رسیدیم به مهمانخانه. دیدم واقعاً جای خوب است. اتاق‌های متعدد دارد. یکی را دادند، شبی به دو قران، که خیلی ارزان است. از اسباب و مبل نیز تخت‌خواب و میز و صندلی و سایر لوازم و رختخواب و غیره موجود است. با حاجی خداحافظی کردیم. او رفت. خدمتکار مهمانخانه سماور حاضر کرد و گفت: «برای شام چلو می‌خواهید یا پلو؟»

گفتم: «مگر آشپزخانه و طعام هم دارید؟»

گفت: «همه‌چیز هست.»

گفتم: «اگر چلو با خورش جوجه بدهید بهتر است.»

گفت: «به چشم!»

چای خورده نماز خواندیم. آنگاه شام آوردند: یک مجموعهٔ به‌قاعده چلو و خورش و شربت و دوغ و پنیر و سبزی، در نهایت سلیقه و پاکیزگی. خوردیم. فردا حاجی غلامرضا به دیدن ما آمد. قدری صحبت کردیم. هنگام رفتن برای فردا شب از ما وعده گرفت. او رفت، ما هم از منزل بیرون شدیم. راه بازار را پرسیدیم. گفتند: این خیابان راست می‌رود به «عالی‌قاپو»، از آن‌جا طرف چپ راه بازار است. گردش‌کنان رفتیم تا بازار. این شهر قزوین وقتی پایتخت بود ولی حالا از رونق افتاده، خیلی کنیف و خراب است. نسبت به شهرهای فرنگستان دهکده‌ای هم به شمار نمی‌رود، زیرا که شهرهای اروپا در و دیوارش را نیز گویی روح و حس هست. از کثرت آمد و شد مردم و اشتغال به معاملات، شخص به رونق تجارت آن‌جاها پی تواند برد. یک نفر را در همهٔ شهر بی‌کار نمی‌توان دید. همه مشغول کار و در فکر تزیید ثروت ملی و آبادی مملکت‌اند. بالعکس در ممالک ایران، هر جاکه می‌نگری، مردمان تنبل و بی‌کارند که در هر گوشه‌ای جوق جوق نشسته‌اند. شهرها همه خراب و چون گورستان است. اگر شخصی به دیدهٔ بصیرت بنگرد از در و دیوار شهر توان شنید که به آواز بلند می‌گوید: «من صاحب ندارم و برای آبادی من هیچ اقدامات به کار نمی‌برند.» خیلی افسوس خوردم چه می‌توان کرد؟

باری، گفتم: «یوسف‌عمو، برویم یک دکان آشپزی لقمه‌ای نهار بخوریم!»

دکان آشپزی سراغ گرفتیم، یک دکان چلوپزی نشان دادند. بدان‌جا رفتیم. نگاه کردم از کثرت کنافت به دکان داخل شدن ممکن نیست تا چه رسد به چیز خوردن. برگشتیم. دیدم یوسف‌عمو می‌گوید: «اطبای پدرسوختهٔ فرنگستان همه دروغ می‌گویند که میکرب‌های ناخوشی از کنافت تولید می‌شود. اگر چنان است پس اینان با این‌همه کنافت ناخوش نمی‌شوند؟»

گفتم: «برویم به مسجد، نماز خوانده برگردیم به منزل ناهار را هم در آن‌جا نخوریم!»

رفتیم به مسجد شاه، در حقیقت مسجد خیلی عالی است. اما چه فایده؟ چنان‌که از بیرون باشکوه دیده می‌شود اندرونش صد چندان پریشان است. حضیرها همه‌جا پاره‌پاره، در گوش‌های دو سنگ گذاشته بودند، دو نفر گردو شکسته مغزش را سوا می‌کردند. در طرف دیگر چند نفر نشسته انار می‌خوردند. و در گوشهٔ دیگر خربزه خورده، پوست و تخم‌هایش را ریخته بودند، به‌طوری که – پناه بر خدا! – هیچ مسلمان غیرتمندی پیدا نمی‌شود که از دیدن آن وضع ناگوار خود را از گریه بازدارد. با خود گفتم «خدایا! این‌جا معبد اسلامیان است. این بی‌حمیتان چرا حرمت او را نگاه نمی‌دارند؟ این خانهٔ توسط، شرف اسلامیت از این‌جا باید منتشر بشود. آخر در مصر و اسلامبول ما مساجد و جوامع را دیده‌ایم که همه با فرش‌های گران‌بها مفروش‌اند و از در و دیوار روایح طیبه به آسمان بلند است. مؤذن و خدام دارند. در اوقات پنج‌گانه از تمامی مساجد بانگ اذان محمدی بلند است. در مقابل آن‌ها بدین‌جا چگونه مسجد و معبد نام دهیم؟ نمی‌دانم چه بلا به سر این ملت بدبخت رسیده که همه کور و کر شده‌اند؟ بالفرض گیرم که افراد ملت عوام و جاهل‌اند، آیا علما و حکما و سادات و بزرگان نیز این وضع را نمی‌بینند یا معنی مسجد را نمی‌دانند؟» در این مساجد نماز جماعت کمتر ادا می‌شود. در هر گوشه چند نفر دستمال خود را به عوض جانماز پهن کرده منفرداً نماز می‌گذارند. چون‌که زمین پر از گرد و غبار است. ما نیز چنان کردیم. پس از ادای نماز از مسجد بیرون آمده چند قدمی دورتر دیدم قیل و قال بلند است. درست گوش دادم دیدم صدای طلاب است که از مدرسه بیرون می‌آید. رفتم توی مدرسه، بنای بسیار بزرگ و معتبری بود. می‌گویند یکی از پادشاهان صفویه ساخته است. در سکوی یک حجره آخوندی را دیدم وضو می‌گیرد اما در آن حجره صدای دو نفر به غوغا بلند است. با خود گفتم «در حالی که این آخوند می‌بیند که دو نفر مسلمان دعوا می‌کنند هیچ التفات نکرده مشغول وضو است؟» از حالت او تعجب نموده، نگاه کردم، دیدم دو تن از طلاب در حجرهٔ روبه‌رو نشسته، در دست هر یک کتابی، مشغول جنگ و جدل هستند. گاه کتاب را به شدت تمام بالا برده چنان که گویی به سر آن دیگری خواهد زد. آن یکی نیز به همان‌طور. خلاصه، صدای «لم ولانسلم» است که به آسمان بلند می‌شود. معرکهٔ غریبی بود. از آن آخوند – که وضو می‌گرفت و حالا تمام کرده مسح می‌کشید – پرسیدم: «جناب آخوند اینان چرا دعوا می‌کنند؟»

گفت: «دعوایی نیست!»

گفتم: «مگر اینان را نمی‌بینی.»

گفت: «مباحثه می‌کنند نه دعوا!»

گفتم: «چه مباحثه دارند؟»

گفت: «مباحثهٔ علمی.»

