گفتم: «مترس ما به جز از چند پارچه پیراهن و زیرجامه چیزی نداریم. تاجر نیستیم، صراف هیچ.»

اما از حالت خدمتکار خنده و تعجب گرفت. باری، بیرون شده رفتیم به کنار دریا. به هر طرف نگاه کردم دیدم باز مثل باطوم جمعی از همشهریان ما در زیر آفتاب چروق چرق نشسته در لیفه و گریبان مشغول قصابی هستند و در یک طرف هم دیدم مردم جمع شده، های و هویی بلند گشت و یکی را می‌زنند و به آواز بلند می‌گویند: «بزنید این هم‌شهری پدرسوخته را!» و هر کس رسید می‌زند.

پرسیدم: «این بیچاره را به چه گناه می‌زنند و کیست؟ و چه کاره است؟»

گفتند: «ایرانی و مزدور، یعنی عملهٔ یکی از کشتی‌هاست که صاحبش مسلمان و از اهل بادکوبه است. زندگان نیز مزدوران کشتی و از اهل این بلدند.»

گفتم: «این چگونه مسلمانی است که یک تن بی‌گناه و غریب را پنجاه نفر می‌زنند؟»

آن شخص گفت: «اهل بادکوبه در حق ایرانی خیلی بی‌رحم هستند.»

خواستم خود را به میان اندازم، آن شخص – که مرد موقری به نظر می‌آمد – مرا از آن عزم مانع شد. گفت: «مرو که تو را هم به حال او می‌گذارند. معلوم است که شما تازه‌وارد این شهر شده‌اید. ما همه‌روزه امثال این را دیده خون جگر می‌خوریم. خدا نیامرزد کسانی را که سبب این همه بدبختی و خواری و مذلت و تیره‌روزگاری ما شدند.»

این هم نمکی تازه به روی زخم‌های کهن دل من پاشید. لاحول‌گویان راه اسکله را پیش گرفته از زمان حرکت کشتی به سمت «اوزون آدا» سراغ گرفتم. گفتند: «یک وابور هست فردا می‌رود. اما سواحل‌گرد است. برای گرفتن بار و سرنشین به هر طرفی سر می‌زند، و یک وابور دیگر هست که از این‌جا یکسر به «اوزون آدا» می‌رود. اما چهار روز بعد از این حرکت خواهد نمود.» با خود فکر کردم که چهار روز در روی دریا ماندن بهتر از اقامت در این شهر و دیدن روی این مردمان بی‌رحم و زبون‌کش است. زود از آن‌جا برگشته به خدمتکار مهمان‌خانه سپردم که معاملات مهر و تصدیق بلیت ما را به انجام برساند تا فردا برویم. دوباره به گردش شهر مشغول شدم. این شهر از باغ و باغچه و گل و گیاه عاری است اما عمارت‌های خیلی بلند و باشکوه و تجارت‌خانه‌های بسیار معتبر دارد که غالباً مال مسلمانان و ارامنه است. از برکت آن نفت تیره و غلیظ – که گم‌نام‌ترین بسیاری از معادن روی زمین است – این همه ثروت را اندوخته‌اند. از قراری که می‌گویند چند تن از مسلمانان آن‌جا از جمله حاجی‌زین‌العابدین تقی‌یوف دارای چند میلیون منات ثروت و سامان‌اند که به اقتضای حمیت اسلامیه وجودش موجب سربلندی و مباهات است. همه‌کس از او خوب می‌گویند. خواص ملت نامش را به احترام می‌برند. می‌گویند طبعاً مایل ترقیات معارف اسلامیه و خیرات است و خود از متعصبین و غیرتمندان اسلام است، خدا امثالش را در میان مسلمانان زیاد فرماید!

از ایران هم چند نفر تاجر معتبر هست. چون آشنایی نداشتم ملاقات نشد. به یوسف‌عمو گفتم: «بعد از این، سفر ایران است. باید قند، چای، روغن و برنج خرید!» یک «بوت» [پوت] برنج صدری خریدیم اما خیلی گران بود. سببش را پرسیدم گفتند: «به مناسبت خشکسالی، دولت ایران به طور سخت غدغن کرده که برنج بیرون فرستاده نشود لهذا دو ماه است که به علت کمیابی خیلی ترقی نموده است.»

خلاصه، روز را به شب آورده در مهمان‌خانه خواستیم قدری استراحت کنیم. اما از کثرت سرخک و کیک خواب محال و غیرممکن بود تا دمیدن صبح انجم‌شماری کرده پس از ادای دوگانه به معبود یگانه، به تعجیل تمام به کشتی رفته چای را آن‌جا خوردیم. سه ساعت به ظهر مانده وابور حرکت کرد. فردا همان وقت در بندر «انزلی» لنگر انداخت. هوا خیلی خوب بود. بیرون رفتیم وابور هم از یک طرف بار داده از طرف دیگر هم بار می‌گرفت که همه برنج بود. از یک نفر شیروانی – که در آن‌جا بود – پرسیدم: «در بادکوبه می‌گفتند اخراج برنج از ایران به ممالک خارجه به طور سخت غدغن است، پس این همه برنج را چگونه حمل می‌کنند؟»

گفت: «بنده خدا! غدغن با حکم دولت ایران است. کی و کجا اجرا شده است که در این‌جا بشود؟ آری از طهران به طور مؤکد ممنوع است ولی حاکم ولایت وقعی به غدغن نگذاشته از هر کیسه برنج در رشت یک قران و در انزلی نیم قران رشوت گرفته رخصت امور می‌دهند، که هزار کیسه و دو هزار کیسه در هر وابور می‌برند. گویا نمی‌بینند.»

(حالا از این یکی، مطالعه‌کنندگان به درجهٔ پریشانی حالت این سیاح بیچاره به اندک تأملی پی توانند برد که در هر قدمی چه ضربه‌های سخت متوالی به او می‌رسد.)

وابور طرف عصری بارش را تمام گرفته به راه افتاد. در هر یک از بندرهای «ساری» و «اشهدسر» و غیره نیز برای حمل و اخراج بار چند ساعتی توقف کرده در هر یک از این بنادر چندین ناملایمات دیگر دیده درگذشتیم؛ تا این‌که روز چهارم به «اوزون آدا» و از آن‌جا هم به «عشق‌آباد» وارد شده بی‌درنگ به چهل و پنج منات یک کالسکهٔ چهار اسبه کرایه کرده به عزم زیارت مشهد مقدس – که از سالیان دراز آرزوی دل نیازمند بود – به راه افتادیم. ولی در عشق‌آباد نیز همشهریان را به همان حالت دریافتم که در شهرهای

پیشین دیده بودم. آن شب را در جایی منزل کرده فردا را حرکت نمودیم.

پس از طی مسافت بعیدی به سرحد ایران و روس – که خود قسمتی از خاک طوس است – رسیدیم. در طرف عشق‌آباد، روس‌ها عمارت‌های بلند و بسیار باشکوه بر پا نموده هر سو قراول گماشته و مأمورین گذاشته‌اند. به قدر نیم ساعت ما را برای مهر و تصدیق تذکره‌ها معطل کرده بعد رخصت مرور دادند. پس از طی ده دقیقه مسافت، به یک نقطه رسیدیم که بعض علایم و نشانه‌ها مشهود بود. کالسکه‌چی گفت: «آن طرف نشان، خاک ایران و این طرف از روس است.»

کالسکه‌چی را گفتم: «قدری باید ایستاد من کاری دارم.»

او به خیالش که من کار دیگر دارم گفت: «قدری صبر کن آب نزدیک است. آن‌جا پایین بیایید.»

گفتم: «به آبم احتیاج نیست، سر و کارم با خاک است.»

آن هم کالسکه را واداشت. پایین آمده مشتی از آن خاک پاک را برداشتم، بوسیده و بوییده بر دیدگان مالیدم. گفتم: «ای تربت پاک و ای کحل‌الجواهر دیدهٔ نمناک! شکر خدای را که دیدارت به من روزی شد و دیده به دیدار توام روشنایی گرفت. تویی که مأمن نیازمندان و مدفن نیاکان مایی! تویی که در مهد ناز خود ما را پروردی و به ناز و عزت نشو و نما دادی! به جز از ورزش محبت تو حق تو را ادا نتوانیم کرد. چه آن حق بسیار عالی و بزرگ است، این است که شارع مقدس اسلام – علیه و آله افضل الصلاة و اکمل التحیات – در میزان حق‌شناسی حب تو را هم‌سنگ ایمان قرار داد. دیگر من در وصف تو چه گویم که درخور قدر بلند تو باشد؟»

خلاصه، گریه گلوگیرم گردید و بی‌اختیار اشک چشمم نثار آن خاک پاک شد. قدری به آرزوی دل دردمند گریهٔ شادی کردم. و چنان می‌دانم که لذت آن گریه تا دم واپسین در گوشهٔ دل من به یادگار خواهد بود.

کالسکه‌چی در نهایت حیرت به من نگران بود. در پایان حیرت گفت: «آفرین بر تو حاجی‌زاده! من چندین سال است که در این راه آمد و شد دارم. تو را اولین کسی دیدم که خاک وطن خود را گرامی داشت. دل من نیز از این رهگذر داغدار است. ما از اهل گنجه‌ایم. من هم مثل تو سر و سودایی با خاک وطن دارم. مملکت ما از بی‌مبالاتی اسلاف بدبخت شد، چنان‌که می‌دانی اکنون «به جای بانگ مؤذن صدای ناقوس است». چه توان کرد؟ اگر دولت ایران دولت بودی، در مملکت خود قانون و نظام و مساوات داشتی، رعیت را به حکام به قیمت حیوانات نفروختی، هر آینه ما متحمل تحکم بیگانگان – که

دشمن همه چیز ما هستند – نشده، به سوی ایران هجرت می‌نمودیم.»

گفتم: «عمو نامت چیست؟»

گفت: «عباس.»

«آفرین!» اش کردم. باری، به هزارگونه آرزوی حرکت نموده بعد از ده دقیقه به اطراف محقر کلبه‌ای رسیدیم که سه چهار نفر در حوالی آن در زیر آفتاب نشسته غلیان می‌کشیدند. یکی از آن میان صدا کرد: «اوه هم‌شهری بلیت خودتان را بیاورید!»

کالسکه‌چی گفت: «اینان مأمورین ایران‌اند. پول تذکره می‌خواهند.»

پیش رفته سلام گفتم. جواب ندادند.

یکی پرسید: «چند نفر هستید؟»

گفتم: «می‌بینید که دو تن بیشتر نیستیم. دیگر سؤال و جواب چرا؟»

گفت: «دو تومان بدهید.»

هیچ نگفته دادم.

گفت: «به سلامت، بروید!»

دیگر نه تذکره پرسید نه قول کشید. تعجب‌کنان درگذشتم. هنگام غروب به دهکدهٔ کوچکی رسیده تا نیمه شب در آن‌جا استراحت کرده نصف شب به راه افتادیم. بامدادان به دو فرسخی شهر رسیده دیدیم چند تن از سادات در آن‌جا نشسته‌اند. معلوم شد که آقایان به عزم راهنمایی و مداخل از زوار تا این‌جا آمده‌اند. فوراً اطراف ما را گرفتند هر یک به زبانی دعوت می‌نمودند، از آن میان به یکی وعده دادیم و در کنار چشمه پایین آمده پس از تجدید وضو و ادای نماز چای خورده یوسف‌عمو هم به معاونت آقا سید قدری پلو پخته خورده به راه افتادیم. آقا سید نیز در کالسکه ردیف ما شد. پس از طی نیم ساعت راه قبهٔ مبارک روضهٔ مطهره که آیتی از کعبه، علامتی از بهشت بود، روشنی‌بخش دیدهٔ حسرت‌کشیده گشت. دوباره پیاده شده زیارت‌نامه خواندیم و در نهایت اشتیاق وارد آن شهر مینوبهر گشته یکسر به خانهٔ آقا سید رفتیم. اتاقی برای ما آماده کرده بودند. رخت نهادیم. پس از خوردن نهار، بقچه و قدیفه و پیراهن و زیرجامه برداشته با یوسف‌عمو و آقا سید به حمام رفته که بدن را شسته و رخت عوض کرده به روضهٔ مطهره مشرف شویم. وقتی که به حمام داخل شدیم بوی گنداب از دور نزدیک بود خفه‌ام کند. گودالی را با آب متعفن انباشته نامش را خزینه و به عبارت دیگر «کر» گذاشته‌اند. آب آن از بسیاری کثافت رنگ برطاووسی گرفته، بوی بدش مغز آدمی را پریشان می‌کرد. به اندک تأملی معلومم شد که منشأ هر گونه امراض مسریه همین گنداب است که کور، کچل و زخمی یک شهری بدون استثنا، شب و روز از مرد و زن به میان این منتهی آب گندیدهٔ سه‌ماهه داخل می‌شوند. در حقیقت، خیلی تعجب کردم که احدی از بزرگان و علمای این شهر به معایب و مفاسد متولد شده از این گنداب‌ها آگاهی نیافته تنها ذم «کر» را زایل‌کنندهٔ همهٔ آن معایب می‌دانند. به اعتقاد بنده هر کس بدان آب «پاک» بگوید به شریعت مطهره اهانت کرده، چه شارع مقدس ما را به نظافت امر فرموده. آبی که مورد کثافات چندین مخلوق است و بو و رنگش بدان پایه تغییر یافته که موجب نفرت بینندگان است چگونه پاک تواند شد؟ در حمام‌های سایر بلاد اسلامیه مانند مصر و ممالک عثمانی، آب غسل محفوظ و جاری از شیر است که شخصی از یک طرف غسل می‌کند و از طرف دیگر هم از شیر آب سرد که ردیف آب گرم و در نهایت صافی و براقی است گرفته می‌خورد.

به هر حال به حمام، پاک رفته و ناپاک بیرون آمدیم. آقا سید گفت که: «بقچه در حمام بماند، ما یکسره برویم به روضهٔ مطهره زیارت کنیم.»

گفتم: «نه! حالا باید به خانه رفت کاری دارم. پس از آن به زیارت می‌رویم.»

چون به خانه رسیدیم به آقا سید گفتم: «بفرمایید سماور را آتش کرده بیاورند.»

گفت: «وقت چای نیست.»

گفتم: «می‌خواهم خود را دوباره شست‌وشو کنم تا کثافت آب حمام زایل گردد.»

گفت: «بابا! خزینهٔ «کر» پاک است.»

گفتم: «حرفی ندارم ولی کثیف و بدبوست.»

به هر حال، آب گرم کرده دوباره بدن را شسته و لباس عوض نموده با خود عهد کردم که دیگر در ایران به حمام نروم. بعد از آن عزم زیارت امام ثامن – که منتهای آمال و آرزویم بود – به راه افتادیم. پس از ورود به روضهٔ مطهره و آستان‌بوسی با آقا سید در مواقع مخصوصه مشغول خواندن زیارت‌نامه شده از برکت آن مقام مقدس – که لطفی از جنت و آیتی از رحمت بود – تمامی زحماتی که در راه کشیده بودیم از یادم رفت. از تعریف و توصیف آن روضهٔ پاک و بهشت حقیقی زبان و بیان این بندهٔ گنه‌کار لال و نارساست.

امثال من بنده را چه حد و یارای آن‌که به توصیف ظاهری و باطنی یک خشتی از خشت‌های گلی و خاکی آن آستان پاک – که ملثم کروبیان عالم بالاست – زبان گشاید. آنان که دیدهٔ باطن دارند و به فیض زیارت آن عتبهٔ فلک‌مرتبه نایل شده‌اند می‌دانند که چه بساط مقدس و مقام بلند روحانی است.

چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان

چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟

بلغ العلی بکماله، کشف الدجی بجماله

حسنت جمیع خصاله، صلوا علیه و آله

بعد از اتمام زیارت، نماز را به جماعت خوانده بیرون آمدیم. بیست و دو روز تمام صبح و ظهر و شام را بدین شرف عالم‌بها نایل بوده هر روز را هم یک گوشه از شهر را گردش می‌کردیم، ازجمله روزی هم با آقا سید به بیمارخانهٔ حضرت رفتم اما چه بیمارخانه‌ای! هر ناخوشی که بدان‌جا برود هر قدر که در آن‌جاست بیمار است، مگر خود از آن‌جا گریخته در جای دیگر از لطف خدا شفا یابد، نه طبیب معین و نه دارو هست. از نظافت و سایر لوازم بیمارخانه هم اثر نیست. بدین بهانه، مباشرین بی‌انصاف سالیانه از خزانهٔ حضرت مبالغ گزاف به مفت می‌برند. از قراری که آقا سید می‌گفت، از املاک موقوفهٔ آستانهٔ اقدس همه‌ساله زیاده از دویست هزار تومان مداخل می‌رسد. این همه تنخواه را مفت‌خواران بی‌دین و دیانت به عنوان‌های مختلف خاص خود دانسته، پاک می‌برند، در حالی که استحقاق تصرف حبه‌ای از آن را ندارند؛ ازجمله به نام مهمانی زوار هر شب دو خروار برنج پلو با سایر لوازم آن می‌برند، همه به خانهٔ متمولین شهر و قوم و خویشان آنان، که هر یکی به عنوانی خود را به آستانهٔ اقدس بسته‌اند، می‌رود. زوار و غربا کم‌تر روی آش و پلو می‌بیند. بعضی از بزرگان دولت نیز به اندک چیزی از آن خوان یغما قانع‌اند؛ دیگر مداخله نمی‌کنند. این همه مبالغ بی‌حساب مفت متولی‌باشی و دستیاران اوست. گاهی حکام نیز دست‌اندازی دارند. ابداً حساب و مؤاخذه‌ای در میان نیست. مردم شهر در قساوت قلب می‌توان گفت که اشرّ ناس‌اند. در معاملات، متاعی را که قیمتش یک تومان است پنج تومان می‌خواهند. در سر هر سخن هم بی‌شرمانه سوگند دروغ به حضرت یاد می‌کنند. من خود در بازار چیزی می‌خریدم سه تومان قیمت خواست و چهار دفعه سوگند به حضرت یاد کرد. آخرالامر به هفت قران به من داد.

بالاتر از همهٔ این مصائب، دیدن وضع سرباز در آن سامان سرحدی است که شخص از مشاهدهٔ آن حال و ملاحظهٔ مخاطرات آن وضع بر خود می‌لرزد. روزی با سید به زیارت می‌رفتیم دیدم چند نفر بر ما گذشتند، با لباس‌های بسیار کهنه و کثیف کرباسین – که رنگش معلوم نبود – و هر یک در سر کلاه‌های بسیار بد، به نوع‌های مختلف، می‌روند که پاشنهٔ پاهایشان از چرک پینه بسته اما هر یک تفنگی در دست دارند. بعضی از آنان پیر پنجاه‌ساله و برخی جوان بیست‌ساله به نظر می‌آمدند.

از سید پرسیدم: «اینان به فعله می‌مانند. اما این تفنگ‌ها چیست؟»

گفت: «آقا جان! این‌ها سربازان دولت‌اند، در ارگ شب قراول بودند. حالا عوض شده به بازار ریختند. اکنون خواهی دید که یکی قصاب و دیگری پینه‌دوز و برخی صراف و بعضی میوه‌فروش‌اند. به هر کدام از اینان به عنوان رشوت بده مخصوص و معینی به سرهنگ و سرتیپ خودشان دارند.»

از شنیدن این ماجرا دنیا در مدنظرم تیره و تار شد، آهی از دل پردرد کشیده گفتم: «خداوندا! این‌ها همه کیفر دعواهایی است که من در مصر به ناحق در سر این کارها با مردم می‌کردم و هر چه از این قبیل چیزها می‌گفتند باور نموده با آنان پرخاش کرده دلشان را می‌آزردم.»

سید گفت: «بدتر از همهٔ این‌ها آن است که این سربازان هر چه از ممر کسب و فعلگی حاصل کردند، پس از جدا نمودن حصهٔ رشوت صاحب‌منصبان، هرچه باقی ماند به تریاک داده در غلیان می‌کشند.»

دود از سرم بلند شده پرسیدم: «این سربازان بومی هستند یا از سایر ممالک ایران؟»

گفت: «غریب‌اند! اینان از فوج خلخال و مشکین هستند. ساخلوی شهر به عهدهٔ این‌هاست، در ظرف دو سه سال یک بار عوض می‌شوند.»

پس از آن سید گفت: «بسیاری از زوار در این‌جا برای ایام اقامت «متعه» می‌کنند. اگر شما هم خیال دارید به من بگویید تا تدارک کنم.»

گفتم: «هر گاه سوگند یاد کنی که ایام «عده»‌اش منقضی شده چه مضایقه!»

گفت: «تو برای نفس خود متعه می‌کنی. به من چه رسیده که قسم یاد کنم؟»

گفتم: «معلوم شد که شما خود اطمینان ندارید. من هم کار خلاف شرع در فرنگستان نکرده‌ام تا چه رسد بدین مقام مقدس و خاک پاک. نعوذ بالله! من بسیار شنیده بودم که در مشهد مقدس بعض بدکاران مرتکب چنان فعل حرام می‌شوند ولی باور نمی‌نمودم. حیف!»

خلاصهٔ کلام، پس از بیست و دو روز اقامت در ارض اقدس، به یوسف‌عمو سپردم که تدارک سفر طهران کند.

یوسف‌عمو در جواب گفت: «سرکار بیگ! من در این سفر از شما خواهشی نکردم. اولاً بسیار متشکرم از این‌که در خدمت شما به زیارت این تربت پاک – که موجب سعادت دو جهانی است – نایل گشتم. حالا تنها یک عرض به شما دارم و استدعا می‌کنم که آن را از بنده قبول فرمایید.»

گفتم: «بگو!»

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 15

Fransa inqilabının başlanğıcında məşhur siyasi xadim, mütəfəkkir Mirabo Fransa millətinə xitabən deyir:"Fransa ölkəsinin övladları! Bilin və agah olun ki, yoxluq aləmindən varlıq dairəsinə qədəm qoyan hər bir bəşər övladı sağlam əqlin hökmünə görə gərək azadlıq nemətindən mükəmməl şəkildə faydalansın. Azadlıq iki qismdir": biri ruhani azadlıq, o birisi cismani azadlıqdır.”

19 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16

Üç ay keçdi. Günlərin birində Haciyə xanım məni çağırdı. Hüzuruna getdim. Buyurdu:“Yusif ağa, indi sən İbrahim və Məhbubənin atası yerindəsən. Özün bilirsən ki, rəhmətlik Hacı vəsiyyət eləmişdi ki, İbrahim otuz yaşına qədəm qoyanacan evlənməsin. Sən özün bilirsən ki, bu qıza nə qədər xərc qoyub, onun nə qədər zəhmətlərini çəkmişdi. Onu İbrahim bəyə nişanlamışdı və bu barədə mənə vəsiyyət eləmişdi. İndi İbrahim otuz iki yaşına çatmışdır. Hərçənd ki, özü evlənmək fikrində deyil, lakin özün yaxşı bilirsən, bu qız yeməyi, yatmağı özünə haram eləyibdir. İbrahim bəyi görcək söyüd yarpağı kimi əsir, rəng-rufu itir.

13 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 17

Vətən haqqında Bədiin şeri:Gəlin verin əl-ələ, ittihad edin niyyət

14 dəq
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 18

Gedib gördüm ana-bala əyləşiblər. Salam verdim. Haciyə xanım dedi:“Mirzə Yusif, biz İbrahimlə dava eləyirik, qərar qoymuşuq ki, sən nə desən qəbul eləyək.”

14 dəq

Başqa şairlərin şeirləri