Səyahətnamənin mətni, 13
رسیدیم به مهمانخانه. دیدم واقعاً جای خوب است. اتاقهای متعدد دارد. یکی را دادند، شبی به دو قران، که خیلی ارزان است. از اسباب و مبل نیز تختخواب و میز و صندلی و سایر لوازم و رختخواب و غیره موجود است. با حاجی خداحافظی کردیم. او رفت. خدمتکار مهمانخانه سماور حاضر کرد و گفت: «برای شام چلو میخواهید یا پلو؟»
گفتم: «مگر آشپزخانه و طعام هم دارید؟»
گفت: «همهچیز هست.»
گفتم: «اگر چلو با خورش جوجه بدهید بهتر است.»
گفت: «به چشم!»
چای خورده نماز خواندیم. آنگاه شام آوردند: یک مجموعهٔ بهقاعده چلو و خورش و شربت و دوغ و پنیر و سبزی، در نهایت سلیقه و پاکیزگی. خوردیم. فردا حاجی غلامرضا به دیدن ما آمد. قدری صحبت کردیم. هنگام رفتن برای فردا شب از ما وعده گرفت. او رفت، ما هم از منزل بیرون شدیم. راه بازار را پرسیدیم. گفتند: این خیابان راست میرود به «عالیقاپو»، از آنجا طرف چپ راه بازار است. گردشکنان رفتیم تا بازار. این شهر قزوین وقتی پایتخت بود ولی حالا از رونق افتاده، خیلی کنیف و خراب است. نسبت به شهرهای فرنگستان دهکدهای هم به شمار نمیرود، زیرا که شهرهای اروپا در و دیوارش را نیز گویی روح و حس هست. از کثرت آمد و شد مردم و اشتغال به معاملات، شخص به رونق تجارت آنجاها پی تواند برد. یک نفر را در همهٔ شهر بیکار نمیتوان دید. همه مشغول کار و در فکر تزیید ثروت ملی و آبادی مملکتاند. بالعکس در ممالک ایران، هر جاکه مینگری، مردمان تنبل و بیکارند که در هر گوشهای جوق جوق نشستهاند. شهرها همه خراب و چون گورستان است. اگر شخصی به دیدهٔ بصیرت بنگرد از در و دیوار شهر توان شنید که به آواز بلند میگوید: «من صاحب ندارم و برای آبادی من هیچ اقدامات به کار نمیبرند.» خیلی افسوس خوردم چه میتوان کرد؟
باری، گفتم: «یوسفعمو، برویم یک دکان آشپزی لقمهای نهار بخوریم!»
دکان آشپزی سراغ گرفتیم، یک دکان چلوپزی نشان دادند. بدانجا رفتیم. نگاه کردم از کثرت کنافت به دکان داخل شدن ممکن نیست تا چه رسد به چیز خوردن. برگشتیم. دیدم یوسفعمو میگوید: «اطبای پدرسوختهٔ فرنگستان همه دروغ میگویند که میکربهای ناخوشی از کنافت تولید میشود. اگر چنان است پس اینان با اینهمه کنافت ناخوش نمیشوند؟»
گفتم: «برویم به مسجد، نماز خوانده برگردیم به منزل ناهار را هم در آنجا نخوریم!»