گفتم: «چرا این سخن‌ها را به ملایمت و شیرین‌زبانی به همدیگر نمی‌گویند؟»

گفت: «مگر با خنده و ملایمت علم توان آموخت؟»

گفتم: «بنده عرض نکردم که به همدیگر بخندند بلکه چنان‌که من با شما حرف می‌زنم این طرز گفت و شنید بکنند.»

آخوند با خشم هر چه تمام‌تر از سر تا پای من نگاهی کرد و گفت: «تو ترکی؟»

گفتم: «بلی، آذربایجانی هستم.»

گفت: «این است که چیزی نمی‌فهمی. برو، برو. این‌جا محل تماشا نیست!»

ناچار گذشتم. اما در هر حجره همین هنگامه برپا بود. گفتم: «یوسف‌عمو برویم! در این مملکت هر چه نگاه کنیم غم‌افزاست. این یکی را من ندانسته بودم که برای آموختن علم باید داد زد، فریاد کرد و نعره کشید.»

از مدرسه چند قدمی فراتر نگذاشته بودیم که ناگاه از طرف دیگر صدای «دورباش!» بلند شد. از بانگ فراشان که «چشم بپوش، برگرد، بالا برو، پایین بیا!» گوش آسمان کر می‌شد. دیدم از دو طرف صف فراشان است که می‌آیند. همان‌طور که در شاهرود دیده بودیم، در میان صفوف فراشان کالسکه‌ای در حرکت بود. دیدم مردم رو به دیوار کرده ایستادند. در شاهرود این تشریفات را یاد گرفته اما رو به دیوار کردن را ندیده بودم. خلاصه به مردم تبعیت نموده روی به دیوار کردیم. آستری روی به طرف کالسکه ایستادیم. چون‌که به یوسف‌عمو در شاهرود تعلیم داده بودند که در آن حال رکوع نماید، یعنی خم شود، بیچاره روی به دیوار کرنش کرده معلوم است پشت به خانم بود. فراشان خیال کردند که این استهزا می‌کند، مخصوصاً طرف وارون را به خانم نشان می‌دهد. من هم رو به دیوار ایستاده بودم، یک وقت دیدم که بزن‌بزن است، به سر و صورت بیچاره یوسف‌عمو هی مشت و سیلی و چوب است که از در و دیوار فرو می‌ریزد. بیچاره هی داد می‌زند: «بابا! چرا می‌زنید، تقصیر من چیست؟»

من هم پیش رفته گفتم: «بابا آخر مسلمان‌اید، این غریب بیچاره را چرا می‌زنید؟»

گفتند: «این پدرسوخته به شاهزاده خانم بی‌ادبی کرده. هی پدرسوختهٔ مادرقحبه!»

کالسکه گذشت، فراشان ماندند که یوسف‌عمو را ببرند. من با خود در اندیشه‌ام که خدایا چه کنم. به این و آن بنای عجز و لابه گذاشتم «که بابا جان! به خدا تعظیم کرده.» دیدم به جایی نمی‌رسد. یک دفعه به خاطرم آمد که در این‌گونه موارد بنا به عادت زشت این مملکت‌ها پول حلال همهٔ مشکلات است. پواشکی پنج قران درآوردم. به محض دیدن پول اختیار از دستشان رفت، چون موم نرم شدند و آن مبلغ را از دستم گرفته در رفتند، ما هم خلاص شدیم. اما یوسف‌عمو گریان است. من از او خجلت می‌کشم ولی بیچاره خبر ندارد که من در طهران خیلی بدتر و سخت‌تر از او کوتک خورده‌ام. باری، به سخنان تسلیت‌آمیز از او دلجویی کرده رفتم به منزل و به جای ناهار هی سیگار است که پی در پی می‌کشیم و دود می‌خوریم. با خود می‌گفتم «اگر برای فرداشب به حاجی غلامرضا وعده نداده بودم، الان از این شهر بیرون می‌شدم.» خلاصه، بیست‌وچهار ساعت دیگر از منزل بیرون نرفتیم. فردا طرف غروب بود که آدم حاجی آمد. از خدمتکار مهمانخانه پرسید که ابراهیم‌بیگ کدام است. نشان دادند. آمد و سلام کرد و گفت: «بفرمایید! حاجی منتظر است.»

دیدم یوسف‌عمو میل ندارد. گفتم: «خوب نیست، وعده داده‌ایم، باید رفت. فردا انشاءالله از این‌جا حرکت می‌کنیم!»

برخاسته همراه آدم حاجی رفتیم. حاجی از دم در ما را پیشواز کرده در نهایت احترام داخل اتاق نمود. دیدم ده دوازده نفر مهمان دیگر هستند. سلام کرده نشستیم. بعد از مراسم احوالپرسی و خوش‌آمدی، از هر طرف صحبت درگرفت.

یکی از آنان گفت: «امروز در حقیقت دلم به حال پسر حاجی نوروزعلی خیلی سوخت، دیدم یک بار الاغ علف برای فروش می‌آورد، سر و پای برهنه. معلوم است امر گذرانشان منحصر به همین است.»

دیگری گفت: «به ما چه؟ گناه خودشان است.»

سومی گفت: «نه، خودشان تقصیری ندارند. همهٔ این گناهان عاید به حال آخوند ملا احمد پیشنماز است. این بیچارگان را او خاکسترنشین کرد.»

چهارمی گفت: «آقاجان! این‌ها همه کارهای خدایی است، اسباب آن بر ما پوشیده است. بلکه حاجی نوروزعلی نیز به ظلم آن همه ثروت و سامان را جمع کرده بود که در ظرف مدت سه چهار سال این‌طور نابود و پایمال شد!»

یک نفر دیگر – که گویی مثل ما غریب بود – پرسید: «حاجی نوروزعلی کیست، و چه شده است؟»

به او نقل کردند که: «این حاجی نوروزعلی تاجر معتبری از اهل «گروس» بود. از سه زن هشت پسر و سه دختر داشت. خودش فوت شده شصت هزار تومان نقد و املاک به اولاد خود میراث گذاشت. هر یک از علمای مملکت، اطراف یکی دو تن از این وراث بدبخت را گرفته هر کدام به طرفی کشیدند. امام جمعه – که پسرش داماد حاجی نوروزعلی و خودش هم وصی بود – همه را به طرف خود می‌کشید. القصه، کار به محاکمه و مرافعه انجامید. دو دفعه حاکم عوض شد. هر کدام حصهٔ معتنابهی از متروکات آن شخص، بیش از وراث او، گرفتند و باز وراث در کشاکش بودند. گاه یکی را حبس می‌کردند و گاهی دو تن بست می‌نشستند. این گرفت و آن برده، خرده‌ریزی هم به وراث رسید. دو تن از ایشان هم بی‌شعور بودند، آن‌چه به دستشان رسیده بود به قمار باختند، حالا هیچ ندارند و گریختند به «حاجی‌طرخان»، عیالشان در این جا گرسنه‌اند. از آن شصت هزار تومان ثروت، امروز – که چهارمین سال فوت اوست – شصت دینار باقی نیست.»

بسیار افسوس کردند. هی غلیان و چای است که می‌آید، صحبت نیز گرم است.

یک نفر از مهمانان را – که در صدر مجلس جای داشت – یکی از حضار مخاطب داشته به آواز بلند گفت: «جناب شمس‌الشعرا! به‌تازگی چیزی انشا فرموده‌اید؟»

گفت: «بلی! دیشب به نواب والا امیرزاده نوشتم. فردا جمعه است برده حضوراً خواهم خواند.»

دست کرد به بغل، کاغذی درآورد. بنا کرد به خواندن و در اتمام هر بیتی، از مستمعین صدای «بارک‌الله، احسنت احسنت» است که بدل می‌شود.

یکی از آن میان گفت: «آفرین به خیال مبارک شما! به‌به، چه خوب گفته‌اید!»

پس روی به من کرد که «چه‌طور است مشهدی؟»

گفتم: «بنده از این چیزها نمی‌فهمم.»

گفت: «چه‌طور نمی‌فهمی؟ کلامی است که سراپای روح است.»

گفتم: «هیچ روحی ندارد. این شیوه کهنه شده، مقتضیات زمان امروز در امثال این ترهات روحی نگذاشته. به بهای این سخنان دروغ در هیچ جای دنیا یک دینار نمی‌دهند، مگر در این ملک، که سبب آن هم به‌جز بیکاری و بیماری و بی‌علمی و غفلت و دنائت نفس نیست که ظالمی را دانسته و فهمیده به عدالت و جاهلی را به فضیلت و لئیمی را به سخاوت ستایش کنی و به سبب بافتن این دروغ‌های بی‌معنی نیز برخود ببالی. زمان آن زمان نیست که مرد دانا بدین سخنان دروغین مزور فریفته شود. شاعری یعنی مداحی کسان ناسزاوار. مانند آن است که خوشنویس کشیدهٔ کاف و یا دایرهٔ نون را خوب می‌کشد و نیکو می‌نویسد. دیگر امثال این کارها چندان از فضایل انسانی معدود نیست. تو مطلب را درست بنویس گو کشیدهٔ کاف کج باشد، همهٔ منصفان می‌گویند راست است. امروز بازار مار زلف و سنبل کاکل کساد است. موی میان در میان نیست. کمان ابرو شکسته، چشمان آهو از بیم آن رسته است. به جای خال لب از زغال معدنی باید سخن گفت! از قامت چون سرو و شمشاد سخن کوتاه کن، از درختان گردو و کاج جنگل مازندران حدیث ران! از دامن سیمین‌بران دست بکش و بر سینهٔ معادن نقره و آهن بیاویز! بساط عیش را برچین، دستگاه قالی‌بافی را پهن کن! امروز هنگام استماع سوت راه‌آهن در کار است نه نوای عندلیب گلزار! بادهٔ عقل‌فرسای را به ساقی بی‌حیا واگذار، تجارت تریاک وطن را ترقی و رواج بده! حکایت شمع و پروانه کهنه شد، از ایجاد کارخانهٔ شمع کافوری سخن‌ساز کن! صحبت شیرین‌لبان را به دردمندان واگذار، سرودی از چغندر آغاز کن که مایهٔ شکر است!

والحاصل، این خیالات فاسده را – که مخل اخلاق اخلاف [است] – بهل کنار، از حب وطن، ثروت وطن، از لوازم آبادی وطن ترانه‌ای بساز! از این شاعری که پیش گرفته‌اید برای دنیا و آخرت شما چه فایده حاصل تواند شد؟ وطن شما از مظالم این حکام بی‌مروت چنان خراب شده که دیگر آبادی آن را تصور نتوان نمود. این امیرزادهٔ ظالم که شما او را در صدق ثانی حضرت یوسف و در جلالت شأن بالاتر از حضرت سلیمان نبی تعریف کرده‌اید، بیدادگری است بی‌تربیت که امروز در بازار از شماتت مادر آن غدار – که شما با یوسف پیغمبرش قرین داشته‌اید – به سر این یوسف حاضر بیچاره چه بلاها که نیاوردند! از چوب و مشت و سیلی و لگد هیچ فروگذاری نکردند و کسی پیدا نشد که به حال او رحمی کند و یا این‌که از تقصیر او بپرسد. هر گاه می‌کشتند باز احدی نمی‌پرسید. خدای چشم را برای دیدن احسان فرموده. بایستی آن خود را مستور دارد. به دست جمعی بی‌پدران چوب دادن و به جان مردم انداختن که «کور شو، دیده ببند، رو به دیوار کن!» چه معنی دارد؟ این از آیین مسلمانی است؟ هر گاه تو شاعری و از حکمت شعر خبر داری، سرگذشت امروز ما را نظم کرده در شهر سمر کن تا خلق بدانند در ایران چه خبر است و هموطنانت را از حقوق بشریهٔ خودشان بیاگاهان که در مقابل تعدیات این مشتی خذله بیش از این بردباری نکنند. به اتفاق سایر امم، ایرانیان اولین قوم متمدن روی زمین بودند و بیشتر از سایر ملل به عزت و افتخار می‌زیستند؛ حالا چه شده که وحشی‌تر از همهٔ اقوامشان می‌دانند و بیگانگان در ایشان به نظر خواری می‌نگرند؟ من خود ایرانی هستم، پنج ماه است به عزم دیدار وطن و زیارت بدین مملکت بدبخت رسیده‌ام. از بس ناملایمات که همه‌روزه در هر طرف و در تمامی شعبات ادارهٔ ملک می‌بینم، دلم آخر خون شده از خور و خواب و عیش و نشاط وامانده‌ام ولی شما را از این عوالم بی‌خبر می‌بینم. افسوس که خون در ابدان شما فسرده گشته، از حسیات انسانی غافل مانده‌اید!»

از شدت تأثر که داشتم گلوگیر شدم و اندکی نماند که خفه شوم، ناچار سکوت ورزیدم. مجلسیان تماماً مات و متحیر به روی من می‌نگریستند. پس از اندکی خودشان را جمع کردند. چون از این عوالم به کلی بی‌خبر بودند، باز بنای تصدیق شمس‌الشعرا را گذشتند.

یکی از آن میان گفت: «مشهدی زغال معدنی یا سنگی برای چه لازم است؟ ما همه هیزم می‌سوزانیم، زغال هم داریم. مزایای این خیالات مبارک شمس‌الشعرا را نیز همه می‌دانیم، اگر شما نفهمید بر ما حرجی نیست.»

دیدم که ورق برگشت. اینان مرا به جهالت نخطته می‌کنند. با خود گفتم که با اینان جور دیگر باید رفتار نمود.

گفتم: «آقاجان شب دراز است صحبت هم گرم. می‌خواهم یک مثل به شما بگویم.»

گفت: «بگویید، چه عیب دارد!»

گفتم: «روزی یکی از علمای افغان در یکی از مدرسه‌های هرات به طلاب درس تقریر می‌کرد. از قضا، مهدی‌بیگ شقاقی را سکه اسمش بر همهٔ شما معلوم است – بدان مجلس درس گذار افتاد. در کمال بی‌اعتنایی آمد تا نزدیک رحلهٔ […] مدرس بنشست. آقای مدرس از هیولا و هیئت کذایی و لباس دهاتی آن رم‌خورده خیالش پرت می‌شود. ولی بعد از ختام درس، مهدی‌بیگ را مخاطب داشته می‌گوید: «درسی راکه تقریر کردیم، تو هم فهمیدی؟» مهدی‌بیگ نیم‌خندی کرده می‌گوید: «چرا فهمیدم!» می‌گوید: «چه درس بود؟» جواب می‌دهد: «درس است دیگر!» می‌گوید: «چه‌طور درس است دیگر؟» درس از چه بود؟» جواب می‌گوید: «از ایهام و کنایه.» – واقعاً درس هم از آن بوده است – می‌گوید: «معنی ایهام چیست؟ تعریف کن بینم!» جواب می‌دهد: «ایهام است دیگر!» می‌گوید: «این حرف دلیل آن نمی‌شود که تو معنی ایهام را دریافته‌ای، اگر می‌دانی بگو!» مهدی‌بیگ می‌گوید: «معنی ایهام این است که مثلاً بنده یک غلام دارم نامش مبارک و شما هم غلامی دارید نامش مبارک. هر دو مبارک با همدیگر دعوا کردند. مبارک غلام بنده مبارک شما را زد بر زمین، رید به سر مبارک شما.» آن‌وقت حال مدرس معلوم است. حالا من هم به شما می‌گویم خیال مبارک بنده رید به خیال مبارک شمس‌الشعرای شما! مرد عزیز! وطن شما پایمال جور شده از غایت جهل هیچ در پی دفع آن نیستید و علم و فضلی که دارید همین بستن چند کلمات بی‌معنی به همدیگر و بافتن بعضی دروغ‌های بی‌فروغ دربارهٔ جمعی از اراذل ناس است که بافندهٔ آن را ملک‌الشعرا، شمس‌الشعرا نام داده در صدر مجلس می‌نشانید و در مخاطبه، بندهٔ شما، به سر مبارک شما و چه‌ها و چه‌ها خطاب کرده شخص را مشتبه می‌کنید. بیچاره خیال می‌کند که داناترین مردم روی زمین است، حال آن‌که جواب هیچ بچه مکتبی را در بحث علوم و فنون متداوله نمی‌تواند بدهد. فضیلتی که دارد همانا دروغ‌بافی و یافه‌درایی است.

حالا می‌دانم صاحب‌خانه از شمس‌الشعرا خجالت می‌کشد. تنها یکی دو تن از مجلسیان چنان می‌نماید که به طرف من مایل‌اند، اما سایرین می‌خواهند مرا کشته ریزه ریزه کنند.

یکی گفت: «بابا بگذارید به حال خود! اینان ترک‌اند، ساده دل و بی‌تربیت باشند.»

دیگری گفت که: فرموده‌اند «اکرم‌الضیف ولو کان کافرا.»

Mehmanxanaya gəlib çatdıq, gördüm doğrudan da gözəl yerdir. Çoxlu otatları var idi. Birini bizə verdilər. Gecəsinə iki qran istədilər. Əlbəttə, çox ucuz idi. Otaqda miz, səndəl, çarpayı, yorğan- döşək və sair əsasiyyə səliqə ilə düzülmüşdü. Hacı ilə görüşüb ondan ayrıldıq. Mehmanxana xidmətçisi samovarı gətirib dedi:

“Şam üçün çilov istəyirsiniz, ya plov?”

“Məgər aşpazxana və yeməyiniz də var?” -- dedim.

“Hər nə istəsəniz vardır,” -- dedi.

“Əgər cücə xuruşu ilə çilov versəniz yaxşı olar.”

“Gözüm üstə,” -- dedi.

Çay içib, namaz qıldıq. Şam gətirdilər: bir məcməyi hesabi çilov, xuruş, şərbət, ayran, pendir və göyərti. Olduqca təmiz və səliqəli idi. İştaha ilə yedik. Sabahısı gün Hacı Qulamrza bizim görüşümüzə gəldi. Bir az söhbət elədik, durub gedəndə sabah gecə üçün bizi qonaq çağırıb vədimizi aldı.

O getdi. Biz də mənzildən çıxdıq. Bazarın yolunu soruşduq. Dedilər bu xiyabanı düz gedərsiniz, alaqapıya çatarsınız, oradan da sol tərəfə dönüb bazara gedərsiniz. Gəzə-gəzə bazara gedib çatdıq.

Qəzvin şəhəri vaxtilə paytaxt idi. Ancaq indi rövnəqdən düşmüşdür, olduqca xarab və çirkin bir şəhərdir. Avropa şəhərlərinin yanında heç kənd də sayılmaz. Çünki Avropa şəhərlərinin sanki dər-divarının da ruhu və duyğusu var. Camaatın gəl-gedindən, xalqın müamilayə məşğul olmasından oranın ticarətinin rövnəqini görmək olar. O şəhərlərdə bir nəfər belə işsiz görmək mümkün deyil. Hamı işləyir. Milli sərvəti artırmaq, məmləkəti abadlaşdırmaq üçün çalışırlar. Bunun əksinə olaraq, İranda hara baxırsan, görürsən hər bir bucaqda tənbəl və işsiz adamlar dəstə-dəstə toplaşıb oturublar. Şəhərlərin hamısı qəbiristana oxşayır. Başdan-başa xarabadır. Adam bəsirət gözü ilə baxsa görər ki, şəhərin dər-divarı ağız açıb uca səslə deyir: "Mənim sahibim yoxdur, məni abadlaşdırmaq üçün heç bir tədbir görülmür".

Çox heyifsiləndim, ancaq nə edəsən? Yusif əmiyə dedim:

“Yusif əmi, gedək bir yeməkxanaya bir tikə çörək yeyək.”

Yeməkxana sorağını aldıq. Bir çilovpəz dükanı göstərdilər. Oraya getdik, baxıb gördüm o qədər kirlidir ki, içəri girmək mümkün deyil. Hələ yemək bir tərəfə qalsın. Qayıdıb gəldik, Yusif əmi dedi:

“Avropanın bütün hakimləri yalandan deyirlər ki, xəstəliklərin mikrobları çirkdən əmələ gəlir. Əgər bu doğrudursa, bəs nə üçün bunlar bu qədər çirkin içində xəstələnmirlər?”

Dedim:

“Gedək məscidə, namaz qılıb qayıdaq mənzilə, naharı da elə orada elərik.”

Məscidi-şaha getdik. Həqiqətən, çox əla məsciddir.

Amma nə faydası?... Eşikdən nə qədər əzəmətli görünürsə içəridən yüz o qədər yoxsuldur.

Həsirləri hər tərəfdə yırtıq-yırtıq idi. İki nəfər bir bucaqda iki iri daş qoyub, üstündə qoz sındırır, ləpəsini ayırırdı. Başqa tərəfdə neçə nəfər oturub nar yeyirdi. O biri tərəfdə qovun yeyib, qabıqlarını və tumunu yerə tökmüşdülər.... Məsciddən çıxdıq. Neçə addım uzaqlıqdan hay-küy səsi eşidildi. Dürüst qulaq asdım, bildim ki, mədrəsədir, tüllabın səsidir. Mədrəsəyə getdik. Çox böyük və mötəbər binası var idi. Deyirlər, Səfəvi şahlarından biri oranı qayırtdırıbdır. Hücrələrin birinin səkisində bir axundu dəstəmaz alan gördüm, ancaq haman hücrədən iki nəfərin səs-küyü də eşidilirdi. Öz-özümə dedim: "Bir halda ki, axund iki müsəlmanın davasını görür, onlara necə etina eləməyib dəstəmaz alır?" Onun bu haləti məni təəccübləndirdi. Hücrəyə baxıb iki tələbənin üz-üzə əyləşdiyini, hər birinin əlində bir kitab, dava-cəncəllə məşğul olduğunu gördüm. Bəzən biri kitabı göyə qaldırır, sanki tərəfin başına vurmaq istəyirdi. O birisi də onun kimi eləyirdi. Sözün qısası "ləm və lanüsləm" səsi ərşə çatırdı. Qəribə həngamə idi.

Dəstəmazını alıb məs çəkməkdə olan axunddan soruşdum:

“Cənab axund, bunlar nə üçün dava eləyirlər?”

“Dava eləyən yoxdur,” -- dedi.

“Bəs bunları görmürsənmi?” -- deyə təəccüblə soruşdum.

“Dava eləmirlər, mübahisə eləyirlər,” -- dedi.

“Nə üstə mübahisə eləyirlər?”

“Elmi mübahisə eləyirlər.”

“Bəs öz sözlərini nə üçün mülayim, şirin dillə bir-birinə demirlər?”

“Məgər gülməklə, yumşaqlıqla elm öyrənmək olar?”

“Mən ərz eləmədim ki, bir-birinə gülsünlər, mən siznən danışan kimi söhbət eləsinlər.” Axund qeyzlə məni başdan-ayağa süzüb dedi:

“Sən türksən?”

“Bəli, dedim,” -- azərbaycanlıyam.

Bir söz deməyib ötdüm. Sonra gördüm bütün hücrələrdə belə bir həngamə vardır. Yusif əmiyə dedim:

“Yusif əmi, gəl gedək. Bu ölkədə nəyə baxsan kədərlidir. Daha mən bircə bunu bilməmişdim ki, elm öyrətmək üçün gərək qışqırıb nərə çəkəsən.”

Mədrəsədən bir neçə addım uzaqlaşmamış birdən "çəkil, çəkil" səsi ucaldı. Fərraşların "gözünü yum", "üzünü çevir", "yuxarı get", "aşağı gəl" deyə saldıqları qışqırıq səsi göylərin qulağını batırırdı. Gördüm hər iki tərəfdən fərraşlar cərgə ilə gəlirlər. Şahrudda gördüyüm kimi idi.

Fərraşların sırası arasından bir kalyaska keçirdi. Camaat küçədə üzünü divara çevirib dayanmışdı. Şahrudda da bu təmtəraqı görmüşdüm. Amma orada camaatın üzünü divara çevirməsini görməmişdim. Biz də camaata qoşulub, üzümüzü divara tutduq. Yusif əmiyə Şahrudda öyrətmişdilər ki, belə vaxt ruku eləsin, yəni əyilib ikiqat olsun. Yazıq kişi üzü divara təzim halında dayandı. Məlumdur ki, arxası xanıma idi. Fərraşlar belə xəyal elədilər ki, istehza üçün belə etmiş, qəsdən dalını xanıma göstərir. Mən də üzü divara dayanmışdım. Bir vaxt gördüm vurhavurdur. Yazıq Yusif əminin baş-gözünə hey yumruq, sillə, dəyənəkdir ki, dam- divardan yağır. Biçarə hey qışqırıb deyirdi ki: "Baba, məni niyə vurursunuz, axı mənim təqsirim nədir?"

Mən də irəli gedib dedim:

“Canım, axı müsəlmansınız, bu biçarə qəribi nə üçün döyürsünüz?”

Dedilər: bu köpək oğlu şahzadə xanıma ədəbsizlik edibdir.

Ağızlarına gələn söyüşü verdilər. Kalyaska çıxıb getdi. Fərraşlar Yusif əmini aparmaq istədilər. Mən nə etməli olduğuma məəttəl qalmışdım. Ona-buna yalvarmağa başladım:

“Ay baba, vallah, bu kişi qəribdir, sizin yerin vəziyyətini bilmir. O, öz aləmində təzim eləmişdi....”

Gördüm bu sözlərin heç bir təsiri yoxdur. Yadıma düşdü ki, belə məqamlarda bu ölkənin mənfur rəsminə görə pul hər bir müşkülü asanlaşdırır. Cibimdən yavaşca bir beşqranlıq çıxartdım. Pulu görən kimi heyləri açıldı, mum kimi yumşaldılar. Əlimdən pulu cəld qapıb getdilər, biz də xilas olduq. Amma Yusif əmi ağlayırdı. Mən ondan utanırdım. Ancaq yazıq bilmirdi ki, mən özüm Tehranda ondan daha pis kötək yemişəm. Nə isə, ona dil-ağız eləyib, biçarəni bir qədər sakitləşdirdim, mənzilə getdik. Nahar əvəzinə dalbadal papiros çəkib tüstü yedik. Öz-özümə deyirdim ki: "Əgər sabah gecəni Hacı Qulamrzaya vədə verməsəydik, elə bu saat bu şəhərdən çıxıb gedərdik". Sözün qısası, iyirmi dörd saat mənzildə oturub heç yerə çıxmadıq. Sabahısı gün axşamçağı Hacının adamı gəlib, mehmanxana xidmətçisindən mənim mənzilimi soruşdu, göstərdilər. Gəlib salam verdi, dedi:

“Buyurun gedək, Hacı sizi gözləyir.”

Gördüm Yusif əminin könlü yoxdur, dedim:

“Yaxşı deyil, vədə vermişik, getmək lazımdır. Darıxma, inşaallah, sabah bu şəhərdən çıxıb gedərik.”

Ayağa durub, Hacının adamı ilə birlikdə mənzildən çıxdıq. Hacı öz evinin qapısı qabağında bizi hörmətlə qarşıladı. Yol göstərib, qonaq otağına apardı. Bizdən başqa on-on iki nəfər də qonaq var idi. Salam verib əyləşdik. Xoş-beş və kef-əhvaldan sonra hər tərəfdən söhbət başlandı.

Qonaqlardan biri dedi:

“Bu gün Hacı Novruzəlinin oğlunun halına ürəyim yandı. Başdan-ayağa lüt idi. Bir eşşəyə tikan yükləyib, satmaq üçün çöldən şəhərə gəlirdi. Məlum idi ki, dolanacaqları ancaq bununladır.”

O biri dedi:

“Bizə nə, öz günahıdır.”

Üçüncüsü dedi:

“Yox, elə deyil, onların özlərinin nə günahı var, bütün bu təqsirlər axund molla Əhməd pişnamazın boynunadır. Bu yazıqların başına külü o ələdi.”

Dördüncüsü dedi:

“Ağayi-mən, bunlar nə sözdür; bütün bunlar allahın işləridir. Onun səbəbi bizdən gizlidir. Elə, ola bilsin, Hacı Novruzəli də o qədər var-dövləti zülm ilə tollamış imiş. Buna görə də üç-dörd il ərzində məhv olub aradan getdi.”

Guya bizim kimi qərib olan başqa birisi soruşdu:

“Hacı Novruzəli kimdir, indi haradadır?”

Ona nəql etdilər ki, Hacı Novruzəli Gərrus əhalisindən olan mötəbər bir tacir idi. Üç arvaddan səkkiz oğlu, üç qızı var idi. Öləndə övladlarına altmış min tümən nəqd, çoxlu mülk qoyub getdi. Məmləkətin ruhanilərindən hər biri bu bədbəxt vərəsələrin bir-ikisini yanlayıb, hərəsini bir tərəfə çəkdi. İmam Cümə Hacı Novruzəlinin vəsisi, həm də oğlu onun kürəkəni idi. İstəyirdi Hacının bütün var-dövlətinə tək özü sahib çıxsın. Nəhayət, iş məhkəməyə, dava-mürafiəyə düşdü. İki dəfə hakim dəyişildi. Hər biri irsdən öz yağlı payını ələ keçirib kənara çəkildi. Vərəsələr yenə də çəkiş-bərkişdə idilər. Gah bunu tutub dama basırdılar, gah o birini. Bəzən də bir-ikisi bəstdə otururdu. Hakimlər o şəxsin irsindən vərəsələrdən daha çox pay apardılar. Axırda vərəsələrə cüzi bir şey qaldı. Onlardan ikisi şüursuz idi. Əllərinə keçən irsi qumara qoydular. İndi heç bir şeyləri yoxdur. Baş götürüb Həştərxana qaçdılar, arvad-uşaqları burada ac qalıblar. Hacının o altmış min tümən sərvətindən bu gün ki, onun vəfatından dörd il keçir, altmış dinar qalmayıbdır.

Qonaqlar çox heyifsiləndilər. Hey çay-qəlyan idi ki, gəlirdi. Söhbət də getdikcə qızışırdı.

Məclisin yuxarı başında oturan bir şəxs üzünü qonaqlardan birinə tutub-ucadan dedi.

“Cənab Şəmsüşşüəra, təzəlikdə bir şey qələmə almısınızmı?”

Haman şəxs xüsusi bir naz-qəmzə ilə dedi:

“Bəli, əmirzadə həzrətlərinə bir şey yazmışam, sabah cümədir, aparıb hüzurunda oxuyacağam.”

Əlini qoltuq cibinə salıb, bir kağız çıxartdı, ətrafa göz gəzdirib, hamının diqqətlə onu dinləməsini yəqin etdikdən sonra şerini oxudu. Dinləyənlər isə hər bir beytin axırında "əhsən!", "bərəkallah!" idi ki, dövrədən yağdırırdılar. Onlardan biri dedi:

“Afərin sizin incə xəyalınıza! Bəh-bəh, nə gözəl şer yaratmısınız.” -- Sonra üzünü mənə tutub: -- “Necədi, Məşədi?” -- deyə soruşdu. Dedim:

“Mənim belə şeylərdən başım çıxmır.”

“Necə yəni başım çıxmır? Bu sözlər başdan ayağa ruhdur!”

“Heç bir ruhu yoxdur,” -- dedim. -- “Bu üslub çoxdandır ki, köhnəlibdir. Bu günün tələbləri bu mədhlərdə bir ruh qoymayıb qalsın. Dünyanın heç bir yerində bu kimi yalan sözlərin mininə bir qara pul da vermirlər. Ancaq bu ölkədə onların müştərisi var. Onun da səbəbi işsizlik, arsızlıq, elmsizlik və qəflətdir. Xüsusi bir alçaqlıq lazımdır ki, adam bilə-bilə zalimə adil deyə, cahilə alim sifəti verə, xəsisi səxavətli təqdim edib tərifləyə. Hələ bununla da kifayətlənməyib mənasız yalanlar uydurduğuna görə özünü öyə. Daha zaman o zaman deyil ki, ağıllı bir adam yalan sözlərə uysun. Ləyaqətsiz adamlara mədh yazan şairin işi də kafın kəşidəsini və ya nunun dairəsini gözəl çəkən xəttatın işi kimi daha indi fəzilət hesab olunmur. Sən mətləbi düzgün yaz, qoy kafın kəşidəsi lap əyri olsun, ürəyini sıxma, bütün münsiflər deyəcəklər ki, doğrudur. Bu gün ilan kimi burulan zülfün, sünbül kimi kəkilin bazarı kasaddır. Daha incə beli tükə oxşatmaq heç kəsin tükünü belə tərpətmir. Qaşın kamanı sınmış, ahu gözlər də bu kamanın təhlükəsindən xilas olmuşdur. Dodağın xalı əvəzinə daş kömürdən danışmaq lazımdır. Sərv və şümşad qamətlilər barəsində söhbəti qısalatmaq, Mazandaran meşələrinin girdəkan və şam ağaclarından danışmaq lazımdır. Gümüşbədənlilərin ətəyini burax, əlini gümüş və dəmir mədənlərinin sinəsi üzərinə qoy, eyş-işrət büsatını yığışdırıb, vətən xalçası dəzgahını işə sal. Bu gün gülüstan bülbülünün cəh-cəhi yox, dəmir yol fiti eşitmək vaxtıdır. Ağlı zay edən badə qoy həyasız saqinin özündə qalsın, vətənin tiryək ticarətini genişləndir. Şam və pərvanə hekayəsi köhnəldi. Mum- şam karxanasından danış! Şəkər ləblərin söhbətini dərdli aşiqlərin öhdəsinə burax. Sən şəkər çuğundurunun mahnısını bəstələ!

Əlqərəz, gələcək nəslin əxlaqını pozan bu kimi söhbətləri tulla getsin. Vətən sevgisi, vətənin sərvəti, vətənin abadlığı haqqında bir nəğmə qoş! Axı belə şairlikdən sizin dünya və axirətiniz üçün nə kimi bir fayda ola bilər? Vətənimiz bu mürüvvətsiz hakimlərin zülmündən elə xarab olmamışdır ki, onun abadlığını təsəvvür etmək bir daha mümkün olsun. Sizin sədaqətdə həzrət Yusifə, şan-şöhrətdə həzrət Süleymana oxşatdığınız bu zalım Əmirzadə tərbiyəsiz bir qəddardır. Bu gün bazarda Yusif peyğəmbərə tay tutduğunuz o zalımın anasının nikbətindən mənim yanımda əyləşən bu biçarə Yusifin başına oyun qalmadı ki, açmamış olsunlar. Çomaq, yumruq, sillə, təpik ... əllərindən hər nə gəldisə əsirgəmədilər. Bir adam da tapılmadı ki, bunun halına yansın, yaxud onun nə günahın sahibi olduğunu soruşsun. Öldürsəydilər də bir adam onun səbəbini soruşmazdı. Allah gözü insana görmək üçün bəxş etmişdir. Gərək o xanım üzünü örtülü saxlasın. Bir ovuc atasından xəbərsizin əlinə ağac verib xalqın canına salmasın. Hər yoldan keçənə deməsinlər "kor ol!", "gözlərini yum!", "üzünü divara çevir!"... Axı bunun nə mənası var? Məgər bu da müsəlmançılığdandır? Əgər sən şairsən, hərgah sənin şerin hikmətindən xəbərin varsa, bizim hal-hazırkı əhvalımı şerə çəkib şəhərdə yay. Qoy xalq bilsin ki, İranda nə xəbərdir. Sən şairsənsə həmvətənlərinə öz bəşəri hüquqlarını başa sal, qoy bu bir ovuc alçağın təcavüzləri müqabilində onlar daha dözməsinlər. Bütün millətlər bilir ki, iranlılar vaxtilə yer üzünün birinci mədəni xalqlarından idilər. Onlar başqa millətlərdən daha artıq şərəf və iftixarla yaşayırdılar. Bəs indi necə oldu ki, bütün xalqların içərisində vəhşi hesab olunur? Əcnəbilər ona alçaq nəzərlə baxırlar. Mən özüm iranlıyam. Beş aydır ki, vətənimi görmək, onu ziyarət etmək əzmilə bu bədbəxt ölkəyə gəlmişəm. Hər gün, hər tərəfdə, hər bir idarədə, onun hər bir şöbəsində o qədər haqsızlığa rast gəlmişəm ki, ürəyim bir tikə qan olub, yeməkdən, yatmaqdan, istirahətdən, əylənməkdən qalmışam. Ancaq sizin bütün bunlardan xəbəriniz yoxdur. Təəssüflər olsun ki, sizin damarlarınızdakı qan soyuyub donmuş, insan hissiyyatından məhrumsunuz....”

Təəssüratımın şiddətindən boğazım elə tıxandı ki, az qaldı boğulam. Əlacsızlıqdan sözümü kəsib sakit dayandım.

Məclisdəkilər mat, məbhut qalıb mənim üzümə heyran-heyran baxırdılar. Az sonra özlərini ələ aldılar. Bu məsələlərdən tamamilə uzaq olduqlarına görə yenə də Şəmsüşşüəranı tərifləməyə başladılar. Qonaqlardan biri dedi:

“Məşədi, daş kömür, ya mədən kömürü nəyimizə gərəkdir? Biz hamımız odun yandırırıq, kömürümüz də var. Şəmsüşşüəranın bu gözəl fikirlərinin məziyyətlərini də hamılıqca bilirik. Əgər siz qanmadınız daha bizim günahımız nədir?”

Məsələnin başqa şəkil aldığını gördüm. Onlar məni cahil hesab etmək, avam yerinə qoymaq xəyalında idilər. Daha çarə yox idi. İndi bunlarla başqa cür davranmaq lazım idi. Dedim:

“Ağa, gecə uzundur, söhbətimiz də şirin. İzin versəniz sizə bir məsəl ərz elərəm.”

“Buyurun, nə eybi var,” -- dedi.

Dedim:

“Günlərin birində əfqan alimlərindən biri Herat mədrəsələrindən birində tələbələrə dərs verirdi. Hamınızın tanıdığınız Mehdi bəy Şəqaqinin də qəzadan haman dərs məclisinə yolu düşür. Tam etinasızlıqla keçib müdərrisin məsnədinin yanında əyləşir. Müdərris onun div heykəlini, kəndli paltarını görüb diksinir, fikri dağılır, ancaq bir söz demir.”

Dərsini qurtarandan sonra üzünü Mehdi bəyə tutub deyir:

“Dediyim dərsi sən də qandınmı?”

Mehdi bəy gülümsəyib deyir:

“Bəli, mən də anladım.”

“Dərs nə barədə idi?” -- deyə müdərris soruşur.

“Dərs idi də....” -- deyə Mehdi bəy cavab verir.

“Necə yəni "dərs idi də...." Axı dərs nədən idi?”

“Eyham və kinayədən idi.”

Doğrudan da, dərs bu iki məsələ barəsində imiş. Müdərris bununla da kifayətlənməyərək deyir: “Dərsin eyham və kinayədən olmasına söz yox, doğrudur. Ancaq bu ona dəlil ola bilməz ki, sən eyhamın mənasını anlamısan. Əgər bilirsən, bismillah, buyur görək.”

Mehdi bəy mənalı-mənalı müdərrisi başdan-ayağa süzüb deyir:

“Kinayəni bir misalla demək məncə daha yaxşı olar. Məsələn, mənim bir nökərim var, adı Mübarəkdir. Sizin də bir nökəriniz var, onun da adı Mübarəkdir. Bu iki mübarək bir-biri ilə dalaşır. Mənim nökərim Mübarək sənin Mübarəkini vurur yerə və mübarək başına....”

Əlbəttə, bu məsələdən sonra müəllimin necə bir hala düşməsi aydındır. İndi mən də sizə ərz etməliyəm ki, mənim mübarək fikrim sizin Şəmsüşşüəranın mübarək fikrini murdarladı. Mənim əzizim, zülm vətənimizi yıxıb ayaqlar altına salmış, siz isə cəhalətin şiddətindən nə onu görür, nə də onu dəf etmək fikrindəsiniz. Sizin elminiz və fəzilətiniz yalnız bundan ibarətdir ki, bir-iki təmtəraqlı sözü quyruq-quyruğa bağlayıb, bir ovuc ən alçaq, hamıdan rəzil adamlara yalançı mədhlər söyləyəsiniz. Bu yalanları toxuyanın adını da Məliküşşüəra, Şəmsüşşüəra qoyub, məclisin yuxarı başında əyləşdirirsiniz. Onunla danışanda hər sözbaşı mübarək başına and içirsiniz, özünüzü onun nökəri adlandırırsınız. Sizin bu rəftarınız, yaltaqlığınız onu tamamilə özündən müştəbeh salır. Yazıq elə düşünür ki, doğrudan da yer üzünün ən bilikli adamıdır. Halbuki məmuli elm və fənlər haqqında heç bir məktəbli uşaqla da mübahisəyə girə bilməz. Onun yeganə fəziləti varsa, o da yalan toxumaq və əhvalat uydurmaqdan ibarətdir.

Mən bilirdim ki, ev sahibi Şamsüşşüəradan utanır. Məclisdəkilərdən ancaq bir-iki nəfəri mənə təmayül göstərirdilər. Ancaq qalanlarının hamısı məni bu dəqiqə öldürüb tikə-tikə doğramaq istəyirdilər. Onlardan biri dedi:

“Baba, bunlarla işiniz olmasın, türkdürlər. Bunlar sadəlövh və tərbiyəsiz olurlar.”

O biri dedi:

““Qonağın kafər olsa da ona hörmət elə” buyurmuşlar.”

Şam gətirdilər. Yedik. Qəhvə içib qəlyan çəkdikdən sonra məclis dağıldı. Ev sahibinin nökəri fanar tutub bizi mənzilə çatdırdı.

Əvvəlcə qərara gəlmişdim ki, Qəzvində üç gün qalam. Amma Yusif əminin başına gələn hadisədən sonra daha orada qalmaq niyyətindən vaz keçdim. Yusif əmiyə söz verdiyim kimi, sabahı gün səhər tezdən gedib çarvadar gətirdim. Şeyləri yükləyib Qəzvindən çıxmağa hazırlaşdıq. Carvadarın adı İbrahim idi. Özü də Zəncanlı idi. Lazım olan xam-xırdı alıb, axşamüstü yük-yapla mənzildən çıxdıq. Şəhərin kənarında karvanın dayandığı yerdə gecələdik ki, səhər oradan Ərdəbil şəhərinə tərəf yola düşək.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Xatimə, 6

مجملی از مفصلجلد دوم سیاحتنامهٔ جوان نامراد جوهر غیرت و چکیدهٔ وطن‌خواهی، ابراهیم‌بیگ، با خاتمهٔ روزگار زندگانی او به انجام رسید. با کمال تأسف در مرآت تصور خود مشاهده می‌نماییم که دشمنان این نامه -که در نخستین درجه بی‌طرفانه و خالی از هر گونه غرض و مرض نگارش یافته- بیش از محبان و هواداران او خواهد بود. چنان‌که در جلد نخستین از اعمال و افعال طبقه و صنف‌بندی ذکر شده بود، در این جلد نیز شمه‌ای از حال وزرا، سفرا، کارپردازان، ملانمایان، شعراء، سادات، طبیب، منجم، داروغه، تجار، بنکدار، انباردار، مرثیه‌خوان، درویش، رمال، تریاکی، لوطی، بابی و غیره، به‌طور کنایه و با صراحه، نگارش یافته؛ لذا مسلم است به طبع آقایانی که اندک به اغراض شخصی مبتلا می‌باشند و هیچ سخن حقی را تسلیم نمی‌نمایند گران خواهد آمد و به محض شنیدن نام کتاب نادیده و ناخوانده در علیه مؤلف او برخواهند خاست و ناسزایی چند خواهند گفت. از این است که آن‌چه در مقدمهٔ جلد اول نگاشته در این‌جا تکرار نموده از درگاه قادر منان برای ایشان خیر و صلاح را مسئلت می‌نماییم و درخواستی از حضور ایشان نداریم مگر اندک تأمل در مندرجات کتاب و ذره‌ای انصاف؛ چنان‌چه سر مویی در آن‌چه نوشته شد افترا و دروغ و مبالغه مشاهده نمایند، هر اشتلمی که دربارهٔ نگارنده روا دیده بگویند، بر ایشان حلال می‌نمایم.

6 dəq
Xatimə, 7

محاکمهٔ وجدانوکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دست‌های قوی‌قلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...

25 dəq
Üçüncü cildin müqəddiməsi

Qələmi ələ alıb, İbrahim bəyin "Səyahətnamə"sinin üçüncü cildini başlamaq istəyirəm. Lakin fikrim elə pərişandır ki, iki kəlmə mühüm mətləb yazmaq iqtidarında deyiləm. Bilmirəm mətləbi haradan başlayım, necə bəyan eləyim. Qələmim qurudu, barmağım od tutub yandı, daha nə yazım? Yazılmış bir şey qalmamış; nə deyim? Deyilməmiş bir söz qalmamış, kinayə qurtarmışdır, rəmz tükənmişdir, izah aydınlaşmışdır. Heç nə, heç bir şey qalmamışdır. Tarixçi deyiləm ki, tarix yazıb, keçmişdəkilərin əhvalatını qələmə alam, şair deyiləm ki, şer yazıb, qafiyəpərdazlıq edəm. Natiq deyiləm ki, söz quraşdıram, münəccim deyiləm ki, sözümü əflakın hərəkət etməsi ilə əsaslandıram, siyasi məktəbdə oxumamışam ki, beynəlxalq hüquqdan və tarixdən dəm vuram. Öyrəndiklərimi tuti kimi deyib qurtardım. Dağarcığımda nə var idi xərclədim. Yalandan-palandan özümdən şer də oxudum. Gülünc vəziyyətə düşdüm, xoruz olub banladım, qışqırdım, haray çəkdim, başıma əmmamə qoyub azan verdim, dedim: oyaqlıq yuxudan yaxşıdır, anla!Uca səslə bağırdım: -- “yahu, qəflət yuxusundan oyanın!”

7 dəq
Müəllifin tərcümeyi-halı

Qoy gizlin qalmasın. Bir qayda olaraq, hər bir kitabın əvvəlində onun müəllifinin müxtəsir tərcümeyi-halı, əsil-nəsəbi və kitabın təlifinin səbəbi yazılır. Hörmətli oxuculara məlum olduğu kimi, bu "Səyahətnamə"nin birinci cildinin çap olunmasından bugünədək keçən on iki il ərzində həmin qaydaya müraat olunmamış, müəllifin adı, ünvanı aşkara çıxmamışdır. Bu məsələnin özü bir çox bədgümanlıqlara səbəb olmuşdur. Dost-aşnalardan bir neçəsini istisna etməklə bir çoxları bu kitabın müəllifi haqqında şübhələnmiş və şübhədədirlər. Bəzilərinin gümanı bu kimi bir aləmdən və vətən sevgisindən çox-çox uzaq olan adamlara gedir. Onlar da bir para kinayə və eyhamla belə bir zənni təsdiq edərək, özlərini müəllif kimi qələmə verirdilər.İranın sabiq sədr-əzəmi Mirzə Ələsgər xan bir neçə nəfəri bu kitabı qələmə alıb yazmaqda töhmətləndirdi, onların tutulub həbsə alınması haqqında əmr verdi. İbrahim bəyin kitabını bir kəsin əlində tutan kimi onu cərimə edir, zəhmətə və xəsarətə salırdılar. Bütün bunlara görə müəllifin vicdanı əzab çəkir, ürəyi sıxılırdı ki, "nə üçün gərək allahın bəndələri mənim üstümdə əzab-əziyyət çəksinlər, zərərə, cəriməyə düçar olsunlar. Saf əqidə və xeyirxahlıq niyyətindən başqa bir məqsədim olmayan bir iş üçün nə səbəbə görə günahsız vətən evladı incidilməlidir?"

21 dəq

Başqa şairlərin şeirləri