Səyahətnamənin mətni, 4
باری، از دامغان نیز بار بسته پس از چند روز به شهر «شاهرود بسطام» رسیدیم.
حاجیحسین جلودار گفت: «در اینجا دو روز اقامت خواهیم کرد. ولی شما را باید در باغ، زیر چادر، منزل بدهم زیرا که در این شهر «مله» هست. برای غربا از گزیدن آن حیوان موذی خیلی صدمه وارد میآید.»
گفتم: «با این محذور بزرگ در اینجا چرا منزل میکنید؟ بهتر که بگذریم.»
گفت: «اسبها را قوت رفتار نمانده همه از رنج راه خستهاند و با این حال نمیشود یکسره به طهران راند.»
به هر حال، ناچار پایین آمده در نزدیکی شهر در باغی برای اقامت ما چادری زدند.
چون موسم تابستان است از ماندن در زیر چادر ضرری ملحوظ نبود. اسباب را جابهجا کرده قدری راحت شدیم. یادم آمد که پدر مرحوم در شاهرود با مرد تاجری، حاجی اسماعیل نام، دوستی داشته، طرف مکاتبه و مراسله بودند، زیرا مکتوبهای او را من خود مینوشتم. نام کاروانسرایی را که محل اقامت و تجارت ایشان بود نیز میدانستم. با خود گفتم «دوست پدر است باید رفته از او دیدنی کنیم.» به یوسفعمو گفتم: «برخیز به هم برویم.» نام کاروانسرا و خود حاجی را پرسیدم نشان دادند. به منزلش رسیده از اتفاقات حسنه، خودش هم آنجا بود. سلام داده نشستیم. پس از احوالپرسی، گفتم: «نام شما باید حاجیاسماعیلآقا باشد؟»
گفت: «بلی! اما شما را نشناختم. ببخشید!»
گفتم: «بنده پسر فلان کس مقیم مصر و نامم ابراهیم است.»
آن شخص محترم به محض شنیدن نام پدر برخاسته مرا بغل کشید و از سر و رویم بوسیده گفت: «خوش آمدی. از شنیدن خبر وفات والد مرحوم خیلی متأثر شدم. خدایش غریق دریای رحمت خود فرماید. مردی بیمثل و مانند بود. خداوند شما را در جای آن مرحوم پایدار و برقرار دارد. خوب حالا بگو ببینم از کجا میآیی و به کجا خواهی رفت؟ انشاءالله والده سلامت است؟ شنیدم خواهری هم دارید. احوالشان چهطور است؟»
گفتم: «شکر خدای را سلامت و دعاگو هستند. از مشهد مقدس میآیم و به طهران میروم.»
گفت: «بسیار خوب از تشریف شما، که یادگار دوست عزیز مناید، خیلی خوشبخت شدم.»
آنگاه به گوش نوکرش چیزی گفت و رفت. پس از نیم ساعت برگشت و دو مجموعه چلوکباب با قند آب و خربزه، که تازه رسیده و نوبر بود، با خود آورد. حاجی در نهایت مهربانی گفت: «بسمالله لقمهای ناهار بخوریم.»
به سر سفره جمع شدیم. در اثنای طعام گفت: «کجا منزل کردهاید؟»
گفتم: «در فلان باغ زیر چادر.»
به آدمش گفت: «بروید از آنجا اسباب فلانی را بیاورید خانه!»
گفتم: «جلودار ما میگوید که در شهر «مله» هست. میترسم.»
هر چه اصرار کرد راضی نشدم. بعد از ناهار گفت: «عادت دارید بخوابید، یا چای بگذارند بخوریم؟»
جواب دادم که روزها به خواب معتاد نیستم. وقت چای هم عصر است. پس به قدر یک ساعت مشغول صحبت شدیم. آنگاه به پسرش گفت: «رضا! تو مهمانان را ببر قدری در شهر و کنار آب گردش کنند. عصری هم به خانه تشریف بیارید. بعد از شام من شما را به منزل خودتان میفرستم که در چادر بخوابید.»
دیدم عذر نخواهد پذیرفت. ناچار قبول کردم. برخاسته به راه افتادیم. گفتم: «کجا باید رفت؟»
یوسفعمو گفت: «بهتر آن است که به یکی از مکتبها یا مدرسهٔ این شهر رفته وضع آنها را تماشا کنیم.»
از آقا رضا پرسیدیم: «این شهر مکتب دارد؟»
گفت: «بله! از همه جهت سه باب مکتب است. یکی بسیار دور است که بچههای ما در آنجاست و یکی هم در بازار نجاران و نزدیک است. اما آنجا برویم چه بگوییم؟ در نشان نیست. آنجا مرا چندان نمیشناسند. بهتر است که یکی طلبکار و دیگری مقروض باشیم و به بهانهٔ نویسانیدن تمسک و حجت بدانجا برویم تا مقصود شما حاصل آید.»
بدین تدبیر خیلی خندیده گفتم: «عیب ندارد، چنان کنیم!»
یوسفعمو گفت: «من نام ساخته خواهم گفت. نام صحیح خود را نمیگویم.»
آقا رضا گفت: «به هر نحوی که دلت میخواهد آن طور کن. مقصود نویسنده همان یک عباسی است. تو هر نام که خواهی بر خود ببند. کس را پروای تحقیق و تجسس نام و نشان نیست.»
قدری شوخی کردیم که ناگاه از طرف دیگر صدای دورباش بلند شد، از هر طرف بانگ میزدند: «برو پیش. بایست، آستین عبا را بپوش.» من در کمال حیرت بدان سو نظر کردم. دیدم یک نفر جوان بلندقامتی که سبیلهای کشیده داشت، سواره میآید و سی چهل نفر با چوبدستهای بلند به ردیف نظام از دو طرف او میآیند و در پیشاپیش آنان یک نفر سرخپوش دیوچهر و در پشت سر آن ده بیست نفر سوار با تیپ میآیند. از آقا رضا پرسیدم که: «این چه هنگامه است؟»
گفت: «حاکم شهر است به شکار میرود.» به ما گفت: «راست ایستاده هنگام عبور آن «کرنش» و تعظیم نمایید، چنانکه دیگران میکنند.»
چون یک نظر کردم دیدم هی از چهار جانب و شش جهت سجده است که مردم میکنند. آن هم ابداً به روی بزرگواری خود نیاورده از چپ و راست هی سبیلهای خود را تاب میدهد.
گفتم: «هرگاه تعظیم نکنم چه میشود؟»
گفت: «آن طرفش را فراشان میدانند و چوبدستهای آنان. گویا از حیات هم سیر شدهاید؟»
گفتم: «نه! هزارگونه آرزو در دل دارم.»
در نهایت ادب راست ایستاده هنگام نزدیک شدن حاکم در کمال فروتنی رکوعی به جای آوردیم. «رسیده بود بلایی ولی به خیر گذشت.» چون تاکنون این وضع را در هیچ جایی ندیده بودم، خیلی تعجب کردم.
گفتم: «آباد باشی ایران! حاکم شهری مانند لندن – که دارای هفت ملیون جمعیت است – از هر جا تنها میگذرد و احدی اعتنا به شأن او نمیکند. ماشاءالله حاکم یک ولایت کوچک ما این قدر جلال و جمعیت دارد. سلطنت باید این طور باشد.» گفتم: «آقا رضا! حاکم جیره و مواجب این همه جمعیت را از کجا میدهد؟»
گفت: «این نان مواجب ندارند.»
گفتم: «پس چه میخورند؟»
گفت: «صبح تا شام در کوچه و بازارها میگردند. هر جا دو نفر با همدیگر دعوا کنند فوراً آنان را گرفته نزد فراش باشی میبرند. هرگاه دعوای خالی از اهمیت است دو تومان فراش باشی و پنج قران نایب و دو سه قران هم این فراشان میگیرند مرخص میکنند؛ هرگاه از دهات اطراف عریضه چی بیاید یکی دو تن این سواران مأمور به تاخت و تاز میشوند. اگر دعوای قدری بزرگ شد یکی از پیشخدمتان یا امیرآخور و یا تفنگدارباشی یا آبدار و یا قهوهچی بدان کار مأمور شده صد یا پنجاه تومان برای شاهزاده و ده بیست تومان برای خودشان به عنوان جریمه و تعارف میگیرند.»
من از شنیدن این سخنان در جای خود خشک شده از سیاحت بیزار گشتم. با خود میگفتم: «ای کاش کور و کر بوده این وضع را ندیده و این سخنان را نمیشنیدم. با زحمت و پول عجب بلایی بر خود خریدم؟»
باری، به مکتب رسیدیم. این مکتب در بازار نجاران است. تخمیناً سی ذرع طول و ده ذرع عرض دارد. زیاده بر یکصد نفر اطفال معصوم در آنجا جمع بودند، برخی از آنان روی خاک و بعضی بر روی نمد پاره و چند نفر در روی حصیر و جمعی در روی پارچه گلیمی، برای تعلیم، نشسته. معلمشان پیرمردی معمم بود. داخل درون مکتب شده سلام کردیم. معلم از قیل و قال اطفال سلام ما را نشنید. ما هم به گوشهای نشستیم. آخوند پرسید: «چه فرمایش دارید؟»
یوسفعمو
گفت: «من بدین شخص هفتاد تومان مقروضام. خواهش دارم از طرف بنده به مبلغ مذکور حجتی به نام این شخص بنویسید.» گفت: «خیلی خوب. اسم شما چیست؟» گفت: «عبدالغفار.» «اسم آقا؟» گفت: «ابراهیمبیگ.» پرسید: «بیع شرط دارد؟» گفت: «بلی! خانهٔ بنده.»
پرسید: «خانه کجاست؟»
«در اردبیل.»
«فرع چه قدر قرار شده؟»
گفت: «ماهی یک تومان و به مدت شش ماه.» دیگری خیلی ممنون شد. گفتم: «ماشاءالله خیلی شاگرد دارید!»
گفتم: «بلی! چند نفر دیگر هم هستند که امروز نیامدهاند.»
پرسیدم: «اطفال چه میخوانند؟»
گفت: «بعضی الفبا، بعضی جزو عم، جمعی قرآن مجید. بزرگان که در این صف نشستهاند گلستان، بوستان، حافظ و همه چیز.»
گفتم: «جناب آخوند! حافظ چه دخلی به درس دارد؟»
گفت: «یعنی چه؟ حافظ شیرازی دخل به درس ندارد؟»
گفتم: «معلوم است که دیوان حافظ عبارت از اشعار مثنوی است در تصوف که از خواندگان کمتر کسی معنی آن را میفهمد. اصلاً از خواندن آن، که ظاهرا سراپا سخن از باده و ساده و محبوب و محبوبه و عشقبازی است، چه بهرهای حاصل تواند شد؟»
گفت: «پس در اردبیل که ولایت شماست در مکتبها به اطفال چه درس میدهند.»
گفتم: «مملکت ما اردبیل نیست.»
گفت: «پس کجاست؟»
گفتم: «قطعهٔ دیگری از کره زمین.»
گفت: «از قول شما چنان معلوم میشود که طرف شیراز یا بغداد باشد.»
گفتم: «هیچ کدام نیست بلکه آفریقا [است].»
گفت: «آفریک باید نزدیک سلماس باش...»
دیدم خیلی آخوند است. گفتم: «بلی. ما شما باید به اطفال از جغرافی و هندسه نیز درس بدهید.»
گفت: «هندسه کدام است؟»
گفتم: «حساب نیکو میدانید؟ «فزوفنزونی» زمین را میتوانید معلوم کنید؟»
گفت: «میدانم. به اطفال حساب دینار یاد میدهم. خود نیز هندسه را میدانم، ولی به اطفال درس نمیدهم.»
گفتم: «از جمع و تقسیم که نخستین مرحله حساب است چیزی بنویسید ببینم.»
گفت: «چه بنویسم؟»
گفتم: «بنویسید یک هزار و دویست و سی و چهار.»
بدین شکل نوشته ۱۰۰۰۲۰۱۳۰۴.
گفتم: «جناب آخوند این ارقام از ملیار [میلیارد] گذشت!»
باری، خواستم از اطفال نیز چیزی بپرسم ملاحظه کردم که بیشتر مایه اوقات تلخی خواهد شد، صرف نظر نمودم. از آنجا بیرون شده گردش کنان به خانه حاجی رفتم. پس از تجدید وضو، خدمت حاجی رسیدیم که چای را حاضر کرده منتظر ماست. پرسید: «خوب سیاحت کردهاید!»
گفتم: «چرا؟»
دیدم آقا رضا پسر حاجی بنای خنده گذاشت.
حاجی پرسید: «رضا چرا میخندی؟»
گفت: «آقا! مهمانان محترم عجب حالتی دارند. حاکم ولایت را با فراشان دیده از صدای دورباش و برو بایست ایشان تعجبها کردند که این چه هنگامه است. نمیدانند که شاهزاده و حاکم مملکت است.»
حاجی بیچاره آهی کشید و گفت: «آری فرزند! مهمانان ما امثال این هنگامه را ندیدهاند. این بدبختی منحصر به ایران و ایرانیان است. در هیچ نقطه روی زمین حکام را اینگونه تحکمات نیست. در همه جا تکالیف حکام و وظایف محکوم، معلوم و معین است، مگر در ایران که ما بدبختان اسیر حکم تابع خواهشهای نفسانی این مشتی فراعنه و نمارده هستیم که هر چه بر مال و جان و ناموس ما حکم رانند مجراست و بازخواست و مؤاخذهای برای ایشان نیست. فریاد دادخواهی ما به جایی نمیرسد. امروز زنگیان حبش و سودان از امثال این اسارت و تعدیات رستهاند و هر گونه حقوق بشریه را مالکاند؛ مگر ما بیچارگان که زنجیر اسارت را همهروزه سختتر و دایرهٔ حقوق بشریه ما را هر لحظه بیش از پیش تنگتر میکنند.»
دیدم دل حاجی بیچاره بیشتر از من پر است. پس از ساعتی صحبت و صرف شام، نوکر حاجی فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. فردا حاجی به دیدن ما تشریف آورد. بعد از صرف چای و غلیان برخاست و از ما دوباره برای شب و عده خواست. چون در نصف آن شب قرار بود کوچ کنیم، لهذا عذر خواسته ایشان را وداع کردیم و نیمی از شب رفته از آن جا حرکت نمودیم.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-4
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
İbrahim bəylə bazara getdik. Ağa Cəlilin dükanının qabağından keçərkən bizi səsləyib dedi: “İbrahim bəy, buyurun!”Rəsmi təarüflər və xoş-beşdən sonra gülə-gülə dedi:
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 15Fransa inqilabının başlanğıcında məşhur siyasi xadim, mütəfəkkir Mirabo Fransa millətinə xitabən deyir:"Fransa ölkəsinin övladları! Bilin və agah olun ki, yoxluq aləmindən varlıq dairəsinə qədəm qoyan hər bir bəşər övladı sağlam əqlin hökmünə görə gərək azadlıq nemətindən mükəmməl şəkildə faydalansın. Azadlıq iki qismdir": biri ruhani azadlıq, o birisi cismani azadlıqdır.”
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16Üç ay keçdi. Günlərin birində Haciyə xanım məni çağırdı. Hüzuruna getdim. Buyurdu:“Yusif ağa, indi sən İbrahim və Məhbubənin atası yerindəsən. Özün bilirsən ki, rəhmətlik Hacı vəsiyyət eləmişdi ki, İbrahim otuz yaşına qədəm qoyanacan evlənməsin. Sən özün bilirsən ki, bu qıza nə qədər xərc qoyub, onun nə qədər zəhmətlərini çəkmişdi. Onu İbrahim bəyə nişanlamışdı və bu barədə mənə vəsiyyət eləmişdi. İndi İbrahim otuz iki yaşına çatmışdır. Hərçənd ki, özü evlənmək fikrində deyil, lakin özün yaxşı bilirsən, bu qız yeməyi, yatmağı özünə haram eləyibdir. İbrahim bəyi görcək söyüd yarpağı kimi əsir, rəng-rufu itir.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 17Vətən haqqında Bədiin şeri:Gəlin verin əl-ələ, ittihad edin niyyət