به نام ایزد بخشندهٔ مهربان

حمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالک‌الملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجب‌الاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بی‌اعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.

اما بعد، قارئین محترم سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ در انتظار سرانجام کار او مانده و محبان مملکت جهت آگاهی از حال آن جوان غیور عاشق وطن از هر طرف نامه‌ها نوشته و پیام‌ها فرستاده و پرسش‌ها کردند که پس از افتادن پرده و خاموشی آتش، آن دل‌سوختهٔ آوارهٔ وطن را که از اطاق بیرون کشیدند، آیا در آن حالت وفات نمود یا بیمار شد یا صحت یافت؟ دستش به دامن مادر مهربان رسید یا نه؟

با این‌که سرانجام کار آن جوان غیرتمند را یوسف عمو ضبط کرده بود تا بر همگان هویدا آید که نتیجهٔ تعصب چه ثمر بخشید و تا روز وفات به چه بلیه مبتلا گشت، ولی به ملاحظاتی چند از طبع و نشر حالات آن جوان مرگ وطن‌دوست صرف‌نظر شده بود؛ تا آن‌که وطن‌پرستان زیاده از حد اصرار و ملتمس و خواهشمند آگاهی از مآل کار آن جوان غیور بلاکش گردیده، طبع و نشر او [آن] را از روی جد و التماس طلب نمودند. حتی یک نفر وطن‌دوست ملت‌پرست مبلغ دویست تومان فرستاد، به شرط آن‌که هشتصد تومان هم در مباشرت به طبع بفرستد، یعنی حاضر بود تا هزار تومان در راه وطن، یعنی در نشر حالات این جوان غیور فدا نماید.

الحمدلله والمنه، ابناء وطن هم چنانچه بدین‌سان دربارهٔ آنان تصور نموده‌اند - که حمیت و غیرت از ملت ایرانیه سلب شده - نمی‌باشند. اندیشهٔ بی‌غیرتی در ماده اهل ایران فکر باطل و افترای محض است؛ چنانچه اگر قوه و ثروت این پیرمرد وطن‌پرست را کسی بداند، هر آینه مایهٔ حیرت و تعجب او خواهد شد که با وجود این ثروت قلیل چگونه هزار تومان فدای ترقی مملکت و وطن خود می‌فرماید و حال آنکه نه طالب نام است و نه در بند شهرت، پول خود را صرف و با کمال بی‌پروایی به چنین کار پرخطر اقدام می‌ورزد که اگر شیوع یابد دور نیست مستوجب غضب ارباب غرض گردد.

بحمدالله در عهد اعلیحضرت همایون قدر معارف‌پرور عدالت‌گستر - ارواح‌العالمین فداه - عموم طبقات رعیت در مهد امن و امان و جهت رونق معارف به قلم و افکار عموم زیردستان آزادی مرحمت فرموده‌اند. امید از مراحم اعلیحضرت اقدسش آن‌که ان‌شاءالله الرحمن بیشتر از این آزادی قلم را منظور نظر کیمیا اثر همایونی فرمایند تا بتوانند چنین اشخاص با حمیت نام خود را برملا نوشته و در صفحهٔ تاریخ روزگار به یادگار گذارند.

خلاصه، بعد از شش ماه دویست تومان آن مرد با حمیت اعاده و اعتذار از طبع این کتاب نموده شد. لکن مثل آن است که وجه آسان ایشان به خرج این کتاب رسیده. فدای حمیت و غیرت چنین اشخاص صادق‌القول والفعل!

ای من فدای آن‌که دلش با زبان یکی است.

الحاصل، نسخه‌ای که یوسف عمو از اسلامبول تا مصر و از مصر تا مآل کار آن جوان‌مرگ به قلم آورده بود احبا اصرار و ابرام در طبع نمودند و بنده بیشتر ابا و امتناع می‌نمود تا این‌که مطلبی مسموع شد که سبب تحریک غیرت و حمیت گردید و مرا وادار نمود که سرانجام کار آن جوان غیور را طبع نموده، ضمیمهٔ جلد اول سیاحتنامه نمایم. خوب است درین مقام سبب طبع کتاب را بر قارئین گرام شرح دهم.

