Səyahətnamənin mətni, 12
پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول میدانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد میکنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچکسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آنکه این هر دو مردهاند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!»
سید پرسید: «مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله را میدانم، ولی نجفعلیخان کیست؟ او را نمیشناسم!»
گفتم: «آن هم در زمان سفارت شیخ محسنخان در اسلامبول جنرال قونسل بود. بعد به سمت کارپردازی به مصر و بغداد رفت. شقیترین مردمان زمان خود بود. هنوز بدعتهای او در اسلامبول و سایر ممالک عثمانی، مجری و خانمانسوز ایرانیان بینواست. تنگی که از مظالم و بدعتهای آن به دولت و ملت ایران تاکنون وارد آمده و میآید از شرح و بیان آن زبانها عاجز است.
بهر شرح جور آن کافرنهاد غیر از این منطق، لبی باید گشاد
خدایش لعنت کند!»
به هر حال سوره و فاتحهای خوانده روح آن مرحوم را شاد داشتیم. پس از آنجا برگشتیم.
مشهدی حسن گفت: «کجا برویم؟»
گفتم: «قافله را بکش به سوی مدرسهٔ دارالفنون.»
گفت: «به چشم! اگر شما مرا به ساریانی قبول نمایید من هم حرفی ندارم.»
گفتم: «من شتر میشوم اما نمیدانم جناب آقا قبول کنند یا نه؟»
قدری ظرافت کرده خندان به راه افتادیم. چون به در مدرسه رسیدیم فراش جلو در ایستاده بود. گفتم: «آقا جان ما غریبایم و به سیاحت وارد این شهر شدهایم. آیا ممکن است که مدرسه را تماشا کنیم؟»
فراش گفت: «ممکن است. اما امروز جمعه است، کس نیست.»
در حقیقت ما هم غافل بودیم که آن روز جمعه است.
گفتم: «لامحاله وضع مکتب را میتوانیم ببینیم؟»
فراش اذن داد و ما را به داخل دارالفنون برد. همه چیز را در جای بهقاعده دیده بسیار شاد شده بیرون آمدیم. تختههای سیاهی جند، برای حساب و امتحان از املا و انشا از دیوار آویخته بودند. رفتم یکی از آنها را بوسیده سر و صورت خود را بدان مالیدم. سبد پرسید: «این چه حالت است؟ بوسیدن تخته چه معنی دارد؟»
گفتم: «آقا! این تختهها تبرک است. کاش در هر شهری از شهرهای ایران هزار جای از این تختههای تبرک آویزان بودی، زیرا که اسباب افتخار من و شماست.»
سید گفت: «عجب است! از تختهٔ خشکی چه افتخار برای من و تو حاصل تواند شد؟»
گفتم: «جناب آقا، بنده با شما نیستم!»
باری، از آنجا هم برگشته به منزل آمدیم. بسیار خسته شده بودیم. زود شام را خورده خوابیدیم. فردا را تا وقت ناهار در منزل نشستم، مشهدی حسن نیامد. بعد از ناهار قدری خوابیدم. وقتی دیدم یوسفعمو بیدارم میکند.
گفتم: «چه خبر است؟»
گفت: «حاجی محمدحسن امینضرب آدم فرستاده شما را میخواهد.»
گفتم: «بگو در منزل نیست!»
گفت: «نمیشود زیرا که اول پرسیدند، گفتم در منزل است.»
ناچار پا شدم. اما دلم نمیخواست بروم چونکه از اول او را دیده و از حالتش خوشم نیامده بود. شخصی بیحقوق است. دودفعه به مکه رفته هر دو بار چند روزی در خانهٔ ما مهمان بود. مرحوم پدر خیلی زحمات از او کشیده ولی بعد از فوت پدر مرحوم یک کاغذ سرسلامتی به من ننوشت. علاوه بر آن، بسیار مرد طمعکار و متقلب است. هر بیچارهای راکه زیر جنگ خود بیاورد حکماً یک فیروزهٔ دو تومانی را به تقلب در پنجاه تومان به او خواهد فروخت و بالعکس اگر در دست یک نفر انگشتری الماس صد تومانی ببیند هزار گونه نقش میزند که بلکه به ده تومان آن را از دست صاحبش بگیرد. ابداً به خاطر خدا سلام به احدی نمیدهد. معلوم بود که از خواندن من نیز همین ملاحظات را در نظر داشت. باری، دیدم ناچار باید رفت. از اتاق بیرون آمدم. دیدم که پیرمرد معمری ایستاده گفت: «جناب حاجی امینضرب، شما را میخواهد.»
