İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 11
بعد از دو هفته، حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، یک سفر [به] «تانتا» بنما! وعدهٔ فلان فلان رسیده، آنها را تحصیل کن، اگر معذرت آرند که پنبه را نفروختهایم، در آنجا اقامت کرده مالها را بفروش و دوباره تجدید معامله مکن! از قراری که معلوم میشود، ابراهیم به این زودی تماماً به حال نخواهد آمد که کارها را بتواند انجام بدهد.»
گفتم: «به چشم.»
تدارک رفتن را تهیه کرده، آمدم ابراهیمبیگ را بوسیده، از حاجیه خانم التماس کردم که مرا از احوال بیگ بیخبر نگذارد، محبوبه را هم دلداری داده عازم مقصود شدم.
از روز رفتن تا یوم برگشتن چهار ماه و نیم طول کشید، چه، بنا به فرمودهٔ حاجیه خانم تا موعد فروش پنبه در آنجا مکث و اقامت نمودم. حاصل پنبه خوب بود ولی مشتری به وقت نیامد، لذا از چند نفر پول و از بعضی تجدید معامله کرده، سند گرفته، مراجعت نمودم. نقود و اسناد را به حاجیه خانم داده رفتم نزد ابراهیمبیگ.
دیدم همان آش است و همان کاسه، همان رنگ است و همان رویه. رفتم دست داده، گریه گلوگیرم شد لکن خودداری نموده بنای شوخی و مزاح را گذاشته گفتم: «محبوبه خانم! بیگ باز به آن حال مترنم به این مقال است:
گر طبیبانه نشینی به سر بالینم به دو عالم ندهم لذت بیماری را.»
محبوبه گفت: «عمو جان! کاشکی چنان بودی، ولی نه چنین است.
غلط است اینکه گویند ز دل رهست دل را
دل من ز غصه خون شد، دل او خبر ندارد
در مدت این پنج شش ماه، اگر به نیم نظر مشفقانهام مینواخت، برای دنیا و آخرتم کافی بود. خبر ندارد که منم یا بیبی، یا سکینه خانم است و یا اینکه در اینجا کسی هست یا نیست. و ابداً سوای «یا حق، یا مدد!»، از زبانش سخنی و حرفی شنیده نشده.»
گفتم: «محبوبه خانم، بیا یک کار بکن!»
گفت: «چه کنم؟»
گفتم: «در اینکه آواز تو روحپرور است، حرفی نیست. یک روز عود را گرفته قدری در پیش رویش بزن و بخوان، زیرا موسیقی و لحن خوش در جمیع امزجه تأثیر خاص دارد، خصوصاً در مزاج مریض. شاید به حس آید.
آواز خوش از کام و دهان و لب شیرین گر نغمه کند، ور نکند دل بفریبد»
گفت: «اطاعت میکنم، مشروط بر اینکه بیبی نباشد.»
گفتم: «البته روزی به حمام یا جای دیگر میرود، تجربه کن، ببینم مؤثر میشود یا نه.»
گفت: «سکینه خبر میدهد.»
جواب دادم: «میسپارم خبر ندهد.»
گفت: «خیلی خوب، هر وقت بیبی جایی رفت من حاضرم به خواندن و پیانو زدن و تار و قانون و سنتور نواختن، حتی رقص کردن و مسخرگی نمودن، ولو خود را از پنجره به پایین انداختن باشد، ای کاشکی به صحت او نافع شود. هر چه از دستم بیاید مضایقه نمیکنم.»
چند روزی گذشت، یک روز حاجی مسعود آمد به عرادهچی گفت: «اسبها را ببند!»
پرسیدم: «چه خواهی کرد؟»
گفت: «خانم میرود زیارت رأسالحسین.»
دیدم امروز فرصت است. عراده حاضر شد.
حاجیه خانم گفت: «سکینه بیا با هم برویم، تو هم به برادرت دعا کن! شاید دعای تو مستجاب شود.» ـ ایشان سوار شده رفتند.
محبوبه گفت: «اگر چه حاجی مسعود نمیگوید، احتیاطاً شما هم بسپارید.»
گفتم: «به چشم.»
رفت بالا عود و قانون را آورده ایستاد و گفت: «یا سیدی و حبیبی! خوب میدانی که جاریهات از آن بیشرمها نیست که در حضور تو نیم خند زند تا چه رسد به دست اسباب موسیقی گرفته بزند، در حضور شما صوت خود را بلند کند. به جهت عافیت و صحت وجود مبارکات خودداری نتوانم نمود. مولای من! نه ماه منتظر و چشم به راه قدوم اشرفت بودم و از فراقت خواب و خور را بر خود حرام کردم و اکنون که شبظلمانی فراق به صبح وصال مبدل گشته، از هنگام فراق بدتر در حرمانم گداختی و روز روشن را به کمینهات تیره و تار ساختی.»
هی از این مقوله سخنان میسرود و از چشمانش مانند ابر نیسان اشک فرومیریخت. عود را برداشته آه سرد از ته دل پر درد برکشیده بنای ترنم گذاشت:
«به طاقت وصلت مرا، نه صبر از هجران نو
هجرت بلا، وصلت بلا، ای من بلاگردان تو!»»
این را خوانده طوافی بر سر ابراهیمبیگ کرده، در پایین پایش نشست، اما چه نشستن؛ لبها مانند برگ گل که از هجوم تند باد میلرزد، دستها از کار افتاده خود به خود حرکت میکند و جمیع اعضا و جوارح چون بید میلرزد. رنگ و رویش زرد شده، مانند گل احمر از تابش آفتاب عشق پژمرده گردیده، زار و نزار، گریان و نالان، عود را به دست گرفته صوت «یا حبیبی یا سیدی!» بلند نموده مترنم بدین مقال گشت:
«خلاف رآیم ایله ای فلک مدار ایتدک [ایتدون]
منی گل ایسترایکن مبتلای خار ایتدک
مرور عمر ده بیر دونه مدت مرادم له
دونه دونه بانا ظلم ایتمکی شعار ایتدک
اهانتمده ندر بیلمزم مرادک [مرادین] کیم
عزیز عالم ایکن خوار و خاکسار ایتدک
امیدوارم ایدم اول که بیر نشاط گورم
بنای محنتمی شمدی استوار ایتدک
جفا ایله قیلیوب چاک پردهٔ صبرم
نهان اولان غمینی حلقه آشکار ایتدک»
این غزل ترکی را محبوبه به حالت سوزناک میخواند. من که خود هم میدانم آدم بیذوق و پیر سال خورده و منحنی هستم، به جمیع رگهایم صدای جانسوز و شورآمیزش اثر کرده با جد و جهد زورکی خودداری نمودم که غشوه عارض نشود و بیهوش نکردم.
اما ابراهیمبیگ، مظلومانه نگاه میکرده و ابداً نه جنبش داشت نه حرکت. این به او نگاه میکند نالان و گریان، او به این مینگرد ساکت و حیران. من کلاه از سر برداشته بر زمین زده به هایهای گریه آغاز کردم.
حاجی مسعود آمد که چه خبر است؟ دید محبوبه عود مینوازد، تعجب کرد. بعد محبوبه بنا کرد به خواندن این تصنیف، ضمناً عود هم مینواخت. از شنیدن آن چنان مؤثر [متأثر] گشتم که در دلم اضطراب پدیدار شد:
«بوسیدن پایت ار دهد دست سهل است گذشتن از سر و جان
کی قدر وصال داند آن کو هرگز نکشیده بار هجران؟
در کیش من است زنده آن کس کاندر ره دوست گشته قربان»
ایوای به حال کسانی که سیر این عوالم را کرده مبتلای بلای عشق گشته! همین که حالت محبوبه را [در] مدنظر آورده، عالم عشق او را فهمیده، هر آینه ممکن نیست در غم و اندوه این دخترک بلا دیدهٔ محنت کشیده شرکت ننماید و از دیده اشک خونین نبارد. خلاصه، از سوز و گداز عاشق مجنون را افاقتی حاصل گشته و از دل پر دردش کثرت ناله رفع کدورت کرد. برخاسته و رفتم.
مأمور موظف پوستخانه آمد، سه چهار مکتوب آورد؛ در روی یکی تمبر ایران دیده مهرش را معاینه نموده، «حسن» بود. معلوم شد که از مشهدی حسن کرمانی است. مکتوب را گشوده، مضمونش به قرار ذیل بود:
از طهران الی مصر، به نظر جناب مستطاب ابراهیمبیگ مشرف شود.
فدایت شوم، پانزده ماه است از عزیمت بندگان عالی میگذرد. اگرچه فدوی وعده کرده بودم در هر ماه یک بار احوالات طهران را به عرض عالی رسانم، ولی چون قاعده این است که از عقب مسافر مکتوب نمیفرستند و لازم است که اول مسافر مکتوب بنویسد، تا حال از جانب جنابعالی تعلیقهای بروز ننمود، بر نگرانی و انتظارم افزود. مستدعی اینکه گاهی از سلامتی حالات خیریت علامات مرقوم فرمایید، تا مزید اخلاص و ارادت گردد.
احوالات قابل، ظهور ننموده که سبب تصدیع شود، مگر اینکه روز قبل امتیاز کشف آثار عتیقهٔ شوشتر و همدان و غیره را به توسط وزیر مختار فرانسه به کمپانیهٔ فرانسه دادند. اگرچه ملت ایران از این عوالم بیخبرند ولی آنها که سوء نتیجهٔ این جور چیزها را میدانند در بحر غم و الم غوطهور گشتهاند که آن همه گنجهای بیپایان موروثی اجدادی ما را ـ که مادر وطن در شکم خود از چندین عصر جهت ایرانیان محفوظ داشته، و ملیانها ارزش داشت ـ به یک صلوات فرنگی از دست دادند. در عوض این گنج، پانزده هزار تومان میرزا علیاصغر خان صدراعظم برای خود گرفت و امتیاز آن را داد. اگرچه وعده شده به دولت هم حصهای قسمت بدهند، ولی مسلم است یک انگشت به دهان مأموری که از جانب دولت نظارت خواهد کرد میمالند و کار تمام میشود. اما غیرتمندان وطن در حفر خاک ایران برای عتیقهجویی چنان ممنوعاند که در ممالک قانونی مردم از شکافتن سینهٔ انسان، و برآوردن جگر او. در پیش این امتیاز، صد رحمت به امتیاز تنباکوی رژی! چون از آن معامله هر پیرهزن حق صرف دخانیه داشت، فریاد به عیوق رسانیدند اما این را کسی حق خود نمیدانست. دولت هم که از جهالت خودداری و جای حرف نداشت. کاشکی او را میدادند و این را میگذاشتند! عموم دانایان میدانند که چهقدر ثروت و دولت ایران از دادن این امتیاز بر باد رفته است.
باری، بر گذشته افسوس خوردن کار خردمندان نیست. مستدعی اینکه اقلاً هر ماهی با سرفرازنامچه یاد و شادم فرمایید. بنده هم در عریضهنگاری قصوری نخواهم نمود. خدمت جناب صاحبی یوسف عمو عرض اخلاصمندانه میرسانم، باقی ایام عزت مستدام باد! اقل حسن کرمانی.
رفتم پیش حاجیه خانم عرض کردم: «از اسلامبول سه طغرا مکتوب آمده، به هیچیک جواب ننوشتهایم، بسیار عیب است، به ما محبت زیاد از حد کردند و نگراناند، لازم است جواب دهیم. چه امر میفرمایید؟ و علاوه از طهران هم کاغذ آمده، نمیدانم در جواب آن چه خواهم نوشت.»
فرمود: «به اسلامبول بنویس به همان نحو است که دیدهاید، اما طهران را نمیدانم چه باید نوشت.»
گفتم: «طهران هم از زبان ابراهیمبیگ مینویسم و امضا و مهر او را میگذارم.»
از خدمت خانم بزرگ بیرون رفته، سکینه خانم نزدم آمده و گفت: «یوسف عمو بیا تو. با تو کار دارم!» رفتم منزل اظهار داشت: «یوسف عمو، چیزی دیدهام که دو ماه است به کسی نگفتهام، حتی به والده. در دل خود پنهان داشته که به شما بگویم.»
گفتم: «خیر است انشاءالله.»
گفت: «روزی رفتم منزل محبوبه، نماز نگذارده بودم. جای نماز برداشته باز کرده نماز گذاردم، در میان جانماز کیسهٔ تربت و کیسهٔ میخک و کیسه ترمهٔ نرم بود. بوی عطر و خوش به مشامم آمد. خیال کردم که پنبه به عطر آلوده گذاشته است. گوشهٔ کیسه را با چاقو باز کرده دیدم موی سر است، قدری درآورده، به خیالم میآید آن روز که سر برادرم را تراشیدند، محبوبه موها را جمع کرده جادو نماید. اگر چه به والده خبر ندادم ولی اگر جادو کرده باشد با محبوبه سخت دعوا خواهم نمود.»
پرسیدم: «چه کردی؟»
گفت: «قدری برداشته باز کیسه را دوخته بر جا گذاشتم، خودش نمیداند.»
گفتم: نور دیده، محبوبه جادوگر نیست، وانگهی به برادرت در چنین حالت مرض چه جادو خواهد کرد؟ یقین آن را در جا نماز خود گذاشته که اوقات نماز به خاطرش بیاید دعا به جهت شفای او بکند.»
عقلش قبول نموده باور کرد. این سکینه دختر صاف و ساده است، از عوالم عشق و محبت بیخبر، این قدر به گوشش رسیده که به موی سر جادو میکنند، به جهت آن شبهه عارضش شده بود.
گفتم: «به خانم نگو، تو هم به برادرت دعا کن!»
خلاصه، کردارهای محبوبه اگر به قلم آید معلوم میشود که عالم محبت او از دایرهٔ وهم انسانی خارج است.
شب میرزا عباس و بعضی از احبا به دیدن آمدند، قدری صحبت متفرقه شد. حاجی محسن آقا گفت: «یوسف عمو، روزنامه را بعد از رفتن شما که نوشت؟»
گفتم: «هیچکس. من هم پس از این نخواهم نوشت.»
کاغذ طهران و اسلامبول را به ایشان بنمودم.
میرزا عباس گفت: «خبر خوبست، ببرم نزد ابراهیمبیگ بخوانم؟»
گفتم: «اگر خواندنی بود من پیش از شما میخواندم.»
İki həftədən sonra Haciyə xanım mənə dedi:
“Mirzə Yusif, Tantaya get, filan-filan şəxslərdən tələblərimizi toplamaq vaxtı gəlib çatmışdır. Onların hamısını topla, əgər üzr gətirib desələr ki, pambığı hələ satmamışıq, orada qal, malları sat, daha təzə müamilə eləmə. Belə görünür ki, İbrahim bu tezliklə tamamilə toxdamayacaq, işlərini yerbəyer eləmək iqtidarında olmayacaq.”
Dedim:
“Gözüm üstə.”
Yol tədarükünü gördüm. Gəlib İbrahim bəyi bağrıma basıb öpdüm. Haciyə xanımdan xahiş elədim ki, bəyin əhvalından məni xəbərsiz qoymasın. Məhbubəyə də təskinlik verib, məqsədə doğru yola düşdüm.
Getdiyim gündən qayıdanədək düz dörd ay yarım oldu. Çünki Haciyə xanımın buyuruğuna görə pambıq satışına kimi orada qalmalı idim. Pambıq məhsulu yaxşı idi. Lakin müştəri vaxtında gəlmədi. Ona görə də bəzisindən pul aldım, bəzisindən sənəd alıb müamiləni təzələdim, gətirib nəqd pulu və sənədləri Haciyə xanıma verdim. İbrahim bəyin yanına getdim.
Gördüm həmən aşdır, həmən kasa. Sifətinin rəngi, vəziyyəti gedən baş olduğu kimi idi. İrəli gedib əl verdim. Məni ağlamaq tutdu. Lakin özümü saxlayıb zarafata başladım. Dedim:
“Məhbubə xanım, bəy yenə də deyəsən bu əhvalı ilə öz həsb-halında bu beyti oxuyur:
Sən təbibanə gəlib halımı sorsan, ey gül, Vermərəm xəstəliyin ləzzətin aləmlərə mən.
Məhbubə dedi:
“Əmican, kaş siz deyən olaydı, amma elə deyil.
Əbəs yerə demişlər: könüldən könülə yol var.
Mənim könlüm qan oldu, o olmadı xəbərdar.
Bu beş-altı ayın ərzində əgər gözünün ucu ilə mənə tərəf baxıb lütfkarlıq etsə idi, mənim dünya və axirətimə kifayət edərdi. Heç o bilmir ki, başının üstündə mən dayanmışam, ya bibi, ya Səkinə xanım. Yaxud burada bir adam var, ya yox. "Ya həqq, ya mədəd!"dən başqa ağzından bir söz çıxmır.”
Dedim:
“Məhbubə xanım, gəl bir iş gör!”
“Nə iş görüm?” -- dedi.
Dedim:
“Sənin səsinin ruhun qidası olmasına söz ola bilməz. Bir gün udu götür, bəyin yanında çal, oxu, çünki musiqinin və gözəl səsin bütün məcazlarda xüsusi təsiri var. Bəlkə xəstənin məzacına təsir eləyə, onun duyğularını hərəkətə gətirə.”
Gögəl ağız, şirin dodaq, xoş avaz Nəğmə desə, deməsə, doymaq olmaz.
Dedi:
“Baş üstə, bü şərtlə ki bibi olmasın.”
Dedim:
“Əlbəttə bir gün hamama, ya başqa yerə gedər, bir sınayaq görək təsir edər, ya yox.” Dedi:
“Səkinə xəbər verər.”
Dedim:
“Mən tapşıraram, xəbər verməz.”
Dedi:
“Çox gözəl, hər vaxt bibi bir yerə getsə, mən hazıram, həm oxuyam, həm də pianino çalam. Tar, kanon, santur da çalaram. Hətta oynayıb təlxəklik də edərəm. Pəncərədən tullanmaq lazım gələrsə, onu da edərəm, təki onun sağalmasına fayda eləsin. Mən əlimdən gələni əsirgəmərəm.” Bir neçə gün keçdi, günlərim birində Hacı Məsud gəlib faytonçuya dedi:
“Atları qoş!”
Mən soruşdum:
“Nə eləyəcəksən?”
Dedi:
“Xanım Rəsül-Hüseyni ziyarat eləməyə gedir.”
Gördüm bu gün fürsət ələ düşübdür. Fayton hazır oldu. Haciyə xanım dedi:
“Səkinə, gəl birlikdə gedək, sən də qardaşına dua elə, bəlkə sənin duan qəbul ola.”
Onlar faytona minib getdilər. Məhbubə dedi:
“Hərçənd ki, Hacı Məsud deməz, amma ehtiyatlı olmaq üçün siz də tapşırın.”
Dedim:
“Baş üstə.”
Məhbubə yuxarı çıxıb, ud və kanonu gətirdi. İbrahim bəyin qarşısında dayanıb dedi:
“Mənim ağam və sevgilim! Özün bilirsən ki, sənin kənizin o həyasızlardan deyil ki, hüzurunda gülümsəməyə cəsarət eləsin. Qalsın ki, musiqi alətini əlinə açıb çalsın, huzurunda səsini ucaltsın. Nə eləyim, mübarək vücudunun səlamətliyi və sağalması üçün məcburam. Mənim sərvərim, doqquz ay idi ki, intizar çəkib mübarək qədəmlərini gözləyirdim. Sənin fəraqında yemək- içməyi, yuxunu özümə haram elədim. İndi hicranın zülmət gecəsi vüsal səhərinə çatdıqda fəraqında olduğundan daha pis günümü qaraltdın. Sən mənim işıqlı gündüzümü qaranlıq gecəyə çevirdin....”
Məhbubə bu sayaq danışıb, göz yaşlarını leysan buludundan axan yağış kimi axıdırdı. O, udu götürüb dərdli könlünün dərinliklərindən bir ah çəkdi, sonra oxumağa başladı:
Nə vəslinə məndə taqət, nə hicrinə məndə təvan, Vəslin bəla, hicrin bəla, gəlsin mənə sənin qadan.
Bunu oxuyub, İbrahim bəyin başına dolandı, ayaqlarından bir qədər aşağıda oturdu. Fəqət nə oturmaq, dodaqları tufana məruz qalmış gül yarpağı kimi əsirdi, əlləri iradəsinə tabe deyildi, öz- özünə tərpənirdi, bütün əzası söyüd yarpağı kimi titrəyirdi. Sifəti sap-sarı olmuşdu. Eşq günəşinin hərarətindən üzü qızıl gül kimi solmuşdu. Ağlaya-ağlaya taqətsiz bir halda udu götürüb: "mənim sevdiyim, mənim ağam" -- deyə səsini ucaltdı və bu qəzəli oxumağa başladı:
Xilafi-rəyim ilə, ey fələk, mədar etdin.
Məni gül istər ikən mübtəlayi-xar etdin.
Müruri-ömrdə bir dönmədin muradim ilə, Dönə-dönə mənə zülm etməyi şüar etdin, Əhanətimdə nədir, bilməzəm, muradin kim, Əzizi-aləm ikən xaru xakisar etdin.
Ümidvar idim əvvəl ki, bir nişat görüm, Binayi-möhnətimi şimdi üstüvar etdin.
Cəfalar ilə qılıb çak pərdeyi-səbrim, Nihan olan qəmimi xəlqə aşikar etdin.
Məhbubə bu türki qəzəli yanıqlı oxuyurdu. Mən özüm də bilirəm ki, zövqsüz, qoca və ayaqdan düşmüş bir adamam. Amma bununla belə onun yanıqlı, şurəgətirən səsi bütün varlığıma təsir bağışlamışdı. Çox çətinliklə özümü ələ alıb, huşumu itirməkdən yaxamı qurtardım.
Lakin İbrahim bəy məzlum-məzlum baxırdı, nə tərpənir, nə də hərəkət edirdi. Bu ona ağlar gözlə baxırdı, o bunu sakitlik və heyranlıqla seyr edirdi. Mən papağımı başımdan götürüb yerə vurdum, hönkür-hönkür ağladım.
Hacı Məsud gəldi görsün nə xəbərdir. Gördü Məhbubə ud çalır. Çaşıb qaldı. Sonra Məhbubə ud çala-çala bir təsnif oxudu. Mən bu təsnifi eşidən kimi elə mütəəssir oldum ki, ürəyim şiddətlə çırpınmağa başladı:
Ayağından öpmək qismətim olsa, Səhldir həm başdan keçmək, həm candan.
Vüsalın qədrini nə bilsin ol kim, Nə hicran çəkmişdir, nə dərdi-hicran.
Mənim məsləkimdə diri odur ki, Dost yolunda etmiş canını qurban.
Vay o adamların halına ki, bu əvalimi seyr etmiş, eşqin bəlasına mübtəla olmuşlar. Belə adamlar Məhbubənin vəziyyətini gözləri qarşısında canlandırsalar, onun eşq aləmini dərk edib, bu yazıq, möhnətlərə düçar olmuş, bəlalar çəkmiş qızın dərdinə şərik olar, onun əhvalına göz yaşları axıdarlar.
Xülasə, çalıb ağlamaqla aşiqi-məcnun bir qədər sakitləşdi, dərdli könlünü nalə və fəryadla boşaltdı. Mən durub getdim.
Poçtalyon üç-dörd məktub gətirdi. Onların birinin zərfi üstündə İran markası var idi. Möhürünü nəzərdən keçirdim. "Həsən" yazılmışdı. Məlum oldu ki, kirmanlı Məşədi Həsəndəndir. Məktubu açıb oxudum, məzmunu belə idi:
"Tehrandan Misrə. İbrahim bəy cənablarının hüzuruna müşərrəf olacaq.
Qurbanın olum, cənabınızın təşrif aparmasından on bir ay keçir. Hərçənd ki, sizə vədə vermişdim hər ay Tehranın əhvalatını sizə yazıb göndərəm. Lakin belə qayda var ki, müsafirin dalınca məktub yazıb göndərməzlər. Gərək əvvəlcə müsafir məktub yazsın. İndiyədək o alicənab tərəfindən heç bir məktub almamışam. Mənim nigarançılığım və iztirabım artdı. İstida edirəm hərdən mübarək vücudunuzun səlamətliyindən yazasınız və mənim ixlas və iradətimi artırasınız.