دوستی از دوستانم سالانه دو بار از مصر و اسلامبول به طهران رفته و از آن‌جا به اسلامبول و مصر مراجعت می‌کرد. این ایام که از طهران عودت کرد از بنده پرسید: «سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ جایی سراغ داری نشان ده بخرم.»

گفتم: «برای که می‌خواهی؟»

گفت: «در طهران منزلم در خانهٔ... که یکی از وزراست بود، حلیلهٔ آن مرحوم لطف زیاد نسبت به من مرعی می‌داشت. در بیرونی، شب‌ها نوکران کتاب کهنه پریشان می‌خواندند، بنده هم گوشی می‌دادم. از آن‌جایی که مطالب گوشزد نشده عجیب و غریب داشت، شب‌ها به خواندن و شنفتن مشغول بوده و به اندرون نمی‌رفتم.

یک روز خانم پرسید: «فلانی چند شب است به اندرون نمی‌آیی؟!»

عرض کردم: «در حقیقت حاجی... کتابی آورده می‌خواند؛ از استماع آن، هوش از سر رفته و خواب و خورد حرام گشته.»

شب آدم فرستاد که حاجی... کتاب را بیاورد در اندرون بخواند. کتاب را بردیم.

حاجی... گفت: «از اول باید بخوانی.»

مزبور‌الیه از آغاز بنای خواندن گذاشت. چند شب خواند؛ خاتون محترمه گاهی بی‌اختیار می‌خندید و گاهی با دستمال اشک چشمش را پاک می‌کرد. چنان به استماع آن کتاب دلداده شد که بعضی اوقات غذای شب را تا ساعت چهار و پنج تأخیر می‌کرد. در حین مراجعت، به بنده تأکید اکید نمود که یک جلد از این کتاب به جهت ایشان ببرم و فرمود می‌خواهم به جهت فرزندم... خان که پسر هشت ساله است و به مکتب می‌رود در کتابخانه بگذارم تا بعد از رسیدن به حد رشد و تمیز بخواند که در ایران چه هنگامه‌ای بود و غیرتمندانی هم بوده‌اند که مطالب را نوشته و امرای ایران را به سوی تزکیهٔ اخلاق و اصلاح معایب امور و مهمات دعوت کرده‌اند، مانند حکمای مغرب زمین.

این مسلم است [که] اگر کارها - چنان‌که فعلاً منظور نظر اقدس شاهنشاهی است که با عقیدت درست و نیت خالص شب و روز در فکر آسایش رعیت و رونق مملکت و حفظ نوامیس ملت‌اند - تعقیب شود و وزرای دیندار و امرای تقوی‌شعار هم پیروی از نیات پاک و افکار تابناک اعلیحضرت پادشاهی نمایند، در اندک وقتی کار ایران اصلاح پذیرفته و خائنین هم از سوءرفتار و کردار خویش منفعل و شرمنده خواهند شد.

در حقیقت، از شنفتن سخنان این مخدرهٔ محترمه در شگفت مانده، سجدات شکر به جای آورده گفتم: «هزاران شکر خدای را! که زنان مملکت ما وقتی صاحب این حمیت و افکار باشند، مردانشان چگونه خواهند بود؟» و در واقع، غرض از نگارش سیاحتنامه هم همین بود که افکار بیدار شود. این حس غیورانه از آن بانوی محترمه و خاتون معظمه در نزد محبان وطن زیاده از هزاران درهم و دینار ارزش دارد. از شنیدن این خبر با این‌که از اخذ هزار تومان آن مرد غیور سابق‌الذکر استنکاف کرده بودم، از بیانات و افکار این خاتون معظمهٔ محترمه خودداری را متعسر دیده، دامن همت بر کمر زده، متوکلاً علی‌الله به طبع و نشر آن مبادرت گردید.

اگرچه غرض از نشر و طبع سیاحتنامه در اول این بود که شاید قلم راست نگارم، بدون مبالغه و اغراق از معایب وطن مقدس از هزاران یکی را نوشته و ممکن منظور نظر ارباب حل و عقد گشته در عوض این زحمات منصفان با غیرت با دعای خیر یادم فرمایند. افسوس! «خود غلط بود آن‌چه ما پنداشتیم!»

خودغرضان بی‌انصاف این خدمت را نزد خود آسایش ملک و ملت دانسته سخت غدغن کردند که در دست هر کس دیده شود حبس و جریمه نمایند. با وجود آن، سوای چند نفر، همه ملت تمام مندرجات سیاحتنامه را به نظر انصاف قبول و تصدیق کرده و هیچ‌کس بر او خرده‌ای، جز این‌که کم نوشته است، نگرفت. زیرا ابراهیم‌بیگ فلان شهر را ندیده و از فلان عمل بی‌خبر بوده و ندانسته است. ولی عمده غرض ما آن بود که کارکنان و دست‌اندرکاران بخوانند و بدانند که هر چه تحریر رفته حرف به حرف تمامی آن سیئات و قبایح افعال در وجود ایشان موجود بوده، منافع عموم را منافی خیر شخصی خود انگاشته، بلکه برای عزت و احترام موهومی که شاید در استقبال به وزارت و امارت و دولت برسند، کوشش بی‌حاصل نموده‌اند؛ زیرا ابداً در بند نیک‌نامی و عزت نفس و تزکیهٔ اخلاق نبوده و معنی شرف را نشناخته، ابن‌الوقتی را پیشنهاد نموده و غافل بودند از لذت و احترام و عزت ابدی که نام نیک است، تا اسم ایشان در تاریخ مقدس ملی به یادگار بماند.

قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت

نوشیروان نمرد که نام نکو گذاشت

باز عرض می‌کنم: ای ارباب حل و عقد و ای مقربان درگاه شاهنشاهی و ای رؤسای قوم و ملت! بر نفس خود رحم کنید. از این نگارشات متوحش نباشید. بپرهیزید از کاری که صلاح شما در آن نیست! مسلم بدانید که بقای شما درین مقامات و اصول کردار شما درین مناصب برای شما ممکن نخواهد شد ولو هر قدر بدین روش در بقای علو مدارج خود بکوشید. بیشتر زوال همه‌گونه افتخار را برای خود دعوت خواهید نمود؛ و حال آن‌که با اقتداری که دارید می‌توانید خود را به مراتب بلندی رسانید و پایهٔ عزت و بزرگواری خود را چنان استوار نمایید که در هنگام و زمان معزولیت، آسایش و افتخار شما صد مرتبه بیشتر از عزت و حرمت امروزی شما باشد. این روش که شما پیش گرفته‌اید پیشینیان شما هم چه در ایران، چه در سایر دول پیش گرفته بودند. درست فکر نمایید که سرانجام و مآل کار ایشان به کجا انجامید. به اقبح وجهی معزول گشتند و به غضب گرفتار شده سر درباختند. وزرای سابق عثمانی که امثال شما بودند گرفتار چگونه ذلت‌ها و خواری‌ها گردیدند! اینک که اندازه‌ای درستی و راستی پیشه نموده‌اند، در مأموریت و معزولیت چه‌قدر محترم و مفتخرند. خود را مستحق چگونه احترامات از طرف دولت و ملت نموده‌اند که در هر حال مواجب مقرری را گرفته به بقا و دوام عزت و حشمت سلطان دعاگو می‌باشند. ملاحظه فرمایید که از دنائت طبع چگونه اقبح رذایل را بر عزت مدامی ترجیح داده‌اید. قول بزرگان است: «هر چه نپاید دلبستگی را نشاید.»

به خدای لایزال و نعمت پادشاه سوگند که غفلت و خودستایی شما ایران و دولت ایران را منهدم خواهد ساخت! خطرات جوانب اربعهٔ دولت را ملاحظه نمایید. بر خود و بر سی کرور ملت ایرانیه رحم کنید! شما کاری بس مشکل در پیش دارید، در این شصت سال عمر دولت را به چه بازیچه‌های پست تمام نموده و می‌نمایید. اگر اندکی در شما علم مملکت‌داری و رعیت‌پروری بودی، اکنون در جای ژاپون امپراطور کل ممالک آسیا امپراطور ایران بودی. به این خودستایی بی‌روح و بی‌معنی که اسمش را شأن و شرف و نجابت اجدادی گذاشته‌اید، خود را فریب مدهید؛ این ادعاهای پوچ و این خیالات کج و معوج شما باطل است و مذموم و منفور. خود را از لوث مداخل پاک نمایید و اسم خود را از صفحهٔ رشوه‌خواران بشویید تا مداخل ثروت و مکنت شما بیشتر از حالیه شود، نه مداخل کثیف وزر و وبال، بلکه مداخل مشروع با عزت و جلال. یا تجربهٔ وزرای فرنگستان را ملاحظه فرمایید که هر یک دم از میلیون‌ها می‌زنند. این بربری‌گری و بی‌قانونی و بی‌نظمی به ما و شما عیب نیست؛ عیب این‌جاست که شما ابداً در فکر اصلاح آن نیستید؛ عیب این‌جاست [که] هر کس معایب کار را بگوید زبانش را می‌برید و کسی که قبح اعمال را نویسد دستش را قطع می‌کنید؛ عیب این‌جاست که آزادی معارف را حرام کرده‌اید. این معایب در هر جا و در هر ملت بدتر از ایران و امرای ایران بوده، لکن آزادی قلم همه را اصلاح کرده؛ پوشکین روس و ولتر فرانسه؛ جان استوارت [میل] انگلیس: جز عیب‌گویی و عیب‌جویی کار دیگر برای ملت و دولت نکرده‌اند. همان جان استوارت انگلیس، برای تفهیم منافع حریت در کتاب خود که تصنیف کرده می‌نویسد: «انسان در عالم حیوان نوعی است که باید متصل طالب ترقی باشد. ترقی هم بدون آزادی افکار و خیالات عالیه امکان‌پذیر نیست. باید انسان در خیالات خود مقید نباشد. انسان هر چند می‌خواهد بگذارید بگوید. اگر کلام او در نزد اهل بصیرت مقبول افتاد، برای عموم ملت و جماعت فایده می‌بخشد. و الا «کأن لم یکن» انگاشته اعراض کنید!»

اگر شما گمان کرده‌اید که سایر ملل وحشی و بربری بودند که از ذکر معایب خود دریغ نمی‌کردند و ابداً از انتشار نواقص خویش منفعل نمی‌گشتند، تصوری به خطاست. اگر شما سی سال پیش از این وحشی‌گری و بربری اهالی ژاپون را دیده بودید، عزت و شوکت و ثروت و جلال حالیهٔ آن‌ها را هم می‌دیدید که در سایهٔ عیب‌جویی حاصل کرده‌اند، هر آینه جهد می‌کردید که در ساعت اول وضع بی‌نظامی و این رفتار بی‌قانونی را با کمال فرح و سرور مبدل به قانون مساوات سازید و از تکبر و ادعای بی‌معنی و راه رفتن پنجاه نفر فراش و اردلی در پیشاپیش و جنیبت کشیدن چندین اسب صرف‌نظر می‌فرمودید، افتخار به مدارس و مکاتب عالیه و معارف خود می‌کردید؛ ملت را از حقوق خود که بر ذمهٔ شما فرض است محروم نمی‌فرمودید.

انصاف دهید! اگر کسی به شما عرضه دهد وزیر جنگی ژاپون و وزیر جنگی کوریا [کره] و چین، کدام را ترجیح می‌دهید؟ و حال آن‌که سی سال پیش همه در یک سلک و قیافت بودند، اکنون یکی از برکت علم به مدارج علیا و دیگری از نکبت جهل به مدارک سفلی رسیده؟ یکی تابع و دیگری متبوع شده.

البته در پاریس خیابان بلوار نمرهٔ ۷۶ یک فرانک داده به تماشا رفته و حالت قدیم فرانسوی‌ها را دیده‌اید که چه‌طور آدم می‌کشتند و چگونه جریمه می‌نمودند. هیکل همه را گذاشته و شرح حال همه را نوشته‌اند که چه‌طور انسان‌های دیو سیرت بودند. البته در اسلامبول میدان سلطان احمد به سیر و تماشای ینگی‌چری‌ها رفته‌اید که با چه هیاکل عجیب و غریب قضاوت نموده و چه‌سان به مخلوقات خدا زور و جفا می‌کرده‌اند.

البته در اسپانیا به نظر شما رسیده که اصل این ملت چه بوده و چه‌ها کرده‌اند. حالا با کمال افتخار خود را به بیگانه نشان می‌دهند که اول چه بودیم و اکنون چه شده‌ایم. آن‌ها را به این دایرهٔ محمودهٔ مدنیت دعوت نکرد مگر آزادی خیالات و حریت افکار و قلم و عیب‌جویی خیرخواهان. بسی شما را معایب آشکار اظهر من‌الشمس است که سوای خود همهٔ اهل دنیا نقطه به نقطه می‌دانند، باز شما می‌خواهید پرده به روی کار خویش بکشید؟

باری، مقدمه به طول انجامید، به سر مطلب رویم. امیدواریم در عهد این پادشاه مهربان ترقی‌خواه معارف‌پرور عدالت‌گستر در اندک وقتی - چنان‌که جداً اقدام فرموده‌اند - مس نام و نشان از معایب باقی نماند و وجود مخربان اساس دین و دولت را از میان بردارند و نام نامی همایونی را مروج دولت به یادگار بگذارند. بعد از این هر چه نوشته شود تماماً از تحریرات یوسف عمو است که سرانجام کار ابراهیم‌بیگ و نتیجهٔ تعصب اوست. یوسف عمو ابتدا شرح حال خود را می‌نویسد.

Əlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?

Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.

Vətən övladları, İran millətinin qeyrət və həmiyyətdən məhrum olduğunu təsəvvür edən bədbinlərin düşündükləri kimi deyildir. İran xalqının təbiətində qeyrətsizlik olması barəsindəki fikir əsassız və açıq bir iftiradır; belə ki, bu vətənpərvər qocanın maddi qüdrəti və sərvətinin nə qədər olduğunu bilən bir şəxs onun belə bir sərvətə malik olmasına baxmayaraq, öz ölkəsi və vətəninin inkişafı yolunda min tüməni necə bağışlamasına təəccüblənəcəkdir. Halbuki o, ad-san və şöhrət təmənnasında deyildir və öz pulunu sonsuz bir cəsarətlə xərcləyərək, belə təhlükəli bir işə əl atır. Onun bu əməli aşkara çıxarılarsa, qərəzli şəxslərin qəzəbinə düçar olacağı da uzaq deyildir.

Xülasə, altı aydan sonra o qeyrətli şəxsin iki yüz tümənini geri qaytarıb, bu kitabı nəşr etdirə bilmədiyimizə görə üzr istədik. Ancaq o cənabın bağışladığı məbləğ elə bil ki, bu kitabın çap edilməsinə xərclənmişdir. Sözü və əməli düz olan belə insanların qeyrət və hümmətinə afərin!

Sözü ilə ürəyi bir adama can qurban!

Sözün qısası, dostlar üz vurdular ki, o nakam cavanın İstambuldan Misrə gedəndən və Misirdə olarkən həyatının axırınadək başına gələnlər haqqında Yusif əminin yazmış olduqlarını nəşr edəm. Mən isə bu işlərdən bir müddət boyun qaçırdım. Nəhayət, qeyrət və hümmətin təhrik olunmasına səbəb olan bir məsələ qulağıma çatdı və məni o qeyrətli cavanın sərgüzəştinin sonunu çap edib, onu səyahətnamənin birinci cildinə qoşmağa vadar etdi. Yaxşı olar ki, həmin kitabın nəşr edilməsinə səbəb olan həmin məsələni əziz oxuculara çatdıram.

Dostlarımdan biri hər il iki dəfə Misir və İstambuldan Tehrana gedib, oradan İstambula və Misrə qayıdırdı. Bu günlərdə o, Tehrandan qayıtdıqda məndən soruşdu:

“İbrahim bəyin səyahətnaməsini axtarıram, əgər bir yerdə sorağın varsa mənə göstər, alım.”

Dedim:

“Kimin üçün istəyirsən?”

Dedi:

“Tehranda filan vəzirin evində düşmüşdüm. Onun arvadı mənə çox hörmət göstərdi. Nökərləri gecələr vəzir üçün eşik həyətdə köhnə, dağılmış bir kitab oxuyurdular. Mən də qulaq asırdım. Bu kitabda qəribə və hələ eşidilməmiş məsələlər yazıldığından vəzir gecələr onu oxumaq və ya dinləməklə məşğul idi. Başı elə qarışmışdı ki, əndəruna getmirdi. Günlərin birində arvadı ondan soruşdu:

“Filankəs, neçə gecədir ki, əndəruna gəlmirsən?”

Vəzir dedi:

“Doğrusu budur ki, hacı filankəs bir kitab oxuyur. Onu dinləməkdən sərməst olmuşam. Yeyib- içmək, yuxu mənə haram olubdur.”

Gecə vəzirin arvadı adam göndərdi ki, hacı kitabı gətirib əndərunda oxusun. Kitabı apardıq.

Xanım hacıya buyurdu ki, kitabı gərək başdan oxuyasınız. O da kitabı əvvəldən oxumağa başladı. Neçə gecə oxudu. Hörmətli xanım gah ixtiyarsız olaraq gülür, bəzən də yaylıqla göz yaşlarını silirdi. O, kitabı dniləməyə o dərəcədə alışmışdı ki, bəzi vaxt şamı dörd-beş saat gecikdirirdi. Qayıdan baş məndən təkidlə xahiş elədi ki, kitabdan bir cild onun üçün alıb aparım. Dedi ki, bu kitabı məktəbə gedən səkkiz yaşlı oğlum .... xan üçün kitabxanada saxlamaq istəyirəm ki, boya-başa çatdıqdan və ağıla, kamala yetdikdən sonra oxusun. Qoy bilsin ki, İranda nə həngamə imiş, eləcə də anlasın ki, İranda da, Qərb ölkələrində olan mütəfəkkirlər kimi, məsələləri yazıb, İran hökmdarlarını əxlaqca təmizliyə, işlərdəki nöqsanları islah etməyə çağıran qeyrətli adamlar olmuşdur....

Doğrusu, mən bu möhtərəm xanımın sözlərini eşitdikdə təəccübləndim, əllərimi göyə qaldırıb dedim: "Allah, sənə min şükür! Ölkəmizin qadınları bu cür qeyrətli və düşüncəli olanda gör kişiləri necə olacaqlar!" Əslində səyahətnaməni qələmə almaqdan məqsəd və yalnız fikirlərdə intibah yaratmaqdan ibarət idi. O möhtərəm qadında olan bu qeyrət hissləri vətənpərvərlərin nəzdində minlərlə qızıl-gümüşdən daha qiymətlidir. Bu xəbəri eşitdikdə bundan əvvəl adı qeyd edilmiş şəxsin min tümənini qəbul etməkdən imtina etməyimə baxmayaraq, bu möhtərəm xanımın yüksək əfkarı müqabilində boyun qaçırmağın çətin olduğunu görüb hümmətə gəldim, "allaha təvəkkül" deyib, həmin cildin çapına və nəşrinə başladım.

Hərçəid səyahətnaməni çap və nəşr etməkdən məqsəd əvvəlcə bu idi ki, şayəd doğru yazan qələmim müqəddəs vətənin minlərlə eyiblərindən birini şişirmədən, mübaliğəyə yol vermədən yazıb göstərə bilsin. Ola bilərdi ki, bu, qüdrət sahiblərinin nəzərinə çatdıqda qeyrət və insaf sahibləri bu zəhmətlərin müqabilində məni xeyir-dua ilə yad etsinlər. Lakin təəssüflər olsun ki:

"Səhv idi əslində bu saydıqlarım".

İnsafsız, qərəzli adamlar bu xidməti məmləkət və millətin asayişinə zərərli bir əməl kimi qiymətləndirdilər. Səyahətnaməni qəti surətdə qadağan etdilər və bildirdilər ki, o, hər kəsin əlində göründüyü təqdirdə haman şəxs həbsə alınıb cərimə olunacaqdır.

Ancaq bununla belə, bir neçə nəfəri istisna etməklə bütün millət səyahətnamənin mündəricatını alqışlayıb, onu təsdiq etdi. Əsərə tutulan eyib yalnız bundan ibarət oldu ki, onda nöqsanlardan az yazılmışdı. Bu isə təbiidir; çünki İbrahim bəy filan şəhəri görməmiş və o şəhərdə olan filan əməldən xəbərsiz qalmışdır. Lakin bizim əsas məqsədimiz bu idi ki, iş başında olanlar, məsul adamlar oxuyub bilsinlər ki, orada yazılan bütün qəbahətlər və yaramazlıqlar bütünlüklə onların vücudunda mövcud olmuşdur. Onlar xalqın mənafeyini öz xüsusi mənafeyinə zidd hesab etmişlər, gələcəkdə vəzir və ya əmir olmaq, bununla da xəyali hörmət və izzət kəsb etmək xülyası ilə faydasız təşəbbüslərə əl atmışlar, çünki yaxşı ad, izzəti-nəfs, mənəviyyat fikrində olmamış, şərəfin mənasını başa düşməmiş, opportunizmi özlərinə peşə edərək, adlarının müqəddəs milli tarixdə səbt olunması üçün yaxşı şöhrətdən ibarət olan əbədi hörmət və izzətin nəşəsindən xəbərsiz qalmışlar.

Qırx xəzinə ilə Qarun köçdü dünyadan.

Yaxşı adla yaşar indi Ənuşirəvan.

Yenə də ərz edirəm: ey iş başında oturanlar, ey padşahın müqərrəbləri, ey millətin başçıları! Özünüzə rəhminiz gəlsin, bu yazılardan qorxmayın, xeyrinizə olmayan işlərdən, məsləhətinizə olmayan bəd əməldən çəkinin! Yəqin bilin ki, siz nə qədər çalışsanız da bu rəftarla hal-hazırda tutduğunuz məqamlarda qala bilməyəcəksiniz. Əksinə, sizin əməliniz sizi hər cür iftixardan məhrum edəcəkdir. Halbuki əlinizdəki qüdrətlə siz öz hörmət və qiymətinizi elə möhkəmləndirə bilərsiniz ki, məqamdan düşəndə iftixar və asayişiniz iş başında olan vaxtdan yüz qat artıq olsun. Sizin tutduğunuz yolu istər İranda, istərsə də başqa ölkələrdə sizdən əvvəlkilər də tutmuşdular. Onların aqibətlərinin necə olması barəsində diqqətlə fikirləşin. Onlar tam biabırçılıqla iş başından götürülüb qəzəbə düçar oldular, üstəlik başlarını da uduzdular. Sizin taylarınız olan sabiq osmanlı nazirləri nə kimi zillətə və fəlakətə giriftar oldular?!.. Özünüz bir yaxşı baxın görün alçaqlıq üzündən ən çirkin rəzaləti əbədi hörmət və izzətdən necə üstün tutursunuz.

Böyüklər buyurmuşlar: davamı olmayan bir şeyə könül bağlamaq düzgün deyil. Sizin qəflətiniz və özünüzü öyməyiniz İranı və İran dövlətini məhv edəcəkdir. Dövlətə hər dörd tərəfdən üz verən təhlükələrə nəzər salın. Özünüzə, bir də on beş milyon İran millətinə rəhminiz gəlsin.

Qarşınızda çox çətin bir iş dayanır. Görün bu altmış illik ömrünüzdə dövlətin başını nə kimi alçaq oyuncaqlarla qatmısınız və qatmaqdasınız. Siz məmləkəti və milləti idarə etmək elmindən zərrəcə xəbərdar olsaydınız indi İran Yanoniyanın yerində olardı.... Bu mənasız qürur və özünüöymələrə ata-baba şərəfi, şəni və nəcabəti adı qoymaqla ancaq özünüzü aldadırsınız. Sizin bu boş iddialarınız, dolaşıq xəyalatınız tamamilə yanlış, gərəksiz və iyrəncdir. Mədaxil ləkəsini ətəyinizdən silin, adınızı rüşvətxorların siyahısından çıxarın; onda sərvətiniz və gəliriniz indikindən də artıq olar. Həm də bu mal-dövlət murdar yolla deyil, təcrübə ilə qanun və şərəflə qazanılan sərvətdən ibarət olar. Firəngistan nazirlərinə fikir verin, görün hər biri milyondan dəm vurur. Bu barbarlıq, qanunsuzluq, intizamsızlıq üçün nə mənə, nə də sizə eyib tutmaq olmaz. Eyib burasındadır ki, siz əsla bu eyibləri aradan qaldırmaq niyyətində deyilsiniz. Eyib bundadır ki, nöqsanlardan danışan adamın dilini kəsirsiniz, sizin əməllərin qəbahətini yazanların əlini kəsirsiniz. Eyib burasındadır ki, qələm azadlığını qadağan etmişsiniz. Bu kimi eyiblər hər yerdə, hər bir millət arasında İranda və İran dövlət başçılarında olduğundan daha betər imiş. Lakin qələm azadlığı bütün bunlara son qoydu. Rus Puşkin, fransız Volter, ingilis Con Stuart öz millət və dövlətləri üçün onların nöqsanlarını açıb göstərməkdən başqa bir iş görməmişlər. Haman ingilist Con Stuart azadlığın mənafeyini başa salmaq üçün öz kitabında belə yazır:

