فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسف‌عمو در دم کاروانسرا دکان جوراب‌فروشی دید.

گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.»

گفتم: «خود می‌دانی!»

یوسف‌عمو مشغول خریدن جوراب شد. من در سکوی دکان نشستم. در روبروی من دکان عطاری بود. جوان بسیار خوشگلی تقریباً در هفده و هجده سالگی در دکان نشسته مشتری مانند مگس به دور او جمع بودند. یکی نرفته دو نفر به جایش می‌رسید، اما چیز معتنابهی نمی‌گرفتند. منتهای خریدشان یک عباسی، دو شاهی، یک شاهی بود. معلوم شد که اینان دردمندان‌اند. جوان نیز به شیوهٔ مخصوصی با هر یک از ایشان ملاطفتی می‌کرد و معاملاتش به گشاده‌رویی بود. خلاصه از مشتریان ازدحامی در دکانش بود. با خود گفتم واضح است: «هر که شیرینی فروشد، مشتری بر وی بجوشد.» شخصی را هم دیدم که در حوالی دکان جوراب‌فروش نشسته قلم و کاغذی در دست دارد، هی به روی پسر نگاه کرده چیزی می‌نویسد. من خیال کردم که این مرد نقاش است صورت جوان را نقش می‌کند. چون در فرنگستان صورت دختران خوشگل را نقاشان به‌نام می‌کشند و به اعتبار قدرت کلکشان به مبالغ گزاف می‌فروشند. با خود خیال کردم که خوب است، همچنان صورت‌نگاری در این‌جا نیز هست، که تا یک‌درجه مشعوف شدم.

از جوراب‌فروش که پیرمردی بود پرسیدم: «عمو نام این نقاش چیست؟» -مردکه را با انگشت نشان دادم.

گفت: «فرزند، نقاش کجاست؟»

گفتم: «این مرد که صورت این جوان عطار را می‌کشد!»

خندید و گفت: «فرزند عزیز من! مردی را که دیده و نقاش تصور کردی صورت‌نگار نیست، بلکه شاعر است. بدین پسره شعر می‌بندد. این شاعران بیعار مرا از کسب و کار بازگذاشته به ستوه آورده‌اند. هر ساعتی یکی می‌رود دیگری می‌آید، بهانهٔ نظر بازی به این جوان؛ سکوی دکان من از این مشتریان بی‌منفعت و بداخلاق دقیقه‌ای خالی نیست. چندانم زحمت می‌دهند که حوصله‌ام تنگ می‌شود. در کار خود متحیر مانده‌ام. ابداً در روی این مردمان شرم نیست.»

گفتم: «این جوان کیست؟»

گفت: «این پسر نامش غلامعلی‌بیگ است. به سبب اندک حسنی که دارد انگشت‌نمای خاص و عام مردم این شهر گشته نامش در تمامی شهر مشهور است. گویا همهٔ مردمان این شهر فریفتهٔ حسن و عاشق بی‌قرار این پسرند.»

خیلی تعجب کرده گفتم: «جوان چه‌طور؟ عجبا خود هم بداخلاق نباشد؟»

گفت: «حاشا! جوانی باغیرت و مشغول به کار خود است. ثروتی خوب هم دارند، به چیزی محتاج نیست.»

گفتم: «پس این هنگامه برای چیست؟»

گفت: «محض بیعاری و بیکاری. صبح تا شام در این شهر هر جا می‌روی صحبت این جوان است. شب همه‌جا چند نفری گرد آمده شمع خودشان را سوزانده صحبت این جوان را نقل مجلس می‌کنند. حال آن‌که او را ابداً پروای ایشان نیست، در خانهٔ خود سوده نشسته است.»

گفتم: «عمو جان ما غریبیم، تازه بدین شهر وارد شده‌ایم. کجای این شهر دیدنی و درخور سیاحت و تماشاست؟»

گفت: «فرزند! داخل شهر این است که می‌بینی. تفرجگاه این شهر بیرون دروازه است که همهٔ باغات باصفا و سبز و خرم است؛ به‌ویژه هنگام بهار که گل سرخ بشکفد اطراف شهر رشک باغ ارم و نمونه‌ای از بهشت آدم است، ولی اکنون چیزی در بساط نیست. از هجوم لشکر بهمن و دی، باغ و بوستان سهل است که تا مغز استخوان ما نیز افسرده است. باز در کوچه‌ها و «بازار چای» عمارت‌های خوب و دیدنی هست.»

