه یک مکتب بنیاد نموده، ما در صد هزار خانه یک مکتب منتظم نداریم. در تمام شهر اگر بشمارند به شمارهٔ هر پانصد نفر یک روزنامه موجود است. ما در بیست میلیون نفوس یک روزنامهٔ آزاد صحیح -که بتوان استفاده از آن نمود- نداریم. امروز در روی کرهٔ [زمین] همهٔ مخلوق صد فرسخ راه را در دوازده ساعت طی می‌نمایند. و ما، اگر دچار برف و باران و غیره نشویم، باید در یک ماه طی نماییم. در تمام مملکت ما -که وسعتش سه برابر فرنسه است- یک دودکش «فابریک» -که دود سیاهش اسباب روشنی دیدهٔ ما باشد- دیده نمی‌شود که به او توانیم اندک افتخار نمود.

«وای بر حالم اگر کر چنین می‌گذرد!»

الحمدلله والمنه، جلد دوم این نامهٔ نامی هم به انجام رسید. امیدواریم که هموطنان محترم از لغزش قلم و خطای فکر مؤلف چشم پوشیده، قلم عفو بر عیوبات او برکشند. چه، غیر از حب وطن اظهار محبت به کسی نشده و جز دشمن وطن بغض هیچ‌کس در دل نداشته؛ اگر پرستش کرده از وطن است و اگر اظهار بندگی نموده، بعد از خدا و رسول -صلعم- به متبوع معظم خود پادشاه ایران است؛ و اگر از بعضی ذم شده غرض شخصی در بین نبوده و حقیقت‌گویی شده است -با این‌که به عقیدهٔ بنده هیچ وزیر و صدر و حاکم را ملامت نتوان نمود. در دولتی که قانون نباشد، دولتی که مستبد باشد، هر کس بر سر کار آید جز این نتواند نمود که دیگران کرده‌اند. اگر به تواریخ رجوع شود خیلی نظایر دیده خواهد شد، چنان‌چه به اندازهٔ جمیع دارایی یک صدراعظم را آل‌برمک به یک شاعر و به یک عرب پاپتی غیر مستحق بخشیده‌اند. لذا، وزرای خودمان را ملامت نمی‌کنیم. تمام خانه خرابی‌ها از عدم قانون و ثمرهٔ استبداد است. پس هر قدر وظیفهٔ حاکم و محکوم معین نشده، هر کس که باشد در پی مداخل است.

در آخر جلد سیم شمایی از افعال و کردار وزرای دولت مستبدهٔ ماضی را شرح خواهیم داد تا معلوم شود که این بی‌افسارها، خواه در فرنگستان و خواه در ایران، خواه در غرب و خواه در شرق، چه‌ها کرده‌اند، تا فقط این وضع غیر مرغوب را مختص به ایران ندانند. هر قدر مساوات نباشد، جز سوختن و ساختن چاره نیست و از این نگارشات هم حاصل نمی‌شود.

والسلام.

(رمضان ۱۳۲۳)

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri