Əlavə, 5
Səhifə 1 / 2
نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:
«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
باری، امروز سبب عمدهٔ تأخر لشکرکشی روس به جانب هندوستان همانا دوری مسافت است و رفع این اشکالات منوط بر دو وجه است: یکی اینکه دولت روس برای حصول این مقصود با دولت ایران اتفاق کاملی حاصل نماید؛ دوم آن است که دولت ایران را اول به کلی از میان برداشته آنگاه به صرافت طبع و میل خاطر، اردوی خود را از ایران به سوی هندوستان حرکت بدهد. حالا ملاحظهٔ این دو وجه مغز پولیتیک ایران است.»
دانشمند مشارالیه [میرزا ملکمخان] در خصوص پولیتیک دولت فرانسه و دولت عثمانی با ایران نیز تفصیل مبسوطی نوشته است که همه از روی کمال کارآگاهی است ولی ما از ذکر آن تفاصیل به ملاحظات چند صرفنظر نموده در اینجا بیانات جناب دانشمند را به پایان آوردیم.
خلاصهٔ کلام این است که دولت انگلیس یا باید بالمره تمام بشود یا هند را محافظت کرده نگذارد که پای دیگری بدان مملکت برسد. همچنان دولت روس نیز باید تمام بشود یا هندوستان را بگیرد. تمالک این مملکت برای این هر دو دولت لازم و واجب است و امروزه حیات و ممات این دو دولت بزرگ منوط به خاک هند است. لهذا! دانشمند ایرانی دانش خود را در این باب از روی کمال کارآگاهی و موافق قاعده نوشته است که در میان کشاکش این دو دولت باید دولت ایران از روی مآلاندیشی پولیتیک متین و مؤثری پیشنهاد خود کند که مستلزم منافع آتیهٔ مملکت باشد. دانشمند مشارالیه، با اینکه از روی وطنپرستی بعضی از تدابیر مقتضیه را نیز نوشته است، افسوس که عقول نارسای ما از ادراک نکات پولیتیکی آن تدابیر که وسیلهٔ خلاصی مملکت تواند شد عاجز است و احدی در پی آن نیست که از تصورات پولیتیکی و خیالات بلند آن شخص محترم پیروی و استفاده نماید. ولی اینقدر میتوان گفت که این طرح و نقشههای پولیتیکی دانشمند مشارالیه حاصل خیالات و تصورات چند سال پیش از این است. واضح است که به سبب انقلابات دهر هر چیزی تغییر مییابد، بهویژه پولیتیک دولتها که چونان شب و روز در ظرف بیست و چهار ساعت از رنگی به رنگ دیگر تغییر مییابد و از تاریکی شب به روشنی روز و بالعکس مبدل میشود و به وزیدن باد خنکی از یک طرف دیگر برمیگردد. شخص یک روز میبیند که در میان دو دولت بزرگ به سبب حادثهای که در یک سمت عالم روی داده، با همه لاف دوستی، یکباره اسباب کدورت بروز نمود و مطبوعات طرفین از مساوی رفتار همدیگر نوشتن آغاز کردند و یکدیگر را دشمن دیرین خود وانمود کرده اسباب و دلایل آن را نیز اثبات نمودند؛ و به سبب همین سخنان روزنامههای دو طرف، میبینی که در سندات اسهام قروض آن دولتها، در ظرف یک روز، تبدیلات عمده و تنزلات فاحش روی داد [و] به عالم تجارت از آن انتشارات روزنامهها میلیونها خسارت وارد آمد. گذشته از آن، اسباب کدورت نیز در میان آن دو دولت چنان بالا میگیرد که خوانندگان روزنامههای طرفین چنان میپندارند که فردا اعلان جنگ است. حال آنکه اصل ماده تنها عبارت از ولولهٔ سیاسی است. هفتهای نمیگذرد که میبینی باز وضع پولیتیک طور دیگری اقتضا نمود، آن ورقها برگشت، سر قلمها را بیمحابا از مغرب زمین به سوی مشرق برگردانند و سخن همه از دوستی طرفین میسرایند و میزان مهر و محبت را چنان برداشت میکنند