رفتیم به مسجد شاه، در حقیقت مسجد خیلی عالی است. اما چه فایده؟ چنانکه از بیرون باشکوه دیده میشود اندرونش صد چندان پریشان است. حضیرها همهجا پارهپاره، در گوشهای دو سنگ گذاشته بودند، دو نفر گردو شکسته مغزش را سوا میکردند. در طرف دیگر چند نفر نشسته انار میخوردند. و در گوشهٔ دیگر خربزه خورده، پوست و تخمهایش را ریخته بودند، بهطوری که – پناه بر خدا! – هیچ مسلمان غیرتمندی پیدا نمیشود که از دیدن آن وضع ناگوار خود را از گریه بازدارد. با خود گفتم «خدایا! اینجا معبد اسلامیان است. این بیحمیتان چرا حرمت او را نگاه نمیدارند؟ این خانهٔ توسط، شرف اسلامیت از اینجا باید منتشر بشود. آخر در مصر و اسلامبول ما مساجد و جوامع را دیدهایم که همه با فرشهای گرانبها مفروشاند و از در و دیوار روایح طیبه به آسمان بلند است. مؤذن و خدام دارند. در اوقات پنجگانه از تمامی مساجد بانگ اذان محمدی بلند است. در مقابل آنها بدینجا چگونه مسجد و معبد نام دهیم؟ نمیدانم چه بلا به سر این ملت بدبخت رسیده که همه کور و کر شدهاند؟ بالفرض گیرم که افراد ملت عوام و جاهلاند، آیا علما و حکما و سادات و بزرگان نیز این وضع را نمیبینند یا معنی مسجد را نمیدانند؟» در این مساجد نماز جماعت کمتر ادا میشود. در هر گوشه چند نفر دستمال خود را به عوض جانماز پهن کرده منفرداً نماز میگذارند. چونکه زمین پر از گرد و غبار است. ما نیز چنان کردیم. پس از ادای نماز از مسجد بیرون آمده چند قدمی دورتر دیدم قیل و قال بلند است. درست گوش دادم دیدم صدای طلاب است که از مدرسه بیرون میآید. رفتم توی مدرسه، بنای بسیار بزرگ و معتبری بود. میگویند یکی از پادشاهان صفویه ساخته است. در سکوی یک حجره آخوندی را دیدم وضو میگیرد اما در آن حجره صدای دو نفر به غوغا بلند است. با خود گفتم «در حالی که این آخوند میبیند که دو نفر مسلمان دعوا میکنند هیچ التفات نکرده مشغول وضو است؟» از حالت او تعجب نموده، نگاه کردم، دیدم دو تن از طلاب در حجرهٔ روبهرو نشسته، در دست هر یک کتابی، مشغول جنگ و جدل هستند. گاه کتاب را به شدت تمام بالا برده چنان که گویی به سر آن دیگری خواهد زد. آن یکی نیز به همانطور. خلاصه، صدای «لم ولانسلم» است که به آسمان بلند میشود. معرکهٔ غریبی بود. از آن آخوند – که وضو میگرفت و حالا تمام کرده مسح میکشید – پرسیدم: «جناب آخوند اینان چرا دعوا میکنند؟»
گفت: «دعوایی نیست!»
گفتم: «مگر اینان را نمیبینی.»
گفت: «مباحثه میکنند نه دعوا!»
گفتم: «چه مباحثه دارند؟»
گفت: «مباحثهٔ علمی.»
گفتم: «چرا این سخنها را به ملایمت و شیرینزبانی به همدیگر نمیگویند؟»
گفت: «مگر با خنده و ملایمت علم توان آموخت؟»
گفتم: «بنده عرض نکردم که به همدیگر بخندند بلکه چنانکه من با شما حرف میزنم این طرز گفت و شنید بکنند.»
آخوند با خشم هر چه تمامتر از سر تا پای من نگاهی کرد و گفت: «تو ترکی؟»
گفتم: «بلی، آذربایجانی هستم.»
گفت: «این است که چیزی نمیفهمی. برو، برو. اینجا محل تماشا نیست!»
ناچار گذشتم. اما در هر حجره همین هنگامه برپا بود. گفتم: «یوسفعمو برویم! در این مملکت هر چه نگاه کنیم غمافزاست. این یکی را من ندانسته بودم که برای آموختن علم باید داد زد، فریاد کرد و نعره کشید.»
از مدرسه چند قدمی فراتر نگذاشته بودیم که ناگاه از طرف دیگر صدای «دورباش!» بلند شد. از بانگ فراشان که «چشم بپوش، برگرد، بالا برو، پایین بیا!» گوش آسمان کر میشد. دیدم از دو طرف صف فراشان است که میآیند. همانطور که در شاهرود دیده بودیم، در میان صفوف فراشان کالسکهای در حرکت بود. دیدم مردم رو به دیوار کرده ایستادند. در شاهرود این تشریفات را یاد گرفته اما رو به دیوار کردن را ندیده بودم. خلاصه به مردم تبعیت نموده روی به دیوار کردیم. آستری روی به طرف کالسکه ایستادیم. چونکه به یوسفعمو در شاهرود تعلیم داده بودند که در آن حال رکوع نماید، یعنی خم شود، بیچاره روی به دیوار کرنش کرده معلوم است پشت به خانم بود. فراشان خیال کردند که این استهزا میکند، مخصوصاً طرف وارون را به خانم نشان میدهد. من هم رو به دیوار ایستاده بودم، یک وقت دیدم که بزنبزن است، به سر و صورت بیچاره یوسفعمو هی مشت و سیلی و چوب است که از در و دیوار فرو میریزد. بیچاره هی داد میزند: «بابا! چرا میزنید، تقصیر من چیست؟»
من هم پیش رفته گفتم: «بابا آخر مسلماناید، این غریب بیچاره را چرا میزنید؟»
گفتند: «این پدرسوخته به شاهزاده خانم بیادبی کرده. هی پدرسوختهٔ مادرقحبه!»
کالسکه گذشت، فراشان ماندند که یوسفعمو را ببرند. من با خود در اندیشهام که خدایا چه کنم. به این و آن بنای عجز و لابه گذاشتم «که بابا جان! به خدا تعظیم کرده.» دیدم به جایی نمیرسد. یک دفعه به خاطرم آمد که در اینگونه موارد بنا به عادت زشت این مملکتها پول حلال همهٔ مشکلات است. پواشکی پنج قران درآوردم. به محض دیدن پول اختیار از دستشان رفت، چون موم نرم شدند و آن مبلغ را از دستم گرفته در رفتند، ما هم خلاص شدیم. اما یوسفعمو گریان است. من از او خجلت میکشم ولی بیچاره خبر ندارد که من در طهران خیلی بدتر و سختتر از او کوتک خوردهام. باری، به سخنان تسلیتآمیز از او دلجویی کرده رفتم به منزل و به جای ناهار هی سیگار است که پی در پی میکشیم و دود میخوریم. با خود میگفتم «اگر برای فرداشب به حاجی غلامرضا وعده نداده بودم، الان از این شهر بیرون میشدم.» خلاصه، بیستوچهار ساعت دیگر از منزل بیرون نرفتیم. فردا طرف غروب بود که آدم حاجی آمد. از خدمتکار مهمانخانه پرسید که ابراهیمبیگ کدام است. نشان دادند. آمد و سلام کرد و گفت: «بفرمایید! حاجی منتظر است.»
دیدم یوسفعمو میل ندارد. گفتم: «خوب نیست، وعده دادهایم، باید رفت. فردا انشاءالله از اینجا حرکت میکنیم!»
برخاسته همراه آدم حاجی رفتیم. حاجی از دم در ما را پیشواز کرده در نهایت احترام داخل اتاق نمود. دیدم ده دوازده نفر مهمان دیگر هستند. سلام کرده نشستیم. بعد از مراسم احوالپرسی و خوشآمدی، از هر طرف صحبت درگرفت.
یکی از آنان گفت: «امروز در حقیقت دلم به حال پسر حاجی نوروزعلی خیلی سوخت، دیدم یک بار الاغ علف برای فروش میآورد، سر و پای برهنه. معلوم است امر گذرانشان منحصر به همین است.»
دیگری گفت: «به ما چه؟ گناه خودشان است.»
سومی گفت: «نه، خودشان تقصیری ندارند. همهٔ این گناهان عاید به حال آخوند ملا احمد پیشنماز است. این بیچارگان را او خاکسترنشین کرد.»
چهارمی گفت: «آقاجان! اینها همه کارهای خدایی است، اسباب آن بر ما پوشیده است. بلکه حاجی نوروزعلی نیز به ظلم آن همه ثروت و سامان را جمع کرده بود که در ظرف مدت سه چهار سال اینطور نابود و پایمال شد!»
یک نفر دیگر – که گویی مثل ما غریب بود – پرسید: «حاجی نوروزعلی کیست، و چه شده است؟»
به او نقل کردند که: «این حاجی نوروزعلی تاجر معتبری از اهل «گروس» بود. از سه زن هشت پسر و سه دختر داشت. خودش فوت شده شصت هزار تومان نقد و املاک به اولاد خود میراث گذاشت. هر یک از علمای مملکت، اطراف یکی دو تن از این وراث بدبخت را گرفته هر کدام به طرفی کشیدند. امام جمعه – که پسرش داماد حاجی نوروزعلی و خودش هم وصی بود – همه را به طرف خود میکشید. القصه، کار به محاکمه و مرافعه انجامید. دو دفعه حاکم عوض شد. هر کدام حصهٔ معتنابهی از متروکات آن شخص، بیش از وراث او، گرفتند و باز وراث در کشاکش بودند. گاه یکی را حبس میکردند و گاهی دو تن بست مینشستند. این گرفت و آن برده، خردهریزی هم به وراث رسید. دو تن از ایشان هم بیشعور بودند، آنچه به دستشان رسیده بود به قمار باختند، حالا هیچ ندارند و گریختند به «حاجیطرخان»، عیالشان در این جا گرسنهاند. از آن شصت هزار تومان ثروت، امروز – که چهارمین سال فوت اوست – شصت دینار باقی نیست.»
بسیار افسوس کردند. هی غلیان و چای است که میآید، صحبت نیز گرم است.
یک نفر از مهمانان را – که در صدر مجلس جای داشت – یکی از حضار مخاطب داشته به آواز بلند گفت: «جناب شمسالشعرا! بهتازگی چیزی انشا فرمودهاید؟»
گفت: «بلی! دیشب به نواب والا امیرزاده نوشتم. فردا جمعه است برده حضوراً خواهم خواند.»
دست کرد به بغل، کاغذی درآورد. بنا کرد به خواندن و در اتمام هر بیتی، از مستمعین صدای «بارکالله، احسنت احسنت» است که بدل میشود.
یکی از آن میان گفت: «آفرین به خیال مبارک شما! بهبه، چه خوب گفتهاید!»
پس روی به من کرد که «چهطور است مشهدی؟»
گفتم: «بنده از این چیزها نمیفهمم.»
گفت: «چهطور نمیفهمی؟ کلامی است که سراپای روح است.»
گفتم: «هیچ روحی ندارد. این شیوه کهنه شده، مقتضیات زمان امروز در امثال این ترهات روحی نگذاشته. به بهای این سخنان دروغ در هیچ جای دنیا یک دینار نمیدهند، مگر در این ملک، که سبب آن هم بهجز بیکاری و بیماری و بیعلمی و غفلت و دنائت نفس نیست که ظالمی را دانسته و فهمیده به عدالت و جاهلی را به فضیلت و لئیمی را به سخاوت ستایش کنی و به سبب بافتن این دروغهای بیمعنی نیز برخود ببالی. زمان آن زمان نیست که مرد دانا بدین سخنان دروغین مزور فریفته شود. شاعری یعنی مداحی کسان ناسزاوار. مانند آن است که خوشنویس کشیدهٔ کاف و یا دایرهٔ نون را خوب میکشد و نیکو مینویسد. دیگر امثال این کارها چندان از فضایل انسانی معدود نیست. تو مطلب را درست بنویس گو کشیدهٔ کاف کج باشد، همهٔ منصفان میگویند راست است. امروز بازار مار زلف و سنبل کاکل کساد است. موی میان در میان نیست. کمان ابرو شکسته، چشمان آهو از بیم آن رسته است. به جای خال لب از زغال معدنی باید سخن گفت! از قامت چون سرو و شمشاد سخن کوتاه کن، از درختان گردو و کاج جنگل مازندران حدیث ران! از دامن سیمینبران دست بکش و بر سینهٔ معادن نقره و آهن بیاویز! بساط عیش را برچین، دستگاه قالیبافی را پهن کن! امروز هنگام استماع سوت راهآهن در کار است نه نوای عندلیب گلزار! بادهٔ عقلفرسای را به ساقی بیحیا واگذار، تجارت تریاک وطن را ترقی و رواج بده! حکایت شمع و پروانه کهنه شد، از ایجاد کارخانهٔ شمع کافوری سخنساز کن! صحبت شیرینلبان را به دردمندان واگذار، سرودی از چغندر آغاز کن که مایهٔ شکر است!