گفتم: «بازار چای کدام طرف است؟»

گفت: «از این بازار راست بروید تا بیرون شوید. جویباری خواهید دید که روان است. روی به بالای آن بروید، آخرش به محلهٔ ارامنه منتهی است. آن‌جاها خالی از شکوه نیست.»

چون رشتهٔ صحبت ما با پیرمرد جوراب‌فروش بریده شد، یوسف‌عمو نیز پرل جوراب‌ها را داده سیاحت‌کنان روی بدان سمت روانه شدیم. خیابان بزرگی در پیش بود تا آخر آن رفتیم. قبرستانی دیده شد، فاتحه‌ای خوانده گذشتیم. کوچهٔ دیگری پیش آمد، داخل شدیم دیدیم تردد‌کنندگان غالباً ارمنی هستند. معلوم شد که محلهٔ ارامنه است. قدری پیشتر رفتیم. دیدم از بالای طاق مختصر عمارتی لوحهٔ کوچکی به لغت انگلیسی Printing آویخته‌اند که این‌جا مطبعه است. من از دیدن این لوحه به زبان انگلیسی و از خواندن نام مطبعه غرق دریای حیرت شدم. با خود گفتم «هو، مطبعه! این نقل کجاست؟» باور نمی‌کردم. دیگران بر هم نهاده قدری به سر انگشت مالیده، دوباره باز کرده دیدم خیر مطبعه است والسلام.

پیش آمده از یک نفر ارمنی که در آن‌جا بود پرسیدم: «این‌جا چه‌کار می‌کنند؟»

در جواب من گفت: «کاغذ آورده‌ای؟»

دیدم این شخص مرا به دیگری تشبیه کرده است. گفتم: «آری! آورده‌ام.»

گفت: «خودش بیرون رفت حالا می‌آید، اما آدمش این‌جاست. صدا کنم کلید را بیاورد.»

رفت با یک نفر ارمنی دیگر آمد. آن هم گفت که: «کاغذ آورده‌ای؟»

گفتم: «بلی!»

بعد معلومم شد که اینان به گمان این‌که ما تاجریم و از تبریز کاغذ برای فروش آورده‌ایم، ایشان هم به کاغذ احتیاج داشته‌اند. به هر حال، در مطبعه را باز کردند رفتیم به تری آن. دیدم در یک سمت خیلی کتاب‌های جلد شده و در گوشه‌ای هم کتب بی‌جلد چیده شده است. ارامنه را گمان نبود که مسلمانی زبان انگلیسی می‌داند. لهذا من از کتاب‌ها برداشته به تجاهل نگاه کرده از کج و راست به این طرف و آن‌طرف برمی‌گردانیدم. دیدم همهٔ کتاب‌های پروتستانی است که ردیّه به سایر ادیان نوشته‌اند، خصوصاً برای مذهب پاک اسلام که به عقول نارسای خودشان گویا به کلام‌الله تفسیر نوشته و بعضی از کتب اسلامیه را ترجمه کرده‌اند. واضح است که مقصودشان اضلال مردم است. هر چند که اسلامیان را از فضل خداوندی بدین اقدامات بی‌معنی پای ثبات ار جادهٔ شریعت مطهره نمی‌لغزد؛ ولی نمی‌دانم دولت ایران چرا این بدفطرتان را که مایهٔ هزارگونه فساد و شرارت‌اند، به ملک خود راه داده و بدین آزادی به جهلای مملکت، از مسلم و نصارا، مسلط داشته است که از آمریک و انگلستان بدین‌جا ریخته ریشهٔ فساد را در مزرعهٔ قلوب عوام‌الناس محکم کنند و در خاک ممالک اسلامیه نشسته بر ضد مذهب پاک اسلام کتاب‌ها بنویسند. این درد بلای سایر دردهای بی‌درمان من نشست. چشم‌هایم خیرگی گرفت. گفتم که: «تا حال نیامدند؛ ما نیز کار داریم، وقت دیگر می‌آییم.»

در این اثنا همان ارمنی پیش آمده به گوشم گفت که: «یک هفته است باسمه‌خانه معطل است، کاغذ ندارند، هشیار باش و ارزان مفروش! اما باید در پاداش این خدمت پس از سرگرفتن معامله یک تومان به من بدهی.»

گفتم: «ممنون شدم. خیلی خوب، می‌دهم.»

از آن‌جا برگشته آمدیم به منزل. در آن اثنا، دیدم دالاندار خنده‌کنان پیش آمد و گفت: «آقا آفرین بر شما! چه زود پیدا کردید.»

گفتم: «چه چیز را زود پیدا کردیم؟»

گفت: «مگر من ندیدم که به بهانهٔ خریدن جوراب یک ساعت در دکان کربلایی محمدقاسم جوراب‌فروش نشسته محو تماشای جمال غلامعلی‌بیگ بودید. عیبی ندارد آقا! ما هم اهل بخیه‌ایم.»

دیدم بدین مردکهٔ احمق هر چه بگویم بی‌جاست. دم در کشیدم. با خود می‌گفتم «عجب عالمی است! مردمان این مملکت همه دیوانه‌اند. به هر کجا می‌روی صحبت این جوان ساده است، پیر و جوان را فکر و خیال با او مشغول. همه از دنیا و مافیها بی‌خبرند. از علم معیشت نقطه‌ای نخوانده و نمی‌دانند که صانع بی‌چون -جلت عظمته- اینان را برای تعاون و تناصر همدیگر آفریده است. طبیعت عشق‌بازی را با زنان مخصوص داشته است نه با مردان. نمی‌دانم این مردمان بدفطرت چرا از این حرکات زشت خودشان شرم ندارند و کسی را که از حال آن ابداً آگاهی ندارند بی‌شرمانه در مسلک ناشایست خودشان می‌پندارند. باید تا بلایی نازل نشده از میان این بقایای قوم لوط گریخت، تا این‌که تر نیز به آتش خشک نسوزد.» از آن‌جا نیز به سوی تبریز رخت سیاحت بربستیم.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 11

İki həftədən sonra Haciyə xanım mənə dedi:“Mirzə Yusif, Tantaya get, filan-filan şəxslərdən tələblərimizi toplamaq vaxtı gəlib çatmışdır. Onların hamısını topla, əgər üzr gətirib desələr ki, pambığı hələ satmamışıq, orada qal, malları sat, daha təzə müamilə eləmə. Belə görünür ki, İbrahim bu tezliklə tamamilə toxdamayacaq, işlərini yerbəyer eləmək iqtidarında olmayacaq.”

10 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 12

Əlqərəz, bu minvalla da bir neçə vaxt keçdi. İyirmi iki ay tamam bir ailə kiçikdən böyüyə qədər pərişanhal idi. Hamının günü qara idi. Məhbubənin halı hamıdan bətər idi. Bədəni zəifləmiş, əhvalı pozulmuş, əfkarı pərişan olmuş, bütün dost-qonşudan əlaqəsini kəsmişdi. Hamı onu unutmuşdu, o da hamını unudub, sanki olub-olmamalarından xəbərsiz idi. Canla-başla ruhsuz bir bədənə oxşayan xəstəni qayğı ilə əhatə etmişdi.Qiyamət günü əgər məndə olsa ixtiyar, Deyərəm cənnət sizin, mənə kifayətdi yar.

12 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 13

Sabahı günü kalyaskanı hazırlayıb, atlarını qoşdular. İbrahim bəy, Mirzə Abbas, Mehdi bəy, bir də mən oturub yola düşdük. Bizi görənlər ayağa qalxıb hörmət edir, sağdan-soldan hey salam və mərhəba eşidilirdi. Bəy də sağ və sol əli ilə onlara cavab verirdi. Bir az gəzib, evə qayıtdıq.... Səhər lap tezdən Məhbubə mənim yanıma gəlib dedi:“Əmican, ağamın xəstəliyində mən nəzir demişəm ki, yaxşı olandan sonra bazara gedib min quruş, yəni hər bir dilənçiyə beş quruş paylaram, yüz çörək itlərə, pişiklərə verəm, iki qoyun qurbanlıq kəsəm, bir ay da oruc tutam. Özümün pulum var, sizə verirəm, zəhmət çəkin dediklərimi yerinə yetirin. Başqa bir nəzir də demişəm, lakin onu deməyə peşman olmuşam.” “Nə nəzir demisən ki, peşman olmusan?” -- dedim.

13 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14

İbrahim bəylə bazara getdik. Ağa Cəlilin dükanının qabağından keçərkən bizi səsləyib dedi: “İbrahim bəy, buyurun!”Rəsmi təarüflər və xoş-beşdən sonra gülə-gülə dedi:

12 dəq

Başqa şairlərin şeirləri