که گویی از فرط اتحاد بادام دو مغزی هستند در یک پوست و ثابت میکنند که این دوستی و مودت قدیمی و صمیمی و لایزال است. از طرفین مجالس مهمانی به نام همدیگر ترتیب یافته به سلامتی یکدیگر بادهگساریها میشود. خلاصه، در هر جایی که نام پولیتیک در میان است، به هیچ چیز آنجا امنیت و اعتماد جایز نیست؛ از دشمنیشان باید هراسید و به احتیاط حرکت نمود و از دوستیشان نباید به خیری امیدوار شد. زیرا که معنای اصلی «دیپلومات» و «پولیتیک» گول زدن و دروغ گفتن است و مقصود از استعمال این کلمات که به لطایفالحیل آنچه خود دارند، دو دستی بگیرند و آنچه دیگران دارند به کلی از دستشان برباید و چنان منتی هم در این معامله به طرف مقابل حمل کنند که گویا جهانی را به او بخشیدهاند و در تحلیل این فن بدیع فرنگان همه از یک سرچشمه آب خورده درسشان همه از روی یک کتاب و تماماً شاگرد یک دبستاناند. واقعاً در دوستی خیلی سختتر از دشمنی صدمه میزنند. نتیجهٔ دشمنیشان تسخیر املاک و پایان دوستیشان دمار و هلاک است. در عین دوستی، تو را در کام اژدها گذاشته میگذرند، چنانکه در عصر بیش به چشم خویشتن دیدیم و آنچه دربارهٔ ما روا داشتند در حق سایر غفلتزدگان نیز فرو نگذاشتند. پس، شخص خردمند نباید از اینان چشم نیکی داشته باشد، باید خود در پی کار خود باشد و درمان درد خود را از خود بجوید نه از دیگران.
از این قوم چشم بهی داشتن بود خاک در دیده انباشتن
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-elave-5
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»
DibaçəƏlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.
Yusif əminin tərcümeyi-halıNökəriniz Yusif Abdulla oğlu öz tərcümeyi-halını müxtəsər şəkildə bu kitabın oxucularına nağıl edir:Doğulduğum yer Təbrizin rayonlarından olan Tufarqan qəsəbəsidir. Əmim Təbrizdə sakin olduğuna görə, atam məni doqquz yaşımda Təbrizə aparıb hörmətli əmimə tapşırdı ki, məktəbə qoysun. İstəyirdi onun nəzarəti altında dini elmləri öyrənim. Səkkiz il məhəllə məktəbində oxudum, dörd il də mədrəsədə tələbələr sırasında əyləşib sərf-nəhvi öyrəndim.
İbrahim bəyin əhvalatıAilə üzvləri İbrahimdən, onun hörmətli anası və Səkinə adlı on iki yaşlı bacısından ibarət idi. Çərkəz adlı bir qızı da altı yaşında tapıb öz evlərinə gətirmişdilər.Osmanlı və ərəb ölkələrində belə bir qayda vardır ki, bir qızı uşaq yaşlarında alıb tərbiyə edir, sonra da onu öz doğma uşaqları kimi ərə verirlər. Bəziləri də özləri alır və ya uşaqlarına ərə verirlər. Qeyd etdiyimiz qızın da əsil adı məlum deyildi. Ancaq böyük xanım bu qızın adını Məhbubə qoymuşdu. Məhbubə olduqca fərasətli, qabiliyyətli, huşlu bir uşaq idi. Az müddət içərisində çox şey öyrəndi. Dərsini oxuyub başa çatdırandan sonra onu başqa bir məktəbə qoydular, orada aşpazlıq, evdarlıq qaydalarını öyrəndi, həmin məktəbdən də yaraşıqlı çıxdı. Sonra xanım evə bir musiqi müəlliməsi gətirdib ona musiqi öyrətdi. Bu dövrdə dəb olduğu kimi, bu fənni bilmək tərbiyəli qadınlar üçün müəyyən dərəcədə lazım idi.