Elə bir hadisə üz verməmişdir ki, onu yazmaqla sizin başınızı ağrıdım. Fəqət deyilməli mətləb varsa o da bundan ibarətdir ki, neçə gün qabaq Şuştər, Həmədan və s. yerlərin əsari-ətiqəsinin kəşfi imtiyazını Fransa vəziri-muxtarı vasitəsilə Fransa şirkətinə verdilər. Hərçənd ki, İran milləti bu kimi hadisələrdən xəbərsizdir, lakin bu kimi işlərin pis nəticəsini anlayanlar qəm-qüssə dəryasına batmışlar. Babalarımızın irs qoyub getdikləri və ana vətənin əsrlər boyu bətnində saxlayıb iranlılar üçün qoruduğu o hesabsız xəzinələri, milyonlarla qiyməti olan şeyləri bir firəngi salavatına satdılar. Bu xəzinənin müqabilində Mirzə Ələsgər xan sədr-əzəm on beş min tümən alıb, onun imtiyazını verdi. Dövlətə də bir hissə verilməsi vəd olunmuşdursa da, məlumdur ki, dövlət tərəfindən nəzarət üçün təyin olunmuş məmurun ağzına bir barmaq sürtüb işləri tamamlayacaqlar. Amma vətənin qeyrətli şəxsləri üçün əsari-ətiqə axtarmaq məqsədilə İran torpağını qazmaq qanunlu məmləkətlərdə insan köksünü deşib ciyərini çıxarmaq kimi qadağandır. Bu imtiyazın müqabilində Rejinin tənbəki imtiyazına min rəhmət! Çünki o müamilədə tütün sərf edən hər bir qarı arvad fəryadını göylərə qaldırdı. Amma bunu heç kəs öz haqqı hesab eləmir. Dövlət də öz cəhaləti üzündən imtiyaz verdiyinə görə bir söz deyə bilməzdi. Kaş o imtiyazı verib, bunu saxlaya idilər. Bütün düşüncəli adamlar bu imtiyazı verməklə İranın nə qədər sərvəti və dövləti bada getdiyini dərk edirlər.
Nə isə, keçmişə təəssüf eləmək aqil adamların işi deyil. Təmənna edirəm, heç olmasa ayda bir məktubla məni sevindirəsiniz. Mən də məktub yazmaqda müzayiqə etməyəcəyəm. Cənab Hacı Yusif əmiyə öz ixlasımı çatdırıram. İzzətli günləriniz daimi olsun. Həqir Həsən Kirmani".
Haciyə xanımın yanına gedib ərz elədim:
“İstambuldan üç fəqərə məktub gəlib, heç birisinə cavab yazmamışıq. Çox eyibdir. Bizə həddindən artıq hörmət elədilər, indi nigarandırlar, gərək onlara cavab yazaq. Nə buyurursunuz? Bundan əlavə, Tehrandan da məktub gəlib. Bilmirəm onun cavabında nə yazacağam.” Buyurdu:
“İstambula yaz ki, İbrahim bəyin əhvalı gördüyünüz kimidir. Lakin Tehrana nə yazmalı olduğumuzu bilmirəm.”
Dedim:
“Tehrana da İbrahim bəyin dilindən bir şey yazıb onun imzasını və möhürünü qoyaram.” Böyük xanımın yanından durub, öz otağıma getdim. Az sonra Səkinə xanım gəlib dedi: “Yusif əmi, gəl bura, səninlə işim var.”
Onun otağına getdim, dedi:
“Yusif əmi, bir şey görmüşəm, iki aydır ki, heç kəsə deməmişəm, hətta anama da. Öz ürəyimdə gizli saxlamışam ki, sizə söyləyim.”
Dedim:
“İnşaallah xeyirdir.”
Dedi:
“Günlərin birində Məhbubənin otağına getdim, onun canamazını götürüb açdım. Canamazın arasında xırdaca bir kisədə türbət, birində mixək, başqa tirmə kisədə isə yumşaq bir şey var idi . Ondan gözəl ətir iyi gəlirdi. Elə bildim ki, pambığı ətrə batırıb, onun içinə qoymuşlar. Kisənin bir bucağını bıçaqla açıb gördüm baş tüküdür. Tükdən bir qədərini çıxarıb baxdım. Deyirəm, o gün qardaşımın başını qırxdılar, ola bilsin, Məhbubə onun tükünü yığıb cadu eləyibdir. Mən anama bir söz deməmişəm. Amma əgər cadu eləmiş olsa Məhbubə ilə bərk dalaşacağam.”
Mən soruşdum:
“Bəs kisəni neylədin?”
Dedi:
“Tükündən bir az götürüb təzədən kisənin ağzını tikdim, canamazın arasında əvvəlki yerinə qoydum. Özü heç nə bilmir.”
Dedim:
“Mənim iki gözümün işığı, Məhbubə cadugər deyil. Bundan əlavə, o, sənin qardaşına bu xəstə vəziyyətdə nə eləyəcək? Yəqin onu öz canamazına qoyubdur ki, namaz vaxtı yadına düşsün, onun şəfa tapması üçün dua eləsin.”
Bu sözlər Səkinənin ağlına batdı, dediklərimə inandı.
Səkinə olduqca sadə, saf qəlbli bir qızdır. Eşq və sevgi aləmindən tamamilə xəbərsizdir. Eşidib ki, başın tükü ilə cadu eləyirlər, ona görə də şübhələnib.
Dedim:
“Xanıma demə. Sən də öz qardaşının canına dua elə.”
Sözün qısası, Məhbubənin gördüyü işləri qələmə alsaq məlum olar ki, onun məhəbbət aləmi insan xəyalının sərhəddindən kənardadır.
Axşam Mirzə Abbas və dostlardan bir neçəsi görüşə gəldilər. Bir az oyan-bu yandan söhbət düşdü. Hacı Möhsün ağa dedi:
“Yusif əmi, siz gedəndən sonra gündəliyi kim yazdı?”
“Heç kəs” -- dedim. -- “Mən də bundan sonra yazmayacağam.”
Tehran və İstambuldan gələn məktubları onlara göstərdim. Hacı Möhsün ağa dedi:
“Xoş xəbərdirsə, aparım İbrahim bəy üçün oxuyum.”
Dedim:
“Əgər oxunmalı olsa idi, mən sizdən qabaq oxuyardım.”
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi-11
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
DibaçəƏlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.
Yusif əminin tərcümeyi-halıNökəriniz Yusif Abdulla oğlu öz tərcümeyi-halını müxtəsər şəkildə bu kitabın oxucularına nağıl edir:Doğulduğum yer Təbrizin rayonlarından olan Tufarqan qəsəbəsidir. Əmim Təbrizdə sakin olduğuna görə, atam məni doqquz yaşımda Təbrizə aparıb hörmətli əmimə tapşırdı ki, məktəbə qoysun. İstəyirdi onun nəzarəti altında dini elmləri öyrənim. Səkkiz il məhəllə məktəbində oxudum, dörd il də mədrəsədə tələbələr sırasında əyləşib sərf-nəhvi öyrəndim.
İbrahim bəyin əhvalatıAilə üzvləri İbrahimdən, onun hörmətli anası və Səkinə adlı on iki yaşlı bacısından ibarət idi. Çərkəz adlı bir qızı da altı yaşında tapıb öz evlərinə gətirmişdilər.Osmanlı və ərəb ölkələrində belə bir qayda vardır ki, bir qızı uşaq yaşlarında alıb tərbiyə edir, sonra da onu öz doğma uşaqları kimi ərə verirlər. Bəziləri də özləri alır və ya uşaqlarına ərə verirlər. Qeyd etdiyimiz qızın da əsil adı məlum deyildi. Ancaq böyük xanım bu qızın adını Məhbubə qoymuşdu. Məhbubə olduqca fərasətli, qabiliyyətli, huşlu bir uşaq idi. Az müddət içərisində çox şey öyrəndi. Dərsini oxuyub başa çatdırandan sonra onu başqa bir məktəbə qoydular, orada aşpazlıq, evdarlıq qaydalarını öyrəndi, həmin məktəbdən də yaraşıqlı çıxdı. Sonra xanım evə bir musiqi müəlliməsi gətirdib ona musiqi öyrətdi. Bu dövrdə dəb olduğu kimi, bu fənni bilmək tərbiyəli qadınlar üçün müəyyən dərəcədə lazım idi.
Başqa şairlərin şeirləri
Dilbər, sənin ol gülşən-ü gülzarına qurban,On dörd gecəlik ay təki ruxsarına qurban,
Gəraylı: Dəli könül nə məlulsanDəli könül, nə məlulsan,Məgər ol nazlı yar getdi,
گر با تو دمی محرم اسرار توان بودبر ملک و ملک فایض انوار توان بود
ŞairYürüdüyün yollar ülgü yoludur,Tannsal əslinlə könlün doludur.