والحاصل، این خیالات فاسده را – که مخل اخلاق اخلاف [است] – بهل کنار، از حب وطن، ثروت وطن، از لوازم آبادی وطن ترانهای بساز! از این شاعری که پیش گرفتهاید برای دنیا و آخرت شما چه فایده حاصل تواند شد؟ وطن شما از مظالم این حکام بیمروت چنان خراب شده که دیگر آبادی آن را تصور نتوان نمود. این امیرزادهٔ ظالم که شما او را در صدق ثانی حضرت یوسف و در جلالت شأن بالاتر از حضرت سلیمان نبی تعریف کردهاید، بیدادگری است بیتربیت که امروز در بازار از شماتت مادر آن غدار – که شما با یوسف پیغمبرش قرین داشتهاید – به سر این یوسف حاضر بیچاره چه بلاها که نیاوردند! از چوب و مشت و سیلی و لگد هیچ فروگذاری نکردند و کسی پیدا نشد که به حال او رحمی کند و یا اینکه از تقصیر او بپرسد. هر گاه میکشتند باز احدی نمیپرسید. خدای چشم را برای دیدن احسان فرموده. بایستی آن خود را مستور دارد. به دست جمعی بیپدران چوب دادن و به جان مردم انداختن که «کور شو، دیده ببند، رو به دیوار کن!» چه معنی دارد؟ این از آیین مسلمانی است؟ هر گاه تو شاعری و از حکمت شعر خبر داری، سرگذشت امروز ما را نظم کرده در شهر سمر کن تا خلق بدانند در ایران چه خبر است و هموطنانت را از حقوق بشریهٔ خودشان بیاگاهان که در مقابل تعدیات این مشتی خذله بیش از این بردباری نکنند. به اتفاق سایر امم، ایرانیان اولین قوم متمدن روی زمین بودند و بیشتر از سایر ملل به عزت و افتخار میزیستند؛ حالا چه شده که وحشیتر از همهٔ اقوامشان میدانند و بیگانگان در ایشان به نظر خواری مینگرند؟ من خود ایرانی هستم، پنج ماه است به عزم دیدار وطن و زیارت بدین مملکت بدبخت رسیدهام. از بس ناملایمات که همهروزه در هر طرف و در تمامی شعبات ادارهٔ ملک میبینم، دلم آخر خون شده از خور و خواب و عیش و نشاط واماندهام ولی شما را از این عوالم بیخبر میبینم. افسوس که خون در ابدان شما فسرده گشته، از حسیات انسانی غافل ماندهاید!»
از شدت تأثر که داشتم گلوگیر شدم و اندکی نماند که خفه شوم، ناچار سکوت ورزیدم. مجلسیان تماماً مات و متحیر به روی من مینگریستند. پس از اندکی خودشان را جمع کردند. چون از این عوالم به کلی بیخبر بودند، باز بنای تصدیق شمسالشعرا را گذشتند.
یکی از آن میان گفت: «مشهدی زغال معدنی یا سنگی برای چه لازم است؟ ما همه هیزم میسوزانیم، زغال هم داریم. مزایای این خیالات مبارک شمسالشعرا را نیز همه میدانیم، اگر شما نفهمید بر ما حرجی نیست.»
دیدم که ورق برگشت. اینان مرا به جهالت نخطته میکنند. با خود گفتم که با اینان جور دیگر باید رفتار نمود.
گفتم: «آقاجان شب دراز است صحبت هم گرم. میخواهم یک مثل به شما بگویم.»
گفت: «بگویید، چه عیب دارد!»
گفتم: «روزی یکی از علمای افغان در یکی از مدرسههای هرات به طلاب درس تقریر میکرد. از قضا، مهدیبیگ شقاقی را سکه اسمش بر همهٔ شما معلوم است – بدان مجلس درس گذار افتاد. در کمال بیاعتنایی آمد تا نزدیک رحلهٔ […] مدرس بنشست. آقای مدرس از هیولا و هیئت کذایی و لباس دهاتی آن رمخورده خیالش پرت میشود. ولی بعد از ختام درس، مهدیبیگ را مخاطب داشته میگوید: «درسی راکه تقریر کردیم، تو هم فهمیدی؟» مهدیبیگ نیمخندی کرده میگوید: «چرا فهمیدم!» میگوید: «چه درس بود؟» جواب میدهد: «درس است دیگر!» میگوید: «چهطور درس است دیگر؟» درس از چه بود؟» جواب میگوید: «از ایهام و کنایه.» – واقعاً درس هم از آن بوده است – میگوید: «معنی ایهام چیست؟ تعریف کن بینم!» جواب میدهد: «ایهام است دیگر!» میگوید: «این حرف دلیل آن نمیشود که تو معنی ایهام را دریافتهای، اگر میدانی بگو!» مهدیبیگ میگوید: «معنی ایهام این است که مثلاً بنده یک غلام دارم نامش مبارک و شما هم غلامی دارید نامش مبارک. هر دو مبارک با همدیگر دعوا کردند. مبارک غلام بنده مبارک شما را زد بر زمین، رید به سر مبارک شما.» آنوقت حال مدرس معلوم است. حالا من هم به شما میگویم خیال مبارک بنده رید به خیال مبارک شمسالشعرای شما! مرد عزیز! وطن شما پایمال جور شده از غایت جهل هیچ در پی دفع آن نیستید و علم و فضلی که دارید همین بستن چند کلمات بیمعنی به همدیگر و بافتن بعضی دروغهای بیفروغ دربارهٔ جمعی از اراذل ناس است که بافندهٔ آن را ملکالشعرا، شمسالشعرا نام داده در صدر مجلس مینشانید و در مخاطبه، بندهٔ شما، به سر مبارک شما و چهها و چهها خطاب کرده شخص را مشتبه میکنید. بیچاره خیال میکند که داناترین مردم روی زمین است، حال آنکه جواب هیچ بچه مکتبی را در بحث علوم و فنون متداوله نمیتواند بدهد. فضیلتی که دارد همانا دروغبافی و یافهدرایی است.
حالا میدانم صاحبخانه از شمسالشعرا خجالت میکشد. تنها یکی دو تن از مجلسیان چنان مینماید که به طرف من مایلاند، اما سایرین میخواهند مرا کشته ریزه ریزه کنند.
یکی گفت: «بابا بگذارید به حال خود! اینان ترکاند، ساده دل و بیتربیت باشند.»
دیگری گفت که: فرمودهاند «اکرمالضیف ولو کان کافرا.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-13
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
مجملی از مفصلجلد دوم سیاحتنامهٔ جوان نامراد جوهر غیرت و چکیدهٔ وطنخواهی، ابراهیمبیگ، با خاتمهٔ روزگار زندگانی او به انجام رسید. با کمال تأسف در مرآت تصور خود مشاهده مینماییم که دشمنان این نامه -که در نخستین درجه بیطرفانه و خالی از هر گونه غرض و مرض نگارش یافته- بیش از محبان و هواداران او خواهد بود. چنانکه در جلد نخستین از اعمال و افعال طبقه و صنفبندی ذکر شده بود، در این جلد نیز شمهای از حال وزرا، سفرا، کارپردازان، ملانمایان، شعراء، سادات، طبیب، منجم، داروغه، تجار، بنکدار، انباردار، مرثیهخوان، درویش، رمال، تریاکی، لوطی، بابی و غیره، بهطور کنایه و با صراحه، نگارش یافته؛ لذا مسلم است به طبع آقایانی که اندک به اغراض شخصی مبتلا میباشند و هیچ سخن حقی را تسلیم نمینمایند گران خواهد آمد و به محض شنیدن نام کتاب نادیده و ناخوانده در علیه مؤلف او برخواهند خاست و ناسزایی چند خواهند گفت. از این است که آنچه در مقدمهٔ جلد اول نگاشته در اینجا تکرار نموده از درگاه قادر منان برای ایشان خیر و صلاح را مسئلت مینماییم و درخواستی از حضور ایشان نداریم مگر اندک تأمل در مندرجات کتاب و ذرهای انصاف؛ چنانچه سر مویی در آنچه نوشته شد افترا و دروغ و مبالغه مشاهده نمایند، هر اشتلمی که دربارهٔ نگارنده روا دیده بگویند، بر ایشان حلال مینمایم.
Xatimə, 7محاکمهٔ وجدانوکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دستهای قویقلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...
Üçüncü cildin müqəddiməsiQələmi ələ alıb, İbrahim bəyin "Səyahətnamə"sinin üçüncü cildini başlamaq istəyirəm. Lakin fikrim elə pərişandır ki, iki kəlmə mühüm mətləb yazmaq iqtidarında deyiləm. Bilmirəm mətləbi haradan başlayım, necə bəyan eləyim. Qələmim qurudu, barmağım od tutub yandı, daha nə yazım? Yazılmış bir şey qalmamış; nə deyim? Deyilməmiş bir söz qalmamış, kinayə qurtarmışdır, rəmz tükənmişdir, izah aydınlaşmışdır. Heç nə, heç bir şey qalmamışdır. Tarixçi deyiləm ki, tarix yazıb, keçmişdəkilərin əhvalatını qələmə alam, şair deyiləm ki, şer yazıb, qafiyəpərdazlıq edəm. Natiq deyiləm ki, söz quraşdıram, münəccim deyiləm ki, sözümü əflakın hərəkət etməsi ilə əsaslandıram, siyasi məktəbdə oxumamışam ki, beynəlxalq hüquqdan və tarixdən dəm vuram. Öyrəndiklərimi tuti kimi deyib qurtardım. Dağarcığımda nə var idi xərclədim. Yalandan-palandan özümdən şer də oxudum. Gülünc vəziyyətə düşdüm, xoruz olub banladım, qışqırdım, haray çəkdim, başıma əmmamə qoyub azan verdim, dedim: oyaqlıq yuxudan yaxşıdır, anla!Uca səslə bağırdım: -- “yahu, qəflət yuxusundan oyanın!”
Müəllifin tərcümeyi-halıQoy gizlin qalmasın. Bir qayda olaraq, hər bir kitabın əvvəlində onun müəllifinin müxtəsir tərcümeyi-halı, əsil-nəsəbi və kitabın təlifinin səbəbi yazılır. Hörmətli oxuculara məlum olduğu kimi, bu "Səyahətnamə"nin birinci cildinin çap olunmasından bugünədək keçən on iki il ərzində həmin qaydaya müraat olunmamış, müəllifin adı, ünvanı aşkara çıxmamışdır. Bu məsələnin özü bir çox bədgümanlıqlara səbəb olmuşdur. Dost-aşnalardan bir neçəsini istisna etməklə bir çoxları bu kitabın müəllifi haqqında şübhələnmiş və şübhədədirlər. Bəzilərinin gümanı bu kimi bir aləmdən və vətən sevgisindən çox-çox uzaq olan adamlara gedir. Onlar da bir para kinayə və eyhamla belə bir zənni təsdiq edərək, özlərini müəllif kimi qələmə verirdilər.İranın sabiq sədr-əzəmi Mirzə Ələsgər xan bir neçə nəfəri bu kitabı qələmə alıb yazmaqda töhmətləndirdi, onların tutulub həbsə alınması haqqında əmr verdi. İbrahim bəyin kitabını bir kəsin əlində tutan kimi onu cərimə edir, zəhmətə və xəsarətə salırdılar. Bütün bunlara görə müəllifin vicdanı əzab çəkir, ürəyi sıxılırdı ki, "nə üçün gərək allahın bəndələri mənim üstümdə əzab-əziyyət çəksinlər, zərərə, cəriməyə düçar olsunlar. Saf əqidə və xeyirxahlıq niyyətindən başqa bir məqsədim olmayan bir iş üçün nə səbəbə görə günahsız vətən evladı incidilməlidir?"
Başqa şairlərin şeirləri
Xalq yazıçısı Sabir Əhmədlinin şəhid oğlu Məhəmmədin əziz xatirəsinə*Kəlbəcər dağlarında
Gəraylı: Gəl ey bülbül, bahar keçdiGəl ey bülbül, bahar keçdi,Nə ağlarsan, nə sızlarsan,
VarYar-rəfiq xəbər alsa əhvalım,Deyə bilmən məni oda salan var.
BuludlarYenə ağ çalmalı Kəpəzin üstdə,Çətir tək durmusuz, qara buludlar,