به همراهی او رفتم. داخل حجرهٔ حاجی شده سلام دادم.
حاجی: «او! علیکمالسلام، آقا میرزا بیگ! بسمالله! مرد حسابی، چند روز است اینجا هستی، چرا پیش من نیامدی؟ دیروز حاجیخان به من گفت. احوال شریف؟ از وفات مرحوم حاجی ابوی بسیار متأثر شدم، خدای رحمت کند؛ شما با متعلقان سلامت باشید! از کجا میآید؟»
گفتم: «از مشهد مقدس.»
گفت: «حاجی ملک را دیدید؟»
گفتم: «نه خیر.»
گفت: «چرا؟»
گفتم: «آشنایی نداشتم، کسی هم پیدا نشد که مرا به ایشان دلالت کند.»
گفت: «در مشهد چه خریدید؟»
گفتم: «هیچ چیز.»
گفت: «خوب، من در اینجا قدری فرش «سلطانآباد» دارم، مال بسیار خوب و خرج مصر و اسلامبول است. اینها را با خود بیر، به شما ارزان حساب میکنم. خیلی مال خوب ناندار است.»
گفتم: «چیزی خرید نخواهم کرد.»
گفت: «اگر پول نداری بعد میفرستی.»
گفتم: «نه، هیچ خرید نخواهم کرد.»
گفت: «ده من فیروزهٔ خرج مصر دارم، باری اینها را بگیر.»
عرض کردم که: «هیچ چیز نمیگیرم.»
گفت: «پس چرا آمدی؟»
گفتم: «به عزم سیاحت.»
گفت: «خوب، طهران را چهطور دیدی؟»
گفتم: «در طهران چیزی نیست که آدمی از دیدنش خشنود باشد.»
گفت: «چطور نیست؟»
گفتم: «در این شهر با وجود مرد توانگری مانند شما بایستی تاکنون برای ترویج تجارت وطن و تزیید امتعه و محصولات آن کومپانیها و «بانک ملی» تشکیل یافته، از اینجا تا تبریز یک راهآهن درست بکنند که برای شما موجب مزید منفعت و برای وطن اسباب آبادی و به جهت هموطنان مایهٔ تزیید روابط تجارت و راحتی باشد. گذشته از آن، در این شهر بزرگ که پایتخت است چند نفر توانگران و بزرگان یکجا جمع نشدید که به اتفاق بیمارخانهای برای اطفال یتیم و بیکس ملت برپا دارید که در دنیا برای شما موجب سربلندی و افتخار و در آخرت وسیلهٔ رحمت شود.»
گفت: «ماشاءالله ابراهیمبیگ! هی مسلسل از این مطالب بزرگ میشماری! پول کجاست؟ اینها همه با پول میشود.»
گفتم: «حاجیعمو، این چه فرمایش است. بیست سال است که تمام مداخل ایران سپرده به دست شماست. در مصر از خودت شنیدم که یکپارچه جواهر یکصدتومانی را به دیوان و اهل در خانه به پانصد تومان میفروشی، و گذشته از آن در بازارهای تمام شهرهای ایران هر جا بنگری جوال جوال، خرمن خرمن پول سیاه است که ریختهاید. مردم میگویند بیستوپنج کرور پول سیاه را شما به ایران پاشیدهاید. سرمایهٔ اینها نهایت سیصد هزار تومان است، ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!»
دیدم از هر طرف حضار مجلس لب به دندان گرفته اشارت میکنند که «خموش!»
حاجی هم معلوم است که از این صحبت متغیر خواهد شد. به کمال غیظ از جای برخاسته گفت: «فضولی به تو میراث است!»
آستین بالا زده که یعنی میرود تجدیدوضو کرده نماز بخواند. بدان بهانه رفت و از شنیدن صحبتهای تلخ من رها شد. من ماندم و مجلسیان، همه از بیباکی من در صحبت با حاجی متعجب بوده، به روی همدیگر نگاه میکردند و یکی از من پرسید: «مشهدی شما کجایی هستید؟»
گفتم: «جهنمی!»
و پا شدم. معلوم شد سبب احضار من آن بود که جناب حاجی – چنانکه خود اظهار کرد – قدری فرش و فیروزه به من بفروشد که من نیز هست و نیست خود را به روی آن بگذارم و بدین وسیله حق سلام و طعام دیرین را ادا نماید.
باری، سه چهار روز دیگر در طهران بودیم. روز چهاردهم ماه، مشهدی حسن را فرستادم از پوستخانه یک کالسکهٔ چهاراسبه کرایه کرده ما را تا قزوین بفرستد. خود هم رفتم با حاجیخان خداحافظی کنم. چون به در ایشان رسیدم غلامعلی را دیده پرسیدم: «حاجیخان را بگویید فلان کس است!»
حاجیخان آمد: «بسمالله، بفرمایید!»
گفتم: «برای خداحافظ آمدم.»
گفت: «چه میگویی؟»
گفتم: «بلی، باید رفت!»
گفت: «کی و کجا؟»
گفتم: «امروز تا قزوین و از آنجا هم به آذربایجان.»
گفت: «بابا، چه تعجیل دارید؟»
گفتم: «بس است، خیلی بد گذشت. دلخوشی من در این ملک تنها از ملاقات همان وجود محترم بود و بس. در مقابل دلالتی که به ملاقات آن شخص بزرگم فرمودید به شما هر قدر شکر کنم کم است. واقعاً آدم بزرگی است. از من عرض بندگی برسانید. هیچوقت ایشان را از دعا فراموش نخواهم کرد.»
گفت: «امینضرب را دیدی؟»
گفتم: «خیرش ببینی!»
– «خیرش کجا بود که من ببینم؟ خاک سیاه خیرش را ببیند! چندین بار کارها به من رجوع کرده زحمتهایش را کشیدم، در پاداش آنها روزی یک فیروزه به من بخشید و خیلی تمجید از آن کرد. چون بیرون آمدم به هر کس نشان دادم، یک قران قیمت کردند.
من نیز به همین غلامعلی بخشیدم. غلامعلی، چنان نیست؟»
گفت: «بلی! در جیب من است.»
بعد وداعش کردم. هر چه اصرار نمود به مشایعت بیاید، قبول نکردم. دو تومان به غلامعلی انعام داده خداحافظی کرده برگشتم به منزل.
مشهدی حسن هم رسید. گفت: «کالسکه تا دو ساعت حاضر است.»
دالاندار آمد. حسابش را دیده پنج تومان و نیم دادم خیلی ممنون شد. اشیاء را چیدیم همه را بسته به حمال سپردیم.
گفتم: «قدری خردهریز هم باید خرید.»
مشهدی حسن گفت: «پس یوسفعمو با حمال برود ما از این دربند – که راه پوستخانه نزدیک است – برویم که میوهفروشان در این راه بسیارند.»
یوسفعمو و حمال رفتند؛ ما نیز از در پایین کاروانسرای بیرون شده به یک دربند بسیار قشنگ رسیدیم. دیدم زنی بیچادر از دری دویده در آن طرف دربند به دری دیگر داخل شد.
از مشهدی حسن پرسیدم: «اینجا حمام است؟»
گفت: «نه، خانه است!»
گفتم: «پس این زن چرا برهنه بود؟»
گفت: «خیر برهنه نبود، پیراهن و زیرجامه داشت.»
گفتم: «نه بابا! من خود دیدم؛ پیراهن داشت اما زیرجامه نداشت.»
گفت: «در اینجا زنان زیرجامهٔ بس کوتا، میپوشند و شلواری هم از زیر آن مثل شلوار مردانه دارند ولی در خانه گاهی شلوار زیرین را نمیپوشند. چون کوچه خلوت است ضعیفه به خیالش که کسی نیست بیجادر به خانهٔ همسایه میرفت که از قضا به ما دچار شد.»
گفتم: «پناه بر خدا؛ این تا چه پایه بیحیایی است! در میان هیچیک از اقوام اسلامیه همچنان لباس نیست. اگر حرمت آیهٔ حجاب را باید چنین داشت، پس «کافرم من اگر این طایفه دینداراناند.»
بسیار تعجب کردم. گفتم: «مگر اینان را شوهرانشان نمیبینند.»
خندید. گفت: «چطور نمیبینند، لباس همه اینجور است. زنان علما، وزرا، اغنیا، فقرای همهٔ ایران همه اینطور است.»
گفتم: «مرگ من راست بگو! زوجهٔ شما نیز اینجور لباس میپوشید؟»
گفت: «اختصاص به من و غیر من ندارد. عرض کردم همهٔ زنان را لباس این است که دیدی.»
خلاصه، رسیدیم نزدیک پوستخانه. هنوز یوسفعمو و حمال نرسیده بودند. خود رفته کرایهٔ کالسکه را تا قزوین – که چهارده تومان و نیم بود – دادم.
دیدم یک نفر در لباس تجار ایرانی در آنجا ایستاده گویی انتظار چیزی را دارد. آمد پیش من، سلام داد و گفت: «من هم به قزوین خواهم رفت. از صبح تا حال در اینجا منتظر بودم که بلکه رفیق راهی پیدا شود، تاکنون راست نیامد. اگر راضی باشید چهار تومان و نیم را من بدهم، سه نفری سوار شویم.»
ملاحظه کردم از رفاقت این شخص ضرری به حال ما نخواهد شد. چون نمیشناختم به روی مشهدی حسن نگاه کردم. اشاره نمود که ضرر ندارد. من هم جواب قبول دادم. اظهار ممنونیت و تشکر نمود. در آن اثنا یوسفعمو هم رسید. اسباب را بستم به پشت کالسکه، قدری خردهریز را هم – که در سر دست لازم بود – در توی کالسکه جابهجا کرده نشستیم. دو ایمپریال به مشهدی حسن نیاز کرده، عذر خواستم. تشکر و دعا کرد.
همدیگر را وداع نمودیم:
– «خداحافظ!»
– «خداحافظ!»
این مشهدی حسن آدم خیلی خوب بود، بسیار زحمت ما را کشید. به هر حال به راه افتادیم. در اینجا به خاطرم آمد که اجمال سیاحت طهران را، به لحاظ اینکه در آینده به کار خواهد خورد، بنگارم.
این است اجمال آن تفصیل
پادشاه مملکت ایران، تقویم در پیش، ملاحظه میکند که برای عزیمت [به] شکار کدام روز [و] ساعت خوب است. همهٔ وزرا، امرا و رجال و مأمورین در خیال اینکه لقب تازهای برای خود پیدا کنند و از مقامی که دارند به هر وسیلهٔ نامشروع که دست دهد بالا بروند و همچشمان خودشان را، به هر افترا و بهتان که ممکن باشد، از منصبی که دارند پایین بیاورند؛ همه این خیال را دارند، حتی دربان هم امید حکومت ولایتی را دارد، و امثالش هم بسیار است.
طبقهٔ تجار نیز اصلاً در خیال ترقی تجارت و ترسیع ادارهٔ آن نیستند و به همان طریق که از نیاکان خودشان دیدهاند راه میروند. در تمام طهران یک کومپانی و شراکت برای ترویج امتعه و محصولات مملکت تشکیل نیافته، با اینکه چند تن صاحب سرمایهٔ کافی هم هستند ولی به همدیگر امنیت ندارند. حتی در معاملات نیز با همدیگر خیلی به احتیاط حرکت میکنند و همه در آن خیال است که به دیگری پای بزند. مانند دولتین انگلیس و روس چشمشان همیشه به حرکات و کردار همدیگر معطوف است.
اصناف و کسبه هم در قیل و قال پول سیاه: امروز هفتاد شاهی، یک قران. فردا هشتاد شاهی؛ فقرا در فکر تدارک نان: امروز یک من دو قران، فردا سه قران. سفرای دو دولت بزرگ همسایه نیز در پی ترویج مقاصد پولتیکی خودشان هیچکس را پروای وطن و از حب او اثری در ظاهر و باطن نیست. همگی قاصرالعقل و ناقص الایمان، «مردهاند ولی زنده، زندهاند ولی مرده».
باری، کالسکهٔ ما رو به قزوین در تک و پو درآمد. از رفیق راه پرسیدم: «اسم شریف شما؟»
گفت: «حاجی غلامرضا.»
او هم از من پرسید. گفتم: «ابراهیم.»
گفتم: «کجایی هستید؟»
گفت: «قزوینی.»
دیدم خوب است، رفیق ما به راه بلد است، این راه از طهران تا قزوین خیلی تعریف دارد؛ راه همهجا راست و مسطح و منزلها خوب و آراسته. در حقیقت میتوان گفت که بهترین راههای ایران است – یعنی غیر از این راهی نیست. حاجی غلامرضا دهات عرض راه و ایستگاهها را یکانیکان به ما تعریف میکند. در هر منزل به ورود، اسبها را عوض کرده ما را معطل نمیکنند. یک شب، در میان راه منزل کردیم. هر گونه اسباب راحتی برای مسافرین مهیاست. به رسیدن ما سماور آوردند. چای دم کردیم. خدمتکاران به قاعده سؤال و جواب میکنند. بعد از نماز صبح اسبان را بستند، سوار شده به راه افتادیم. قریب نماز شام به قزوین رسیدیم. از حاجی پرسیدم: «در کدامین کاروانسرا منزل کنیم بهتر است؟»
گفت: «در اول شهر مهمانخانهای هست. آنجا برای شما خوب و مناسب است. اگر در آنجا منزل کنید راحت میشوید.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-12
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Bu yerin də vəziyyəti xülasə şəkildə qeyd olundu.Deməli, İranda "haraya getsən göyü eyni rəngdə görərsən!" Heç bir yerdə ticarətin tərəqqisindən, məmləkətin və millətin xeyrinə olan işlərin əncamı üçün əlbir olmaqdan, həmvətənlərə və vətənə sevgidən iz-əsər yoxdur. Bu şəhərin də sakinləri varlısından tutmuş yoxsulunadək, güclüsündən tutmuş zəifinədək tərəqqi və mədəniyyət aləmindən xəbərsizdirlər.
Marağa səyahətinin icmalı, 2Əlqərəz, gəmi adaya doğru üzməyə başladı. Gün batana yaxın adanın sahilinə gəlib çatdıq. Gəminin içindəki qoyunları burada boşaltdılar. Yenə də gəmi öz yoluna davam etdi. Şamımızı yeyib yatdıq. Səhər yuxudan duranda özümüzü dənizin o biri sahilində, Urmu şəhərinin yaxınlığında gördük. Tez durub gəmidən düşdük. Buradan şəhərədək iki ağac yol var.Dayanmadan iki ulaq kirayə edib, şəhərə tərəf yollandıq. İki saat yol getdikdən sonra şəhərə çatıb, "Gülşən" adlı karvansarada mənzil tutduq. O gün heç yerə getmədik. Nahardan sonra Yusif əmi dedi:
Marağa səyahətinin icmalı, 3Sabahısı gün şəhəri gəzmək üçün bazara çıxdıq. Yusif əmi karvansaranın yanındakı corabçı dükanını gördükdə dedi:“Corabım yoxdur, buradan iki cüt corab almaq istəyirəm.”
Urmu səyahətinin icmalıSabahısı gün Təbrizi səyahət etməyə hazırlaşdıq. Gedib at kirə eləmək istədik. Çarvadar dedi ki, gərək dörd gün də səbr eləyəsiniz, on beş nəfər də başqa müsafir var, birlikdə gedərik. Əlacsızlıq üzündən beh verib qayıtdıq. Vəd edilmiş gün gəlib çıxdı. İki baş qatır gətirmişdi. Yüklərimizi çatıb, Təbrizə yola düşdük. Amma karvanımız yollarda çox ləngiyirdi. Səkkiz gün yol getdikdən sonra doqquzuncu gün Təbrizə varid olduq. Yolda yazılası bir şeyə rast gəlmədik. Amma Təbrizə çatdıqda şəhərdəki vəziyyətin bir qədər dəhşətli olması nəzərə çarpırdı. Karvanın içərisində də bir səs-küy qopdu. Bizimlə gələn urmululardan biri dedi:“Deyəsən bu gün şəhərdə böyük bir hadisə üz vermişdir. Çünki bu məhəllələrdəki dükanların hamısı bağlanmışdır. Elə mühüm bir hadisə üz verdiyi üçün də küçələrdə get-gəl yoxdur.”