Səhifə 1 / 2

پوشیده نماند

بر ارباب علم و معرفت و اصحاب فطنت و خبرت مخفی و پوشیده نماند که نگارندهٔ سیاحتنامه در بعض مقام از کثرت تعصب در حب وطن و ملت و بی‌رونقی کار و کاستن ثروت مملکت خویش، خویشتن‌داری نتوانسته و عنان سخن از دستش به در رفته و در بعض مواقع از شعرا -که ارباب فضل و هنرند- با طعن یاد نموده. نباید قارئین محترم سوءظن در حق نگارنده فرمایند -«ان بعض الظن اثم.»

نگارنده را ارادت خاص و اخلاص بی‌قیاس به علمای اعلام و فقهای کرام و ادبای ذوی‌الاحترام و شعرای نیک‌فرجام نه به حدی است که در حیز بیان آید، خصوصاً در حق این گروه با خرد و دانش. به مضمون کلام حکمت‌فرجام «ولله کنوز مفتاحها السنة الشعراء»؛ بدیهی است که گنج غیب در کلام ایشان مضمر و حکمت لاریب در سخنان آنان مخمر است. پس نباید سخنی صادر شود که خالی از سود دنیا و آخرت باشد. زیرا سعادت هر قوم و ملت بسته به رونق معارف است، و رونق معارف حاصل نمی‌شود مگر از افکار عالیهٔ ادبای با دانش و بینش که گوهر کلام را نظماً و نثراً به رشتهٔ بیان کشیده، داروی تلخ نصیحت را به شهد شیرین کلامی درآمیخته به مذاق جان و گوش روان مال و دولت خود ریخته‌اند؛ وخامت خاتمهٔ ظلم و سعادت عاقبت عدل را به حکمداران عالی‌تبار نموده پندهای مفید و مواعظ حسنه چون شیر و شکر به هم آمیخته در کام جان و دهان ریخته، در تهذیب اخلاق نصایح سودمند گفته، در توحید حضرت باری -عز اسمه- قصاید سروده، خاتم‌انبیا و ائمهٔ هدی -سلام‌الله علیهم- را ستوده‌اند، حکایات عبرت‌آمیز به طرز مثنوی به رشتهٔ بیان کشیده، ثمرهٔ اعمال نیک و جزای کردار بد را به عموم نشان داده‌اند و مردم بی‌استحقاق را ناستوده و مداهنه در قول و فعل خود ننموده، بلکه عام و خاص را به یک نظر دیده، تملق و چاپلوسی روا ندیده، زحمتی که در تحصیل علوم و فنون کشیده به هبا و هدر نداده. حقیقتاً شاعری از علوم مشکله است. زیرا که باید معقول و منقول باشد، در علم کلام استاد ماهر، صراحت و کنایه، اشاره و استعاره، لف و نشر مرتب و غیر مرتب، حکمت و هیئت، معانی و بیان و اصول و فقه، هندسه و حساب و طب نیکو بداند، و در علم رجال و اصلاب ماهر باشد و صاحب قوهٔ حافظه بود. فصاحت کلام و بلاغت بیان و عذوبت لسان داشته باشد. در حسن اخلاق بی‌نظیر و در نیکویی تدبیر بی‌بدیل گردد و محب ملت و وطن باشد تا به درجه‌ای «حب الوطن من الایمان» بداند و از مضمون «والشعراء یتبعهم الغاوون» دور باشد؛ پس هیچ صاحب عقل و تمیز ذوات معالی صفات را انکار نتوان نمود [که] مصاحبت و مطالعهٔ کتب و سخنان بلاغت‌نشان آنان را مغتنم نشمارد و به چنان اشخاص زبان نکوهش گشاید و ذکر جمیل آنان را یاد و تذکار ننماید، حاشا ثم حاشا که چنین بی‌مروت پیدا شود!

بزرگش نخوانند اهل خرد که نام بزرگان به زشتی برد

خصوصاً افصح‌الشعراء شیخ سعدی -علیه‌الرحمة- که داد سخن داده و آثار نیکو نهاده، کلامش سراپا حکمت و نظم و نثرش تماماً نصیحت، جوانی خود را در اندرز سلاطین نیکوشیم به کهولت رسانیده و دُرر غرر، در توحید صانع بی‌چون، به طرز موزون سفته و نصایح گوناگون و مواعظ از حد افزون که شاه و گدا و بزرگ و کوچک و غریب و بومی از کلامش بهره‌مند و از اندرزهای سودمندش مستفید و مستفیض‌اند؛ بی‌ذکر خیر و یاد چنین بزرگوار منافی عقل و انصاف است. ولی هستند سارقان صنعت و طراران طریقت که از علوم اخلاق بی‌بهره و به یافتن چند قافیه مثل کار و بار و خار و اضطرار و اقتدار، افکار خود را صرف مدح ظالم و هجو مظلوم و اهانت معصوم کرده، دین خود را به دنیا نفروخته، جز وزر و وبال نیندوخته! چنین کسان که عزت نفس ندانسته بدی را بر نیکی ترجیح دهند جز ملعنت به چیزی نسزند.

«الناس مجزیون باعمالهم ان خیراً فخیر و ان شراً فشر.»

جناب شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی -رحمةالله علیه- چنانچه در دیباچهٔ گلستان به طریق فروتنی و تواضع که از اخلاق حسنه و اوصاف ممدوحهٔ اهل فضل و کمال است -می‌فرماید:

گر خود همه عیب‌ها بدین بنده در است هر عیب که سلطان بپسندد هنر است

ولی افسوس صد افسوس که در زمان ما این کلام نیک‌فرجام را سوء استعمال می‌کنند. از اجله و اشراف بلکه از زبردست نسبت به زیردست، از رعیت و اصناف، هر عملی ناشایست که سر می‌زند محض پرده‌پوشی به قبایح اعمال تمسک به این مصرع شیخ سعدی کرده می‌گویند: «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است» و کذا از این غلط

نه در هر سخن بحث کردن رواست خطا بر بزرگان گرفتن خطاست

و از آن جمله است «صلاح مملکت خویش خسروان دانند.» و اثبات همه این‌ها در میدان است؛ شیخ هنر خود را عیب در دیدهٔ احول‌بینان می‌شمارد چنانچه فرماید: «گل است سعدی [و] در چشم دشمنان خار است.»

و بزرگ آن است که خطا از او سر نزند که خطاکار بزرگ نباشد و باید مصرع آخر را چنین سرایند: «صلاح مملکتی اهل مملکت دانند.»

صلاح‌دید مملکت را اگر چون مصرع اولی خوانند مملکت مانند غزنین و مراغه و اصفهان و قزوین می‌شود؛ لکن صلاح‌دید ثانوی مثل لندن و پاریس و واشنگتن [واشنگتن] و برلین گردد و سبب این هم از آفتاب روشن‌تر است. مقتضیات سیاسی و تجارتی یک مملکت را محال است که شخص واحد کما ینبغی بداند و از عهده برآید، اگرچه جامع علوم وغیره و فنون کثیره باشد و چون انسان است خالی از زلل و خطا و سهو نمی‌باشد؛ صانع بی‌چون عباد خود را رهنمون شده می‌فرماید «وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله»، حضرت ختمی‌مآب -علیه و آله سلام‌الله الملک الوهاب- که عقل کل دارای علوم ما کان و ما یکون بود مأمور به مشورت گردید. البته به طریق اولی امت آن حضرت اوجب و الزم است که اقتدا نمایند و طریق سنت آن جناب پیمایند. آمدیم به جواب «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است» و این پر واضح است که وجود سلطان به اخلاق نیکو سرشته، صاحب اوصاف حسنه و افعال مستحسنه است، عیب‌پسند نمی‌شود و از عیوبات و خطایا منزه و پاکیزه است. زیرا که سایهٔ رحمت خداست در ملک خدا، و به حکم آیهٔ کریمهٔ «کنتم خیر امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و منکر» پس امر به معروف و نهی از منکر -که از فروع دین مبین باشد- چگونه سکوت جایز و خلاف شریعت غرا نمودن رواست؟ شعرای عالی‌تبار و ادبای نامدار پیش از شیخ سعدی و بعد از او آمده[اند]؛ خلاصهٔ کلام عیب عیب است و سلطان نباید عیب پسندد. بسی از ادبا رفته‌اند و آثاری گذاشته‌اند به جهت سوانح زمان و گردش دوران، بنای اکثری منهدم شده و بعضی پاینده است، ولی هیچ‌یک چنانچه خود شیخ فرموده «کتاب گلستانی توانم تصنیف کردن که باد خزان را بر اوراق او دست تطاول نباشد و گردش زمان عیش ربیعش را به طیش خریف مبدل نکند.» [نیست.] حقیقتاً کلام آن عالی‌مقام نه‌تنها در ایران، بلکه در توران و هندوستان و ترکستان و فرنگستان گل‌های رنگارنگ شکفته و روز به روز بهتر و تازه‌تر می‌شود. لذا لازم آمد که مختصری از مطول و قلیلی از کثیر به ذکر خیر در تذکرهٔ ادبای ایران پردازیم و نام نامی هر یک را به ایراد بیت و نظم -که در توحید خداوند غفار و تمجید رسول مختار و توصیف ائمهٔ اطهار -از حکمت و تهذیب اخلاق و اندرز عامه- سروده‌اند در این کتاب درج کنیم، که هم وظیفهٔ قدردانی خود ادا و هم زحمت ادبای شیرین‌کلام و فصحای والامقام [را] روا نماییم -«بماند یادگار از من نشانه»- و شاید دیگران هم تأسی کرده خوی نیکویان گیرند و از بدی بپرهیزند؛ زحمتی که می‌کشند و افکاری که صرف می‌کنند و عمری که تلف می‌سازند در حق نیکان و پاکان کنند و زحمات خود را در راه اسلامیت و انسانیت صرف نمایند و دم از حب وطن زنند، و آن‌چه از نام و نشان و اشعار و مأوای آن فرقهٔ عالی‌مقام [به] خاطر فاتر و ذهن قاصر برسد به طرز حروف تهجی در این نامه ثبت و ضبط خواهد شد. «و بالله التوفیق و علیه التکلان».

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi

Səyahətnamədə yazıldığı kimi, bizim möhtərəm qonaqçımızın evində İbrahim bəylə bir nəfər molla arasında mübahisə və münaqişə üz verdi. İbrahim bəy hirslənib papağını yerə vurdu.Papaq lampaya dəydi, lampa sındı, evə yanğın düşdü. Çox təlaşdan sonra dəhşətli yanğını söndürdülər. Bədəninin yarısı yanmış molla özünü bayıra saldı. Amma İbrahim bəy oddan aralı yıxılmışdı. Köməkləşib onu otaqdan bayıra çıxartdıq. Səsimizə qonşular gəldilər, çoxlu adam, polis toplaşdı. Bir saatdan sonra məhəllənin tulumbaçılarından (yanğın söndürən məmurlarından) iki dəstə gəlib çıxdı. Ancaq yanğından əsər qalmamışdı.

15 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 2

Altıncı gün pasportları qaydaya salıb, Xidivi gəmisinə bilet aldıq. Mən burada qonaq qaldığımız evin sahibi və onun əyalından gördüyümüz hörmət və mehribanlıqdan danışmaq istərdim.İbrahim bəyin atası, özü nə qədər xoşbəxt adamlardır ki, belə dost tapmışlar. Həqiqi dost nadir ələ düşür. Xüsusilə indiki alçaq zəmanədə. İndiki zamanda camaatın işi hiylə və aldatmaq olmuşdur. Sədaqət azdır, düşmənçilik çoxdur, əmanətin yerini xəyanət tutmuşdur.

20 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 3

Səkinənn çağırıb, Məhbubənin əhvalını soruşdum. Dedi:“Qızlar onun yanındadırlar, bir ucdan ağlayır. Nə qədər ürək-dirək verib sakitləşdirmək istəyirlərsə, mümkün olmur, heyran-heyran baxır, cavab vermir.”

19 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 4

Bu vaxt mən qapını döyüb dedim:“Xanım, buyurun gəlin, mən gedirəm.”

20 dəq

Başqa şairlərin şeirləri