"Canlılar aləmində insan elə bir növə mənsubdur ki, gərək daim tərəqqi və inkişaf etməyə səy göstərsin. Tərəqqi isə fikir və yüksək məqsədləri söyləmək azadlığına malik olmadan mümkün deyildir. İnsan öz əfkarını heç bir maneəyə rast gəlmədən söyləməlidir. Hər kəs nə istəyirsə, qoyun desin, düşüncəli adamlar yanında onun sözləri qəbul olunarsa bütün millətə və camaata xeyri olar. Əks təqdirdə, bu sözləri söylənilməmiş kimi hesab edib göz yumun".

Siz başqa vəhşi və barbar millətlərin öz eyiblərini qeyd etməkdən çəkinmədiklərini və öz nöqsanlarını açıb göstərməkdən utanmadıqlarını təsəvvür edirsinizsə, bu səhv bir təsəvvürdür. Siz Yaponiya əhalisinin otuz il bundan əvvəlki vəhşiliyi və barbarlığını görə bilsə idiniz, onların o günkü halını bu gün öz nöqsanlarını tənqid etmək sayəsində nail olduqları cəlal, şövkət, sərvət və əzəmətlə müqayisə etmək iqtidarında olsaydınız, elə bu saat hal-hazırkı qanunsuzluqdan, intizamsızlıqdan və hərc-mərclikdən əl çəkib, hamı üçün bərabər olan qanun icrasına başlardınız, mənasız təkəbbür və iddiadan əl çəkərdiniz, bir yerə gedərkən ardınızca əlli nəfər fərraşın da yollanmasına, arxanızca bir neçə atın yedək çəkilməsinə icazə verməzdiniz. Yalnız öz mədrəsələriniz və maarifinizlə fəxr edərdiniz, boynunuzda haqqı olan milləti öz hüququndan məhrum etməzdiniz.

İnsafla deyin, əgər bir adam sizə Yaponiya, Koreya və ya Çin hərbi nazirliyini təklif edərsə hansını qəbul etməyi üstün tutarsınız? Halbuki otuz il bundan əvvəl bu ölkələrin üçü də eyni vəziyyətə malik idilər. İndi isə elmin bərəkətindən biri yüksək mərhələyə çatmış, o biri isə cəhalət bəlası üzündən tənəzzülə yuvarlanmışdır. Biri hakimdir, o biri isə itaətə məhkum olmuşdur.

Əlbəttə, Parisdə bir frank verib 36 nömrəli bulvarın sərgisinə tamaşa eləyib görmüşsünüz ki, fransızlar keçmişdə necə adam öldürmüşlər, onları necə cərimə edirmişlər. Orada bu kimi adamların hamısının heykəlini qoyub, tərcümeyi-hallarını yazmışlar ki, necə div təbiətli adamlar olduqları hamıya məlum olsun. Şübhəsiz ki, siz İstambulda Sultan Əhməd meydanını seyr edərkən yengiçərilərin tamaşasına gedibsiniz. Siz onların nə kimi əcayib-qərayib heykəllərlə hökm verib allahın bəndələrinə necə zülmlər etdiklərini görübsünüz.

Əlbəttə, İspaniyada ispan millətinin mənşəyinin nədən ibarət olduğu və bu millətin nələr etmiş olması da sizin nəzərinizə çatmışdır. İndi onlar tam iftixar hissilə özlərini bütün əcnəbilərə göstərib deyirlər: "görün əvvəl nə idik, indi nəyik?" Onları bu gözəl mədəniyyət dairəsinə fikir və qələm azadlığından, xeyirxahların tənqidindən başqa bir şey gətirib çatdırmamışdır.

Sizin eyibləriniz gün kimi aşkardır. Həm də bu eyiblər sizin özünüzdən başqa bütün dünya əhalisi üçün büsbütün aydındır, bununla belə siz bu eyiblərin üzərinə pərdə çəkmək istəyirsiniz....

Bundan sonra yazılanlar bütünlüklə Yusif əminin yazılarıdır ki, İbrahim bəyin işinin aqibətini, onun təəssübünün nəticəsini qələmə almışdır.

Yusif əmi əvvəlcə öz tərcümeyi-halını yazır

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri