صبح، برخاسته پس از ادای نماز و خوردن چای پاره‌ای خیالات خاطرم را مشوش داشت، چه شب بعض خواب‌های پریشان دیده بودم. ساعت از دسته چهار گذشته بود. مشهدی حسن از دور پیدا شد. خواست بالا بیاید. گفتم: «نیایید! با شما به جایی خواهیم رفت.»

من هم عبا را پوشیده راه افتادیم. گفتم: «مشهدی! مرا باید به خانهٔ وزیر داخلی، راهنمایی کنی. از آنجا هم به خانهٔ‌های وزرای خارجیه و جنگ خواهیم رفت.»

مشهدی حسن گفت: «حاجی‌خان درست کرد؟»

گفتم: «بلی!»

پس با هم رفتیم به خانهٔ وزیر داخلیه. اگر بخواهم وصف آن عمارت کنم سخن به طول خواهد انجامید. سراغ رضاخان را گرفتم نشان دادند. پیشش رفته سلام داده کاغذ حاجی‌خان تقدیم کردم، خوانده به سوی من انداخت. گفت: «امروز نمی‌شود. ممکن نیست.»

پیش رفته یک ایمپریال به دستش گذاشتم.

نگاه به روی من کرد. گفت: «قدری صبر فرمایید!» بعد از پنج دقیقه آمد که «بفرمایید!»

داخل اتاق شده کرنش و مراسم تعظیم را به جای آوردم. دیدم جناب وزیر یک خرنه ترمه لاکی در بر و در نهایت عظمت نشسته است. من هم ایستادم. گفت: «هه! چه خبر است؟»

گفتم: «قربان عرضی داشتم!»

فرمود: «بگو!»

گفتم: «عرض بنده طولانی است. خودم هم غریب این دیارم. از کرم حضرت مستطاب اجل اکرم، دور نیست که اذن جلوس مرحمت فرمایند تا نشسته عرض خود را به خاک پای مبارک شرح دهم.»

پس از اندکی فکر گفت: «خوب بنشین و بگو!»

پس از دعا و ثنا، نشسته عرض کردم که: «بنده از راه دور آمده غریب این مملکت‌ام. مذهبیم شیعه و خود ایرانی‌زاده‌ام. اول عرض بنده به خاک پای حضرت وزارت دستگاهی این است که معروضاتم را تا آخر استماع فرموده پس از آن از لطف و قهر به هرکدام سزاوار دیدند – بدان امر فرمایند!»

گفت: «بگو!»

عرض کردم: «این بنده در خارجه شنیده بودم ولی اکنون به چشم خود معاینه می‌بینم که مملکت ایران نسبت به سایر ممالک روی زمین ویران است. حضرت مستطاب اجل، که دارای عنوان بلند و زارت داخله هستند، باید بر حسب تکلیف و مقتضیات آن مقام عالی، از تمامی مهمات امور داخلیٔ مملکت آگاهی داشته اوقات شبانروزی خود را به آبادی مملکت و فراهم آوردن اسباب مزید شکوه ملک و راحتی سکنه صرف فرمایند.

حالا بفرمایید بینیم در کدامین شهری از شهرهای این مملکت وسیع، بیمارخانه‌ای بنا نهاده‌اید؟ و یا دارالعجزه و مسکن ایتامی ساخته و برای تربیت اطفال بی‌کس ملت دارالصنایعی پرداخته‌اید؟ و در کدامین قصبه از قصبات وطن، برای تسهیل نقلیات، راه‌های شوسه درست کرده و اسباب ترقی و تسهیل زراعت و فلاحات، را، که مایه حیات ملک و ملت است، فراهم آورده‌اید؟ در باب ترقی تجارت مملکت ـ که دولت‌های بزرگ دقیقه‌ای از آن غفلت نکرده، بلکه میلیون‌ها پول در راه توسیع آن خرج نموده‌اند و در موقع اقتضا برای حصول آن مقصود خون ریزی‌ها کرده‌اند ـ چه اقدامات مجدانه از شما سر زده است؟ آیا هیچ خبر دارید که سالیانه از امتعه ایران چه قدر به خارج حمل و نقل می‌شود، یا چه قدر مال التجاره از خارج داخل این ملک می‌شود؟ عجب! هیچ به خاطر مبارک عالی خطور کرده است تدبیری به کار برده باشید که مقدار امتعه و محصولات داخله که به خارجه می‌رود بیش از آن باشد که از خارجه به مملکت داخل می‌شود، تا دخل وطن را بر خرج آن غلبه روی داده رعیت را بدان وسیله توانایی حاصل آید و خزانه دولت آباد گردد؟ چرا باید رعیت ایران تا جزییات لوازم زندگانی محتاج خارجه باشند؟ آیا شمع کافوری را خدای به صنعت کامله خود اختصاص داده یا کار بشر است؟ مگر قند از آسمان می‌بارد؟ عجب! خاک ممالک ایران استعداد رویانیدن چغندر و یا نیشکر را ندارد؟ مگر پیه گاو و گوسفند ایران، مانند پیه مواشی و دواب ملل خارجه قابل تصفیه نیست؟ یا للعجب! مگر این همه پنبه ایران، که کرورها به خارج می‌برند، کفایت ملبوس اهالی آن را نمی‌کند؟ جناب وزیر! شما از مقدار نفوس و جمعیت ایران، هیچ خبر دارید؟ از مقدار توالد و تناسل، که مایه بقا و دوام قومیت و ملیت ماست، آگاه هستید؟

آیا تاکنون اسباب مهاجرت این همه ایرانی را که به ممالک روس و عثمانی و هند پراکنده می‌شوند، تحقیق فرموده تدبیری برای منع آن به کار برده‌اید؟ چرا اقدامات به کار نمی‌برید که برای رفع احتیاج ملت اقلا در بعض ولایت‌های مناسب فابریک‌های مختصر به نام سرکار ساخته و پرداخته گردد؟ خواهید فرمود که ساختن فابریک و وظیفه و تکلیف وزیر نیست. سلمنا! لکن تدبیر احداث آن و تشویق نمودن ملت و ضامن شدن به حفظ حقوق رعیت، کار وزیر باکفایت و خردمند بانصاف است. به خدای! در ممالک خارجه این‌ها را که یکان یکان شمردم – همه از تکالیف وزیر داخله است. باید رشته این‌گونه نیک‌بختی‌ها را او از هر جا پیدا کرده به دست رعیت بسپارد. هر گاه نکند معاتب و مسؤول است چرا اسباب پریشانی و پراکندگی ملت را نمی‌پرسید که سبب چیست سالیانه چندین هزار رعیت ایران به ترک دار و دیار گفته به خاک عثمانی و روس و هند می‌ریزند و در ممالک غربت، در پیش دوست و بیگانه، بدان ذلت و پریشان روزگاری به سر می‌برند ؟ آیا هنوز زمان آن نرسیده که وزرای ایران رعیت را به حکام و حکام به پیشکار و پیشکار به بیگلربیگی و داروغه و آنان به کدخدایان و ایشان ایشان را هم به فراش‌باشی و نایب نفروشند ؟ در کدامین مملکت دیده شده است که داروغه گی شهر را به اجاره بدهند و انگهی به ارادل و ادانی ناس ؟ آخر انصاف باید کرد ! این مأموریت گرامی را در ممالک متمدنه دایره پولیس می‌نامند. آیا رواست که پولیس، مرد بی‌سروپای و سوادی باشد؟ و علاوه بر همهٔ عدم لیافت، تجارزادگان محترم را به اسباب چینی‌های گوناگون، به انواع کارهای نامناسب متهم ساخته آبرو و اعتبارشان را برای پنج تومان پایمال سازند و از جوان باحیا و نجیبی، به بلای شرم از پدر و برادر، بی‌هیچ تقصیری، چهل پنجاه تومان، به نام جریمه بگیرند؟ آیا از وضع ناگوار این گمرک‌خانه‌های بی‌تعرفه، که موجب هزارگونه شماتت دوست و دشمن است، خبر ندارید که از یک جور متاع داخله و یا خارجه، از یکی دو تومان و از دیگری یک تومان و از یکی دیگر، که گویا پدرش سرباز یا برادرش توپچی است، پنج قران می‌گیرند؟ اصلاح این هم که محتاج به پول و آدم باتدبیر آسمانی نیست. تا چند در دست حکام ظالم، در باب رفتار آنان با رعیت و اخذ مالیات کتابچه تعلیمات و دستورالعمل مانندی نخواهد شد؟ تاکی حال این ودایع گرانیهای خدای را، که «رعیت» اش نام است، رعایت نخواهید فرمود؟ آنان را به هوای نفس حکام بی‌مروت سپرده، ناگزیر از تبعیت خواهش‌های رذیلانه آن فرومایگان خواهید داشت؟

آیا دولت سه هزار ساله ایران، مقتدر نیست که در هر یک از شهرهای معظم خود اداره صحیحه‌ای برپا نموده، سه چهار تن طیب موظف بدان جاها بگمارد که مردمان آن شهر را از اجل معلقی که اثر جهل و نادانی مطبین است رهایی دهند؟ چرا به جهت معالجه جذام و برص که در دوره اول معالجه آنها خیلی آسان است بیمارخانه‌ای نباشد که در هر شهر مسافر در اول ورود به جماعتی از این بدبختان دچار نشود که از آسیب این مرض کنیف لب و دماغشان ریخته و چشم و دهنشان را اعوجاج روی داده کف گدایی به پیش خودی و بیگانه دراز کرده، خودشان هم مانند و حوش در بیابان زیست کنند و از دار و دیار مطرود و در نظر اهل و عیال منفور باشند؟ به خدای! که برای مرد وطن پرست غیرتمند، مرگ از دیدن حالت آن بدبختان سهل و آسان [تر] است. من یک بار آنان را دیدم، هنوز دلم در تب و تاب است. شما همه‌روزه می‌بینید، هیچ گردی به دامن کبریای شما نمی‌رسد. مگر نه اینان ابنای وطن شما و برادران دینی شماایند؟ دیگران برای حفظ حیات یک تن از ابنای وطن و بنی نوع خودشان چه زحمت‌ها بر خود هموار نموده چه پول‌ها خرج می‌کنند! اصلاح این کارها، که در انظار خارجه موجب ننگ دولت و ملت و است هزارگونه سرزنش خودی و بیگانه است، محتاج چندان مخارج گزاف نیست که دولت و ملت از تدارک آن عاجز باشند. به وحدانیت خدا قسم! از خود ملت وجه اصلاح این گونه معایب را، که سبب کاهش شئون دولت در انظار بیگانگان است، به سهل‌ترین وجهی می‌توان گرفت.

چرا از رعیت بیچاره چندان جریمه و رشوت می‌توان گرفت که از آن روی در ظرف بیست سی سال اولاد و اقارب و بستگان یک مرد فقیهی که خود به وساطت چندین نفر از دولت تنها سالیانه شصت تومان وظیفه دعاگویی داشت اکنون صاحب پنج کرور ثروت و سامان بشوند؟ اما برای اصلاح نقایص جزئیهٔ وطن، نمی‌شود به اعانات عمومیه رجوع نمود و همچنان کار مقدس را از پیش برد؟ در این باب آن چه لازم است تنها حسن نیت و تدبیر و درستکاری و بی‌طمعی است، در صورتی که ملت خود را از دولت و دولت خود را از ملت دانست و فهمید که ابنا ن غیر مفارق و تنها در تلفظ دو اما در معنی واحدند، همهٔ کارهای سخت ساخته و پرداخته می‌شود. از دولت و میامن اتفاق این دو عنصرا می‌طن، هیچ مشکلاتی در مقابل پایداری تواند نمود

دولت همه ز اتفاق خیزد

بی‌دولتی از نفاق خیزد

به دستیاری عدالت و مساوات، بر همهٔ سختی‌ها غلبه نوان نمود.

در اثنای این مسافرت که قسمت قلیلی از ممالک ایران را دیدم دلم خون شد. همه جا ملک پریشان، ملت پریشان، تجارت پریشان، خیال پریشان، عقاید پریشان، «شهر پریشان و شهریار پریشان»، خدای را این چه پریشانی است؟ تعجب دارم که با این همه پریشانی دیگر این جمعیت و زرا چه لازم است؟ و عرض بنده همین بود که از شما بپرسم سبب این همه پریشانی چیست؟ اگر رسول خدا از شما بپرسد که: ای وزرای ایران و ای رؤسای ملت کو شریعت من؟ کو اسباب جهاد شما؟ کو مجاهدین شما؟ کو ایمان شما که من حب وطن را، ردیف آن قرار دادم؟ چه جواب عرض خواهید کرد و چه عذر خواهید آورد؟ هر گاه یک دوست و یا دشمنی از شما بپرسد که آیا چه مانع شد که در مدت این پنجاه شصت سال سلطنت، که بی‌منازعه خارجه در نهایت استقلال و راحتی حکم می‌راندید، توانستید از این بیست و پنج کرور جمعیت ایران بیست و پنج نفر تربیت کنید که بتوانند به طور لایق از عهدهٔ ادارهٔ گمرکات مملکت برآیند نا محتاج نشودید که از فرنگستان، ملل خارجه را به مواجب گزاف کرایه کرده به گمرک‌خانه‌های خودتان بگذارید، چه جواب خواهید گفت؟ اگر بیگانه‌ای از شما سؤال کند. که چه مانعی پیش آمد که شما در مدت شصت سال توانستید به مالیات این مملکت وسیع حاصلخیز یک میلیون تومان بیفزایید که خرج تزیید اسباب مدافعه وطن شود، چه جواب مسکت بر او خواهید داد؟ حال آنکه در ظرف این مدت شصت سال به مالیات سیر مملکت‌های دور و نزدیک، چند مقابل اول افزوده‌اند و همان مقدار نیز آبادی و جمعیت آنها زیاد شده است. اگر ناموس خودتان از شما بپرسد چه صرفه دیدید که مداخل مملکت را فقط منحصر به اخذ رشوه، تعارف و جریمه داشتید و از فراهم آوردن اسباب تزیید مالیات و توسیع دایره تجارت و زراعت وطن غفلت ورزیدید، چه پاسخ خواهید داد که موجب رفع سرافکندگی نمای گردید؟ آیا می‌ترسید که از اصلاح جگل‌های ممنکت و کار فرمود معادن بی‌صاحب و فراهم آوردن اسباب نقلیات وطن کمتر از تاخت و تاز رعیت منافع حاصلی آید؟ آیا نمی‌دانید که رعیت به منابع دست و پای دولت است، آنان را به کار باید واداشت نه یزکه برید؟ رعیت اسباب مدافعهٔ جسم دولت است. پریشانی امرورزه آنان پنج روز دیگر سبب خواری و پریشانی خود شماست!» وزیر گفت: «هرزه درایی تمام شد یا باز هست؟ من که دیگر طاقت استماع مهملات تورا ندارم. مردکه احمق! این فضولی‌ها را به نو کدام پدر سوخته یاد داد؟ مگر من بیغمبر آخر الزمان که «وا امتنا!» بگویم؟ هر کس هزر درد و فکر برای خود دارد. احمق دو ساعت است چنانه می‌زند، من هم گوش می‌دهم که چه خواهد گفت. مردکه دیوانه پاشو برو پی کارت! عجب احمقی بوده‌ای، برخیز دور شو! برخیز!» ناچار برخاسته بیرون شدم و از راهی که آمده بودم برگشتم. دیدم مشهدی حسن در باغچه زیر درخت از تنهایی چرت می‌زند. گفتم: «برادر برخیز برویم! وقت خواب نیست!»

گفت: «کارت را با وزیر تمام کردی؟»

خندیدم. در راه متردد بودم که آیا پیش وزرای خارجه و جنگ هم بروم یا نه. باز با خود گفتم: «شخص باید صاحب عزم باشد. هر چند که از اینان برای این درد وطن درمانی نخواهد شد، اما باز دیدن بهتر است که اقل گفتنی‌ها را گفته دل پر درد خود را نا یک درجه متسلی سازم.»

به مشهدی حسن گفتم: «بروم به دستگاه وزارت خارجیه؟»

گفت: «چه عیب دارد؟»

رسیدیم به در خانهٔ وزیر خارجه. دیدم دم در چند تن فراش و یک نفر قزاق روس ایستاده‌اند. از فراشان میرزا کاظم بیگ را سراغ گرفتم. نشان دادند. مرد خوش سیمایی به نظرم آمد. سلام کرده رقعهٔ حاجی‌خان را دادم. خواند و به کمال مهربانی پرسید: «تعرف عربی؟»

گفتم: «نعم!»

جایی نشان داده به عربی گفت: «بفرمایید.»

نشستیم. چای خواست، آوردند، خوردیم. پس از آن خود برخاسته بیرون رفت و به اندک فاصله‌ای برگشت و گفت که «کمی صبر نمایید! نایب اول سفارت روس نزد وزیر است، خلوت کرده‌اند.»

من به اندکی تأمل دریافتیم که از داده شدن فلان امتیاز به انگلستان، سفارت روس به تشویش افتاده صحبت و خلوت برای همان مطلب است که یا آن را بر هم بزند یا اینکه خود نیز مانند آن امتیاز دیگری تحصیل نمایند. از قضا، بعد معلوم شد که آن طور هم بوده است.

پس از یک ساعت، میرزا کاظم بیگ دوباره رفت. در مراجعت با یکی از پیشخدمتان وزیر همراه آمده سفارش مرا کرد که به خدمت وزیر خواهد رسید. از چندین اتاق گذشته جایی ایستاد و پرده را برداشت. داخل اتاق شدم. دیدم وزیر با این طرف آن طرف می‌رود. سلام و تعظیم کردم.

فرمود: «چه خبر است؟»

من همان مقدمه را، که در ورود به حضور وزیر داخله ترتیب داده بودم، در این جا هم به خرج داده اذن جلوس خواستم.

پرسید: «تو از مصری؟»

عرض کردم: «بلی!» – فهمیدم که میرزا کاظم بیگ معرفی کرده.

گفت: «رعیت کدام دولتی؟»

گفتم: «رعیت ایران.»

گفت: «من شنیدم در مصر تمامی متمولین رعیت ایران ترک تابعیت کرده، خودشان را به دیگر دولت‌ها بسته‌اند.»

عرض کردم: «غیر از بنده.»

نیم خندی کرد و نشست و به من هم امر به نشستن فرمود. باز در این جا استدعا کردم که عرایض مرا تا آخر بشنود. گفت: «آیا قهر در میان نیست، مشروط بر اینکه سخن یاوه و بی‌معنی نباشد.»

عرض کردم: «بنده هر چه گفته باشم همه از روی تعصب ملی است، چیز دیگری استدعا نمی‌کنم.»

گفت: «بگو بینم!»

گفتم: «جناب وزیر! از شما سؤال می‌کند یک نفر غریب و متعصبی از ملت ایران سبب فضاحتی که در ممالک خارجه کونسول‌های شما می‌کنند. آیا خبر دارید یا نه؟ تا چند این تذکرهای دولت، که نمایندهٔ تابعیت ملت ایران در انظار خارجه است، مانند کاغذ دوایبچ عطاران بی‌قدر و بی‌اعتبار خواهد شد؟ تاکی این برات شرف ملی ما مثل کاغذ گنجفه در محل متعده به فروش خواهد رسید، آن هم به قیمت‌های متفاوت؟ مثلاً در طهران پنج قران، در تبریز یک تومان، در کنار ارس یک تومان و نیم، در قفقاز چهار منات و نیم، در خاک عثمانی هفتاد و پنج غروش. و گذشته از این‌ها، مأمورین شما در همه جا به هر دزد و دغل و بی‌سرویایی از تبعهٔ خارجه که چند غروشی بدهد این تذکره‌ها را خواهند فروخت که در تمام ممالک عثمانی و روس و حتی در فرنگستان به نام تبعهٔ ایران دزدی و انواع فضاحت‌ها را مرتکب شده ما را در میان هفتاد و دو ملت رسوا نمایند. و در بعض جاها که به چنگ حکومت‌ها افتادند، پس از تحقیقات معلوم شود که آن دزد و جیببر یا از ارامنه یا گرجی قفقاز بوده یا از راه زنان و چپاولان عثمانی که کونسل‌های ما آن تذکره را به ایشان فروخته‌اند. آیا با این حال عظمی، برای آن کونسل و یا اعتباری برای آن تذکره — که دارای نشان و علامت دولتی و ملی ماست — باقی خواهد ماند؟ آیا رواست که بعض سفرای شما هم دانسته و فهمیده در مقابل چند لیرای مردار و متعفن از مقام بلند خودشان خجلت نکشیده مرتکب این فضاحت بزرگ بشوند؟ این رشوت مشتمل تا چند از مأمورین شما مانع هر گونه مؤاخذه و مستولیت خواهد بود؟ عجبا! هنوز وقت آن نرسیده است که جلو این رسوایی‌ها گرفته شود و دولت و ملت از زیر این بار گران بدناهی و ننگ رهایی یابد؟ تا چند کونسل‌های دول خارجه به سبب این بی‌نظمی‌ها در وطن ما فعال مایرید بوده بالعکس کونسل‌های شما در ممالک روم و روس چون دستنشاندهٔ ولات و حکام از آنان تملق و جاپلوسی خواهند نمود؟ سفرای شما، محض پرده پوشی به سیات اعمال خود شان، این زیاده روی و تعدیات کونسل‌های خارجه را حمل بر عدم اقتدار دولت ایران خواهند کرد و شما نخواهید دانست که این معنی غلط است، زیرا که در عالم دولت‌های ضعیف خیلی هستند. هرگاه بنابراین باشد که اقویا ضعفا را پایمال کنند، امور دنیا مهمل می‌ماند. بلی!

هر دولتی که قانون معین و مدون ندارد، به او همه چیز می‌کند و دیگری هم مانع نمی‌شود. حالا جنرال کونسل انگلیس یا فرانسه یا روس هرگاه هنر دارند در بلغارستان، که حکومتی تازه و جمعیتی، زیاده بر سه میلیون نیست، به کاری مداخله نمایند و یا اینکه به یکی از تبعه بلغار بگویند که «از این جا برخیز و در آن جا بنشین!» همان روز نعل‌های شان را می‌کند – چنانکه تاکنون چندین بار کنداند. بلکه سفرا و کونسل‌های خارجه این زیاده روی را که در ایران می‌کند خود از سفرا و مأمورین ایران سرمشق گرفته‌اند، در حالتی که آنان حافظ حقوقی رعیت‌اند، خود علی مالاالناس آنان را بچاپنده، از مأمورین خارجه چه توقع توان داشت؟ در صورتی که خود قانون و عدالت نداریم، به چه زبان به ایشان توان گفت که ما به عدالت و قانون رفتار نمایند؟

به خدای پناه می‌برم از این وضع ناگوار که هر جا قدم نهی پر است با دل‌سوختگان ایرانی که دود آهشان روی سپهر را تیره و تاریک می‌کند. از تعدیات داخله می‌گریزند، در خارجه به ظلم‌های بدتر از آن گرفتار می‌شوند. به هر جا و هر ده که در ممالک روم و روس می‌رسی، خواهی دید که جمعی بی‌غار و بی‌کار به نام فراش دور یکی را گرفته اسمش را کونسل گذاشته‌اند، که نه در دفتر دولت اسمی از آنان هست و نه رسمی. اولا چرا در داخله ابواب ظلم را بر روی ایشان نبست که به ترک وطن گویند؛ ثانیا کونسل‌ها چرا از هر یک این بیچارگان سالی پنج منات به عنوان پول تذکره بگیرند و به کیسه خودشان برود؟ هر گاه بفرمایید که آنها را در مقابل مواجب به ایشان می‌دهیم به خدای بسیار مغبون هستید. در صورتی که این پول رعیت گرفته می‌شود، هر گاه دولت بگیرد و بدین بی‌مروتان بی‌شرم مواجب بدهد، سالیانه مبالغ زیاد منفعت خزانه خواهد بود و امتثال این رسوایی‌ها نیز تا یک درجه از میان خواهد برخاست. امروز در ممالک روم و روس هر ایرانی، از هر طبقه که باشد، وقتی که بمیرد، اولین وارث آن سفارت‌ها و کونسلخانه هاست. هرگاه وراث و طلبکاران قدرتی داشته باشد آنان نیز حصحای توانند برد، و افلا.

همچنین است مسئلهٔ پاسپورت. درست حساب شده، در ایاب و ذهاب یک نفر ایرانی به زیارت مکه مکرمـه، از هر سرحدی که حرکت کرد،، چهل و بچ‌تر هان تا بازگشت بدان نقطه پول تذکره و قول باید بدهد. اقالا همه‌ساله چهار هزار ایرانی به مکه می‌رود. وجه تذکره ایتان سالیانه زیاده بر یکصد و شصت هزار تومان است که با این مبلغ در تمام نقاط مهمه و مقتضیه ممالک روس و عثمانی، کونسول‌ها با مواجه و تعلیمات مخصوصه توان گذاشت که در حین وقوع شکوه و شکایتی طرف مؤاخذه و عتاب هم بشوند. در بندر جده که دروازه قبله ما و طرف توجه عموم اسلامیان است - چرا کارپرداز نجیب و بادب و متدین پادشاه شتس از خانواده معروف صاحب علم و سود نباشد؟ و همه‌ساله در «بیع من یزید» کارپردازی آنجا را به دست هر سفله بی‌یدر و فرومایه و بی‌سواد در مقابل یکی دو هزار لیرا بسپارند و او را بر جان و مال حجاج، که رعایت خاطر و حفظ حقوق شان بر ذمت دولت واجب است، صاحب اختیار سازند؟ و او را از هر تذکرهای که دولت زیاده از یک تومان نمی‌گیرد بی‌شرمانه و بی‌باکانه نیم لیرا، که معاذل دو تومان و نیم است، گرفته باز دست برندارد، با جمال و حمال نیز در تاخت و تاز آنان شریک بشود و برای کرایه شتر و الاغی که از جده به مکه، سایرین، یعنی مسلمانان خاک عثمانی و جزایر و هولند [هلند] و هند و فقغاز، سی غروش، می‌دهند از ایرانی دریست غروش که شش برابر آنهاست، بگیرند و همه‌ساله این تفاصیل را روزنامه‌ها بنریسند و فریاد نظم حجاج به آسمان برسد، کسی گوش ندهد، مرتکیین بی‌آزرم ابدا مؤاخذه نشوند؟ تنها آنچه در جده از حجاج ایرانی، کنسول‌های موقتی سه ماهه می‌گیرند، برای مواجب سفیری کافی است. اگر این‌ها راکه عرض کرد می‌دانید و طرف اعتنا نمی‌شمارید، زهی بی‌انصافی است! اگر خبر ندارید و نمی‌دانید، در آن صورت همه حق دارند که شما را غافل پندارند و سزاوار این عنوان بلند نشمارند. والسلام.» وزیر خمیایه‌ای کشیده راست نشست و گفت: «تریبت عربستان بهتر از این نمی‌شود.

عجب مرد فضول و بی‌مغزی بوده‌ای، مردک دیوانه! تو نام قانون شنیده بر زبان پیچیدهی هی از قانون دم می‌زنی و ایس را ندانیستهای که اگر سایر دولتها یک قانون هست ر حکمش در یک سال مجری نمی‌شود، در مملکه ما هر وزارت‌خانه‌ای قانون جداگانه دارد که احکام هر یک از آنها در نیم ساعت مجری می‌گردد. من از یک حرکت تو خوش وقت شدم که به ترک تابعیت نکرده‌ای و گرنه با تو به طورهای دیگری رفتار می‌نمودم. یا شو به جهنم، پاشو!»

دیدم جای نشستن نیست. برخاسته به راه افتادم و غرق عرق خجلت بودم.

میرزا کاظم ییگ با بشاشت تمام پیش آمد و برسید که: «از کونسل مصر شکایت کردی؟»

گفتم: «نه. مطلب دیگر بود خداحافظ!»

با مشهدی حسن از آنجا نیز بیرون شدیم. گفتم: «هرچند که وقت تنگ است اما امروز باید این کار را به انجام رسانم.»

رفتیم به دستگاه وزارت جنگ. بدانزجا رسیده دیدم دم در قرارلان چناتمه زده خودشان هر کدام در گوشه‌ای نشسته چوپوق اچیق ا می‌کشند، خواستم داخل شوم، پرسیدند: «کجا؟»

مشهدی حسن گفت: «عرضه چی است.» نمی‌دانم چه اشارتی کردند، مشهدی حسن

گفت: «خوب، خوب، در بازگشت و مراجعت!»

رفتیم اندرون. از اسدیگ فراشباشی سراغ گرفتیم، اتاقش را نشان دادند. دیدم جوان خو برویی به سن هفده ساله سر داری تمام گلابتون در بر به کمال عظمت نشسته است. سلام گفته به ادب تمام رقعهٔ حاجی‌خان را دادم. خواند و پرسید از کیست.

گفتم: «مهر و امضا باید داشته باشد!»

گفت: «مهر و امضا محمد علی است ولی نمی‌شناسم.»

گفتم: «حاجی‌خان است.»

کاغذ را انداخت به سوی من. گفت: «امروز نمی‌شود.» روی به طرف دیگر کرد.

رفتم که کاغذ را بردارم، آهسته یک ایمپیرال به کفش گذاشته عرض کردم: «سرکار فراشباشی! بنده غریب و مسافرم توقع دارم.»

حالا سخن من تمام نشده، چون ایمپیرال را دید به یکی گفت: «میرزا آقای پیشخدمت را بگو بیاید اینجا!»

دیدم جوانی زیباتر از او، که رخسارش چون آفتاب تابان می‌درخشید، آمد.

اسدبیگ پرسید: «وزیر تنهاست؟»

گفت: «نه…! سرتیپ گروسی آنجاست. پول تحویل می‌دهد. ناظر هم هست.»

به من گفت: «قدری بنشین!»

به میرزا آقا هم سپرد که «هر وقت وزیر تنها شد، مر! خبر ده!»

بعد از نیم ساعت، میرزا آقا آمد و گفت: «رفتند.»

فراشباشی هم رفت. پس از لمحه‌ای برگشت و اشاره کرد «بیا!»

برخاستم. به گوشم گفت: «بدین پیشخدمت چیزی بده!»

گفتم: «به چشم!»

سه عدد پنج هزاری داشتم، دادم. پرده را بالا کرده ناظر ده کیسه پول به دو نفر فراش بار کرد، از در دیگر رفتن، قدری پول طلا نزد در مبان است. وزن یکان یکان آن را در ترازو وزن می‌کند. من هم تعظیم کرده دست بر سینه ایستادم. زیاده بر ده دقیقه همان طور بودم تا پول‌ها را وزن کرده به کیسه ترمه‌ای گذاشت. بعد روبه من کرد که: «چه می‌خواهی؟»

گفتم: «عرض دارم.»

گفت: «بگو!»

همان سخنان را، که به وزرای داخلیه و خارجیه در اول ملاقات عرض کرده بودم، به شرح گفته اذن جلوس خواستم. تعجب کنان از پا تا سر نگاهی به من کرده گفت: «فضول آقا! عرض خود را در سر پا نمی‌توانی بکنی؟ بیمار که نیستی؟»

عرض کردم: «طولانی است!»

گفت: «هر چه هست بگو!»

دیدم اذن نشستن نخواهد داد و سر غیظ هم هست؛ اگر حرفی بگویم از پیش خود خواهد راند، عرض کردم: «جناب وزیر شما را قسم می‌دهم به جقه پادشاه اسلام پناه، این بنده را اذن بدهید نشسته، درد دارم بگویم!»

به هر نحوی بود گفت: «بنشین!»

نشستم. عرض کردم: «من بنده سیاح هستم. خود هم مسلمان و جعفری مذهب‌ام. تمامی فرنگستان را سیاحت نموده لشکریان همهٔ دولتها را دیدم. از وضع انتظام و حالت وزرای جنگ آنان آگاهی دارم. از مشهد مقدس تا این جا، که شهر پایتخت است، من از عساکر ساخلوی سرحد و محافظ مملکت و توپ و توپخانه و مهمات و قلعه و استحکام و برج و بارو اثری ندیدم. تنها در شهر مشهد چند تن سرباز را دیدم در لباس مزدوران و گلکشان که کاش ندیده بودم! حالا از شما، که وزیر جنگ این دولت قدیم هستید، می‌پرسم که وضع دولت ایران از دو شق خالی نیست: اگر با همهٔ همسایگان در سر صلح‌اید... و خاطر جمعی دارید که جنگی به وقوع نخواهد رسید، در آن صورت این همه سرتیپ، میرپنج، امیر تومان، سردار اکرم، سردار افخم، سردار اعظم و دستگاه وزارت جنگ و در روی کاغذ قلم دادن دویست هزار لشکر لازم نیست، برای محافظت ارگ مبارک تنها دو سه فوج کفایت می‌کند و هر شهری را نیز به یک حاکم می‌سپارید، با سی چهل نفر فراش بی‌مواجب ترک و عراق محافظت می‌کند، زیرا که رعیت ایران اطاعت پادشاه را لازم می‌داند. آمدیم به شق ثانی: هر گاه احتمال می‌رود که دولت ایران را ممکن است دشمنی پیش آید، که ناچار از جنگ بشود، پس لشکر آزموده شما که به اقتضای زمان مشق دیده شده باشد که؟ و مهمات جنگ و آذوقه و اسباب دفاع دشمن از توپ و تفنگ کجاست؟ انبار اسلحه و البسهٔ لشکر یان کو؟ اردوهای سرحدی شما چند فوج است و در کدامین نقاط مهمه سرحد اقامت دارند؟ بیمارخانه‌های لشکری شما کجاست؟ اطبا و جراحان اردوها کیان‌اند؟ انبارهای دوا و لوازم جراحیهٔ این اردوها را در کجا معین فرموده‌اید؟ زخمداران و شهدای وطن و ملت را به کدامین وسایل نقلیه از میدان کارزار به در خواهید برده؟ برای اقامت مجاهدان دین و مدافعان وطن در کدامین نقاط مملکت سربازخانه‌ها ساخته و برای گرفتن جلو یورش مهاجمات دشمن در کجا قلاع متین و باستیان‌های حصین پرداخته‌اید که هنگام ضرورت به کار آید؟ آیا با سربازان شصت ساله و سرتیپان بیست ساله، جلو این همه دشمنان را که از چهار جانب چشم به وطن ما دوخته‌اند ـ توان گرفت؟ این همه سرتیپان بیست ساله کدامین خدمت نمایان به دولت و ملت کرده‌اند، که سزاوار شمشیر و حمایل سرتیپی شده‌اند؟

چون سخن بدین جا رسید، دیدم رنگ از رخ وزیر پرید به آواز مهیب صدا زد: «اسد!

اسدبیگ فراش‌باشی آمد. گفت: «این پدر سوخته فضول و یاوه گوی را کدام پدر سگ بدین جا راه داد؟»

گفت: «قربان حاجی‌خان رقعه‌ای به بنده نوشته بود.»

گفت: «گه خورد با پدرش. بزند این پدر سگ را! بزند! بکشید بیرون!»

دیگر [حال] خود را ندانستم، هی مشت و سیلی بود که به سر و صورت من از آسمان چون قطرات باران فرو می‌ریخت. وقتی دیدم که نه عبا در دوش و نه کلاه در سر دارم، پنج شش نفر به دست و پای و گریبانم چسبیده پایین می‌کشند و در سر پله لگدی به کمرم زدند که در آخرین پله به زمین نقش بستم، چند تن هم از پایین هجوم کردند که گرفته به محبس ببرند.

گفتم: «بابا به رضای خدا دور شوید. وزیر فرمود بیرونش کنید، حبس نفرمود!»

گفتند: «ممکن نیست.»

مشهدی حسن خود را رسانید، به زبان انگلیسی گفت: «امان برادر جان! چه خبر است؟»

گفتم: «هر چه شدنی بود شد اما حکم حبس نداد. طوری کنید که از این جا به در رویم.»

گفت: «پول داری؟»

گفتم: «هیچ ندارم!»

گفت: «ساعت را درآر!»

هر چه خواستم ساعت را درآرم دستم می‌لرزید، توانستم. مشهدی حسن جیبم را پاره کرده و درآورد. با زنجیر به فراشان سپرد. دست از ما باز داشته مشغول تعیین قیمت ساعت و تقصیم آن شدند. ما از میان به در شدیم. در بیرون خانه ملتفت شدم که سرم برهنه است و عبا در دوشم نیست. گفتم: «برادر گیرم که بی‌عبا راه می‌توان رفت، اما سر برهنه که نمی‌شود!»

مشهدی حسن به فراش دیگر یک قران و عده کرد. رفت کلاه را درآورد و قران را گرفت. حالا نوبت قراوولان شد، آنان هم چیزی می‌خواستند. نمی‌دانم مشهدی حسن چه داد، در شدیم. افتان و خیزان با تن کوفته و دیدهٔ گریان، در حالی که پای رفتن نداشتم، راه منزل پیش گرفتم و در راه به مشهدی حسن التماس کردم که از سرگذشت من به یوسف‌عمو خبر ندهد. به منزل رسیدیم، یوسف‌عمو تا مرا دید به وحشت تمام پیش دوید که: «ای وای! تو را چه رسیده؟ سرکار یک! بگو چرا رنگت پریده و تنت می‌لرزد؟»

گفتم: «حالا جواب ندارم. بستر و بالینی بیار!» آورد. من بیهوش افتادم. وقتی به هوش آمدم دیدم که روشنه چراغ هست. چند تن دور مرا گرفته‌اند و شخصی نیز نبضم را در دست دارد و دست دیگر را به پیشانی من گذاشته. فهمیدم که حکیم است.

حکیم از من پرسید: «چه طوری؟ کجات درد می‌کند؟»

گفتم: «هیچ جا.»

روی به طرف یوسف‌عمو کرده گفت: «واهمه مکن! به خدای هیچ باکی ندارد.»

دیدم یوسف‌عمو گریان است، می‌گوید: «امان، دخیلم حکیم‌باشی! من دیگر پیش مادر این نمی‌توانم بروم. باید خود را بکشم!»

باز حکیم گفت: «بنده خدا! قسم خوردم هیچ چیزی ندارد. قدری دلش در تشویش و اضطراب است. این هم به سبب کدورتی است که بر او ناگهانی روی داده است. نفی نبست می‌گذرد. اگر عادت دارد قدری کویاک [کنیاک] یا شراب کهنه بدهید، بخورد، راحت می‌شود.»

یوسف‌عمو گفت: «تاکنون نخورد، اگر لازم است، باید داد، چاره نیست.»

گفتم: «خدای قسمت نکند. اگر بمیرم نمی‌خورم. من بیمار نیستم، عموجان مترس!»

یک نیم خیز شدم. حکیم گفت: «به چیزی مشغولش دارید، هر چیزی را که دوست می‌دارد، از کتاب شعر یا خواننده و سازنده حاضر کنید که دلش خوش شود.« یوسف‌عمو گفت: «کتاب تاریخ نادری را بیشتر دوست می‌دارد.»

حکیم خندید، این را به سادگی یوسف‌عمو حمل کرد. حکیم گفت: «قدری جوهر نعنا بگیرید، چایی هم حاضر کنید، دو سه قطره به چای داخل کرده بدهید بخورد!»

دو شیشه شربت دیگر نوشت که از دواخانه بگیرند: «در هر دو ساعت، نیم فنجان قهوه به خور دش بدهید. دیگر به خواست خداوندی حکیم فلان لازم نخواهد شد. هر گاه لازم آمد، خبر دهید باز می‌آیم. خدا حافظ!»

مشهدی حسن پنج قران به حکیم داد. خود رفت دواها را گرفت و آورد. من هم در میان آن گیر و دار هی به مشهدی حسن اشاره، می‌کردم که مطلب را از یوسف‌عمو پنهان دارد. ناگاه به خاطرم آمد که بیچاره مشهدی حسن ناهار نیز نخورده است. عذر خواستم.

گفت: «نقلی نیست، جان شما سلامت باشد.»

یوسف‌عمو از من پرسید که: «تو خود کجا ناهار خوردی!»

گفتم: «من در جای دیگر خوردم.»

دیدم مشهدی حسن می‌خندد.

Səhər tezdən durub namaz qıldıqdan, çay içdikdən sonra bir para xəyallar məni özünə məşğul eləməyə başladı. Gecə bəzi qarışıq yuxular görmüşdüm. Dəstədən dörd saat keçmiş Məşədi Həsəni uzaqdan gördüm. Pilləkanları çıxıb mənzilə gəlmək istəyirdi.

Dedim:

“Zəhmət çəkməyin, bu saat geyinib özüm aşağı düşərəm. Səninlə bir yerdə gedəcəyik.”

Əbamı geyinib yola düşdük. Yolda Məşədi Həsənə dedim:

“Məşədi, məni daxili işlər nazirinin evinə aparmalısan. Oradan da xarici işlər naziri və hərbi nazirin evinə getməliyik.”

Məşədi Həsən dedi:

“Hacıxan işləri düzəltdimi?”

“Bəli,” -- dedim.

Birlikdə gedib daxili işlər nazirinin evinə çatdıq. Mən əgər onun evinin binasını təsvir etsəm mətləb uzanar. Rza xanın sorağını tutdum. Göstərdilər. Yanına gedib salam verdim. Hacıxanın məktubunu cibimdən çıxarıb təqdim elədim.

O, oxuyub üstümə atdı:

“Bu gün olmaz. Heç vəchlə mümkün deyil,” -- dedi.

Bir qədər yaxına yeriyib, ovcuna bir imperial qoydum.

Mənim üzümə baxıb dedi:

“Zəhmət olmasa bir az gözləyin.”

Beş dəqiqədən sonra gəldi, qapını göstərib:

“Buyurun,” -- dedi.

Mən otağa girən kimi ikiqat əyilib təzim mərasimini yerinə yetirdim. Gördüm cənab vəzir tirmə şaldan paltar geyib, tam əzəmətlə yuxarı başda əyləşibdir. Mən dayanıb durdum. Vəzir dedi: “Hə, nə xəbər var?”

“Qurban, bir ərzim var,” -- dedim.

“De görək!”

“Nökərinizin ərzi bir qədər uzundur. Özüm də bu diyarda qəribəm. Əgər lütf buyurub oturmaq icazəsini mərhəmət eləsəniz, əyləşib, öz ərzimi mübarək qədəmlərinizin torpağına yetirərəm.” Bir qədər düşünəndən sonra vəzir dedi:

“Yaxşı, otur, de görək.”

Təşəkkür elədikdən sonra əyləşib dedim:

“Mən uzaq bir yoldan gəlmişəm; bu məmləkətdə qəribəm. Məzhəbim şiədir, özüm də əslən iranlıyam. Sizin yüksək məqamınızdan acizanə təmənnam budur ki, lütf buyurub ərzimə axıra qədər qulaq asasınız. Ondan sonra məni iltifata və ya cəzaya layiq görsəniz, əmr edəsiniz yerinə yetirsinlər.”

Vəzir buyurdu:

“De görək!”

Dedim:

“Mən xaricdə eşitmişdim, indi də öz gözümlə görürəm ki, İran yer üzünün başqa ölkələrinə nisbətən virandır. Siz cənab vəzir o yüksək məqamın təqazasına görə məmləkətin bütün işlərindən xəbərdar olmalısınız. Gecə-gündüz öz vaxtınızı və hümmətinizi məmləkətin abadlığına, ölkənin yüksəlişinə, əhalinin rifah halına sərf etməlisiniz. İndi buyurun görək, bu geniş ölkənin hansı bir şəhərində xəstəxana var, yaxud harada bir əlillər evi, yetimlər evi bina etmisiniz, millətin başsız uşaqlarının tərbiyəsi üçün hansı peşə, sənət ocağı təsis etmisiniz?

Vətənin hansı qəsəbəsində nəqliyyatın hərəkətini təmin etmək üçün şose yolları çəkmisiniz? Məmləkətin və millətin həyatı və bəqasının əsası olan əkinçilik və kənd təsərrüfatının tərəqqisi və inkişafı üçün nə kimi tədbirləriniz olubdur? Ölkənin ticarətinin tərəqqisi üçün nə etmisiniz? Bilirsiniz ki, bu gün böyük dövlətlər bu işdən bir dəqiqə də qafil deyillər. Hətta öz ticarətlərinin genişlənməsi üçün milyonlarla pul xərcləyirlər. Lazım gələndə bu yolda qanlar axıtmaqdan da çəkinməmişlər. Bəs sizin tərəfinizdən hansı bir ciddi iqdamat əmələ gəlmişdir? Heç bilirsiniz ki, İran əmtəəsindən hər il xaricə nə qədər sadir olunur? Yaxud xaricdən İrana nə qədər əmtəə idxal edilir? Əcəba, heç mübarək xatirinizə gəlibdir ki, bir tədbir görəsiniz ölkədən sadir olunan əmtəənin miqdarı idxal edilən əmtəənin miqdarından artıq olsun, beləliklə də vətənin gəliri xərcindən çox olsun? Heç bilirsiniz ki, bu yolla əhalinin maddi qüdrəti artar, dövlətin xəzinəsi varlanar? Axı niyə İran əhalisi yaşayışına lazım olan ən kiçik şeylər üçün xarici ölkələrə möhtac olsun? Mum şamını allah yaradır, ya bəşər işidir? Məgər qənd göydən yağır? Əcəba, İranın torpağında qənd çuğunduru, yaxud şəkər qamışı göyərməzmi?! Məgər İran qoyunları və inəklərinin piyi xarici millətlərin mal-qarasının piyi kimi təmizlənə bilməz? İranın sel kimi xaricə axan pambığı onun əhalisinin paltarına kifayət etməzmi? Cənab vəzir, sizin heç İranın əhalisi və nüfuzunun sayından xəbəriniz vardırmı? Bizim milliyyət və qovmiyyətimizin varlığının və yaşamasının zamin olan doğumun miqdarını bilirsinizmi? İndiyədək Rusiyada, Osmanlı torpağında, Hindistanda səpələnmiş bu qədər iranlının mühacirət etməsinin səbəblərini öyrənmişsinizmi? Bu bəlanın qarşısını almaq üçün nə kimi tədbirlər görmüşsünüz? Millətin zəruri ehtiyacını ödəmək üçün heç olmasa bir neçə münasib vilayətlərdə cənabınızın adını daşıyan xırda fabriklərin təsis olunmasına nədəndir ki, təşəbbüs göstərmirsiniz? Buyuracaqsınız ki, fabrik açmaq vəzirin borcu və vəzifəsi deyil. Doğrudur, amma onu icad etmək üçün tədbir görmək, millətdə bu işə rəğbət oyatmaq, rəiyyətin bu sahədəki hüququnu qorumağı təzmin etmək bacarıqlı və ağıllı daxili işlər nazirinin vəzifəsidir. Vəzir millətin xoşbəxtliyinə səbəb olan bu kimi tədbirlərin kələfinin ucunu tapıb rəiyyətin əlinə verməlidir. Əgər etməsə məsuliyyət daşıdığına görə, hər cür məzəmmətə layiqdir. Nə üçün millətin halının pərişanlığı və hər tərəfə dağılmasının səbəbini soruşmursunuz? Nə səbəbə görə hər il İran əhalisindən neçə min nəfər cəlayi-vətən edir, Osmanlı, rus və hind torpaqlarına dağılır, qürbət vilayətlərdə dost-düşmən yanında zəlil-sərgərdan olub, fəlakət və pərişanlıqla əlbəyaxa olurlar? Sizcə artıq o gün gəlib çatmamışdırmı ki, İran nazirləri əhalini hakimlərə, hakimlər peşkarlara, peşkarlar bəylərbəyilərə, darğalara, onlar da kətxudalara, kətxudalar isə fərraşbaşı və naiblərə satmasınlar?! Axı hansı ölkədə görünübdür ki, şəhərin darğalığını icrayə versinlər, özü də ən alçaq və ən şərəfsiz adamlara? Axı insaf da yaxşı şeydir. Mədəni ölkələrdə bu, şərəfli vəzifə polis təşkilatının öhdəsindədir. Rəvamıdır ki, belə bir vəzifənin başında savadsız, abırsız-həyasız bir adam dursun? Bütün ləyaqətsizliyi və bacarıqsızlığı ilə işi-gücü hörmətli tacirlərin balalarına papış tikmək, müxtəlif bəhanələrlə onların məsuliyyətə cəlb edib başlarına minbir oyun açmaq olsun. Beş tüməm rüşvət almaq üçün onların üzərinə hər cür namünasib töhmətlər və iftiralar atsın, etibardan, hörmətdən salsın, abırlı-həyalı adamlardan, atası və qardaşından utanıb çəkindiklərinə görə heç bir təqsiri olmadan cərimə adı ilə əlli-altmış tümən kəsib, yaxalarından əl çəksin?!

Heç bilirsinizmi ki, sizin bu qanun-qaydasız gömrükxanalarınızda eyni daxili və ya xarici əmtəəyə birindən iki tümən, birindən bir tümən, başqasından guya atası sərbaz və ya qardaşı topçu olduğuna görə, beş qran gömrük haqqı alır və dost-düşmənin şəmadətinə bais olurlar? Daha bir işi qaydaya salmaq üçün pula, adama və ya göydən nazil olan bir təqdirə ehtiyac yoxdur ki?! Nə vaxtadək zalim hakimlərin əlində xalqla necə rəftar etməyi, kimdən nə qədər verki almağı müəyyənləşdirən bir təlimat kitabçası və əməl qaydası olmayacaq?! Allahın ən dəyərli əmanəti olan bu rəiyyət adlandırdığınız insanların halına nə vaxtadək etinasız qalacaqsınız? Onları nə vaxtadək mürüvvətsiz hakimlərin həvavü həvəsinin ixtiyarına verib, o alçaqların hər cür rəzil təmənnaları qarşısında məhkum edəcəksiniz? Əcəba, üç min illik İran dövləti özünün böyük şəhərlərində üç-dörd həkimi olan bir səhiyyə idarəsi təsis edə bilmir ki, heç olmasa o şəhərlərin əhalisi özünü həkim qələmə verən cahil, savadsız şarlatanların əcəl məllağısından nicat versin?! Nə üçün gərək ilk mərhələdə müalicəsi çox asan olan cüzam və bərəs xəstəliklərinin müalicəsi üçün xəstəxana olmasın?! Niyə gərək hər şəhərin girəcəyində müsafirlər bu xəstəliyə düçar olmuş bədbəxtlərin böyük bir dəstəsinə rast gəlsinlər? Bu murdar xəstəlikdən onların dodağı, burnu tökülüb, ağzı-gözü əyilibdir. O biçarələr özündən-özgədən kimə rast gəlirsə, əl açıb dilənirlər, özləri də vəhşi heyvanlar kimi çöllərdə yaşamalıdırlar. Ona görə ki, öz evindən, əhli-əyalından, yurdundan qovulmuşdur. Allaha and olsun, bir qeyrətli vətənpərvər adam üçün ölmək o bədbəxtlərin pərişan halını görməkdən min dəfə asandır. Mən ömrümdə onları bircə dəfə görmüşəm. İndi də o dəhşətli mənzərəni xatırlayanda ürəyim çırpınır. Amma siz onları hər gün görürsünüz, ancaq üzünüzə heç toz da qondurmursunuz. Bəs onlar sizin din qardaşlarınız, vətən övladları deyillərmi? Başqaları öz həmvətənlərindən bircəsinin həyatını qorumaq üçün min məşəqqətə qatlaşır, saysız-hesabsız pullar axıdırlar. Dost-düşmən yanında dövlətin və millətin xar və zəlil olmasına bais olanlar bu nöqsanların aradan qaldırılmasına o qədər də böyük vəsait lazım deyil. Əlacı çox asandır. Dövlətə dua etmək babətindən ildə altmışca tümən, o da bir neçə nəfərin vasitəçiliyi ilə, gəliri olan bir ruhaninin uşaqları, biçarə rəiyyətdən cərimə, rüşvət almaq nəticəsində iyirmi-otuz il ərzində beş kürur sərvət sahibi ola bilər, amma vətənin cüzi nöqsanlarını bərtərəf etmək üçün ümumi yardıma müraciət etmək olmazmı? Halbuki bu yolla həmin müqəddəs tədbirə sərəncam vermək mümkündür. Bu iş üçün yalnız xeyirxahlıq, tədbir, düzgünlük və tamahsızlıq lazımdır. Əgər millət özünü dövlətdən, dövlət isə özünü millətdən bilsə, bunların zahirən, ad etibarilə iki olub, həqiqətdə vahid olduğunu anlasalar bütün çətin işlər asanlaşar, tezliklə icrası mümkün olar. Vətənin bu iki əziz hissəsinin vəhdəti sayəsində tərəqqi yolunda heç bir maneə müqavimət göstərə bilməz.

Birlikdən törəyir həmişə dövlət, Ayrılıq gətirir kasıblıq, nikbət.

Ədalət və hüqut bərabərliyinin köməyi ilə bütün çətinliklərə qalib gəlmək olar. Mən bu səfər əsnasında İranın kiçik bir hissəsini görməklə ürəyim qanla doldu. Məmləkət pərişan, millət pərişan, ticarət pərişan, xəyal pərişan, əqidələr pərişan, şəhər pərişan, şah pərişan. İlahi, bu nə pərişanlıqdır?! Məəttəl qalmışam ki, belə bir pərişanlıqla daha bu vəzirlərin toplanmasına nə ehtiyac var imiş? Nökərinizin sizdən təvəqqe və ricası bundan ibarətdir ki, bütün bu pərişanlığın səbəbini buyurasınız.

Əgər allahın peyğəmbəri sizdən soruşsa ki, ey İran vəzirləri, ey millət başçıları, hanı mənim şəriətim, hanı sizin cahad etmə vəsaitiniz, hanı sizin mücahidləriniz, hanı sizin imanınız? Axı mən vətən məhəbbətini iman ilə yanaşı tutmuşam. Onda siz nə cavab verəcəksiniz? Bütün bunların yoxluğuna hansı səbəbi gətirəcəksiniz? Hərgah bir dost və ya düşmən sizdən soruşsa ki, bu əlli-altmış illik dinc şahlıq dövründə xaricdən heç bir müdaxilə olunmayıb, tam istiqlaliyyətlə hökmranlıq etdiyiniz halda, iyirmi beş kürur İran cəmiyyətindən necə oldu ki, iyirmi beş nəfər tərbiyə edə bilmədiniz ki, məmləkətin gömrük işini idarə edə bilsin. Daha Avropadan, xarici millətlərdən ağır, yüksək maaşla adam kirə eləyib, kömrüklərinizi onların əlinə tapşırmaya idiniz. Onda siz nə cavab verərsiniz?

Əgər bir əcnəbi sizdən soruşsa ki, bu altmış ilin ərzində necə oldu ki, bu genişlikdə münbit ölkənin maliyyəsinə bircə milyon tümən artıra bilmədiniz ki, vətənin müdafiəsi üçün məsrəf oluna idi. Onda ona nə kimi qaneedici cavab tapıb verəcəksiniz? Onu da qulluğunuza ərz eləyim ki, bu altmış ilin müddətində başqa yaxın və uzaq ölkələrin maliyyəsi bir neçə qat artmışdır. Onların abadlığı və cəmiyyəti də haman nisbətlə tərəqqi etmişdir.

Əgər sizin öz vicdanınız sizdən soruşsa ki, nə üçün ölkənin bütün gəlirini rüşvət, peşkəş və cəriməyə həsr edib, onun maliyyəsinin artmasına, ticarətinin, kənd təsərrüfatının inkişafına lazım olan şəraiti yaratmadınız, onda nə cavab verərsiniz ki, başıaşağılığınıza səbəb olmasın? Əcəba, qorxurdunuz ki, vətənin meşələrini islah etmək, sahibsiz mədənləri çıxarmaq və nəqliyyat vəsaiti hazırlamaqdan ələ gələn mənfəət biçarə rəiyyəti soyub talamaqdan aldığınız sərvətdən az olsunmu? Bəs siz bilmirsiniz ki, rəiyyət dövlətin əli, ayağı hesab olunur? Onların bugünkü fəlakəti beş gündən sonra sizin özünüzün fəlakət və xarlığınız deməkdir.”

Vəzir dedi:

“Boşboğazlığın qurtardı, ya yenə də vardır? Daha məndə taqət qalmadı, sənin bu cəfəngiyatına qulaq asa bilmirəm. Axmaq kişi, bu füzulluqları sənə hansı köpək oğlu öyrədibdir? Məkən mən axır-əzzaman peyğəmbərəm ki, ümmətin fikrinə qalam?! Hər kəsin özü üçün min dərdi, min qəmi var. Axmağın biri, iki saatdır çənə döyür, mən də hey qulaq asıram görüm nə deyəcək. Dur ayağa, dəlinin biri dəli! Cəhənnəm ol get işinin dalınca! Qəribə axmaq adamsan! Dur itil, ya allah, tez ol gözümdən rədd ol!”

Əlacsızlıq üzündən durub, gəldiyim yolla qayıtdım. Gördüm Məşədi Həsən bağçada ağacın altında tək oturub mürgüləyir. Dedim:

“Qardaş, dur ayağa gedək, yatmaq vaxtı deyil. Başını qaldırıb məni gördü, təəccüblə soruşdu:”

“Vəzirlə işini qurtardınmı?”

Cavab vermədim, güldüm. Yolda düşünürdüm ki, görəsən xarici işlər naziri ilə hərbi nazirin də yanına gedim, ya yox. Doğrusu, tərəddüd eləyirdim. Yenə də öz-özümə dedim: "Adam gərək iradəli olsun, hərçənd ki, bunlardan vətənin dərdlərinə dərman olmayacaq, amma yenə də görmək yaxşıdır. Heç olmasa deyilməliləri deyərəm, ürəyimi boşaldaram, müəyyən qədər təskinlik taparam." Məşədi Həsənə dedim:

“Gedək xarici işlər nazirliyinə.”

“Nə eybi var, gedək,” -- dedi.

Xarici işlər nazirliyinə gəlib çatdıq. Qapının qabağında neçə fərraş, bir nəfər də rus kazakı dayanmışdı. Fərraşlardan Mirzə Kazım bəyin sorağını tutdum. Göstərdilər. Xoş simalı bir kişi idi. Yaxınlaşıb salam verdim, Hacıxanın məktubunu təqdim etdim. Alıb oxudu, ərəbcə çox mehribanlıqla soruşdu:

“Ərəb dilini bilirsinizmi?”

“Bilirəm,” -- dedim.

Yer göstərib ərəbcə dedi:

“Buyurun əyləşin.”

Əyləşdim. Xidmətçisini çağırıb çay istədi. Çay içəndən sonra durub otaqdan çıxdı. Az keçmədən qayıdıb gəldi. Sonra dedi:

“Bir az gözləyin, rus səfirliyinin birinci müavini vəzirin yanındadır. Otağı xəlvət eləyiblər.” Mən o saat anladım ki, Rusiya səfirliyi filan imtiyazın ingilislərə verilməsindən təşvişə düşmüşdür. Söhbət və xəlvət də həmin mətləb üçündür. İstəyirlər o müqavilə pozulsun, ya da özləri ona oxşar bir imtiyaz ələ keçirsinlər. Təsadüfən, sonar məlum oldu ki, danışıqlar elə həmin mətləb üstündə imiş. Bir saatdan sonra Mirzə Kazım bəy yenidən otaqdan çıxdı. Qayıdan baş vəzirin xidmətçilərindən biri ilə gəldi. Məni ona göstərib dedi:

“Vəzirin hüzuruna gedəcək.”

Bir neçə qapıdan keçdikdən sonra xidmətçi dayandı, pərdəni yuxarı qaldırdı. Otağa daxil oldum. Gördüm vəzir durub otaqda gəzişir. Salam verib təzim elədim. Buyurdu:

“Nə var?”

Mən daxili işlər nazirinin görüşündə söylədiyim müqəddiməni burada da işə salıb, oturmaq icazəsi istədim. Vəzir soruşdu:

“Sən Misirdən gəlmisənmi?”

“Bəli,” -- dedim. Bildim ki, Mirzə Kazım bəy mənim haqqımda ona məlumat vermişdir. “Hansı dövlətin rəiyyətisən,” -- deyə vəzir soruşdu.

“İran rəiyyətiyəm,” -- dedim.

“Eşitmişəm Misirdə İran rəiyyəti olan bütün varlılar təbəəlikdən çıxıblar, başqa dövlətlərin təbəəliyini qəbul eləyiblər.”

Mən əlavə etdim:

“Bəli, məndən başqa.”

Vəzir gülümsünüb əyləşdi. Mənə də oturmağı təklif etdi. Burada yenə də xahiş etdim ki, ərz edəcəyim mətləbə hövsələ ilə axıra qədər qulaq assın. Vəzir dedi:

“Arxayın ola bilərsən, bu şərtlə ki, sözlərin mənasız və cəfəngiyat olmasın.”

“Mən hər nə desəm milli qeyrət üzündən deyəcəyəm, sizdən heç bir şey təvəqqe və təmənna etməyəcəyəm,” -- dedim.

“Buyur görək,” -- dedi.

Mən sözə başladım:

“Cənab vəzir, sizdən İran millətinin qərib və qəyur bir fərdi soruşur ki, aya, sizin konsulların xarici ölkələrdə törətdikləri alçaq işlərdən xəbəriniz vardırmı? Əcnəbilərin yanında İran millətinin təbəəlik vəsiqəsi hesab olunan bu təzkirələr nə vaxtadək əttarların ədviyyə-istiot bükdüyü məsrəfsiz kağızlar kimi qədir-qiymətsiz olacaq?! Bizim milli şərəfimizin bu mötəbər sənədi haçanadək qumar vərəqləri kimi müxtəlif yerlərdə müxtəlif qiymətlərə, məsələn, Tehranda beş qrana, Təbrizdə bir tümənə, Araz qırağında on beş qrana, Qafqazda dörd manat yarıma, Osmanlı torpağında yetmiş beş quruşa satılacaqdır?! Bundan əlavə, sizin məmurlarınız hər yerdə bu təzkirələri xarici ölkələrin təbəələri olan xəspuşlara, oğru-şarlatanlara satırlar. Bu xəspuşlar Osmanlı ölkələrində, Rusiyada, hətta Avropada özlərini İran təbəəsi adlandırır, minbir fırıldağa əl atırlar. Bizi yetmiş iki millət yanında rüsvay edirlər.... Belə bir biabırçılıqdan sonra o konsulun hörməti və ya üzərində bizim dövlət və millətin nişan və əlaməti olan təzkirənin zərrəcə etibarı qalarmı?! Heç rəvamıdır ki, sizin də bir para səfirləriniz bir neçə murdar lirənin müqabilində öz yüksək məqamlarından utanmayıb, bilə-bilə, düşünə-düşünə belə bir böyük rüsvayçılığa əl atırlar. Bu lənətə gəlmiş rüşvət nə vaxtadək sizin məmurları məsuliyyətə cəlb etməyə, cəzalandırmağa mane olacaq?! Əcəba, hələ də bu rüsvayçılıqların qarşısını almaq, dövləti, milləti bu bədnamçılıq boyunduruğundan xilas etmək vaxtı gəlib çatmamışdırmı?!

Bu intizamsızlıqların nəticəsində əcnəbi dövlətlərin konsulları nə vaxtadək bizim vətənimizdə əllərindən gələni edəcəklər? Bunların əksinə, haçanadək sizin Osmanlı, rus ölkələrindəki konsullarınız öz təqsirlərini ört-basdır etmək üçün yerli hakimlərin və qubernatorların əlaltıları kimi onlara yaltaqlanacaq və alçalacaqlar?! Haçanadək əcnəbi konsullarının bu özbaşınalığını İran dövlətinin bacarıqsızlığı və zəifliyi ilə izah edəcəklər?! Siz isə belə bir fikrin düzgün olmadığını dərk etməyəcəksiniz?! Axı dünyada zəif dövlətlər çoxdur. Hərgah qərar olsa ki, güclülər zəifləri əzib pamal eləsinlər, onda dünya bir-birinə dəyər, bəli, o dövlətin ki, yazılıb təsdiq olunmuş müəyyən bir qanunu yoxdur, hər nə istəsələr ona edərlər. Başqası da bu işə mane olmaz. İndi İngiltərə, Fransa və ya Rusiyanın general konsulunun hünərləri varsa hökuməti təzə təşkil tapmış, cəmiyyəti isə üç milyondan artıq olmayan Bolqarıstanda bir işə müdaxilə etsin və ya bolqar təbəələrindən birinə desin ki, buradan dur, orada otur. Haman gün onun ayaqqabılarını cütləyib qoyarlar qabağına. Necə ki, indiyədək dəfələrlə bu işi eləyiblər.

Xarici səfirlər və konsullar İranda etdikləri özbaşınalıqları bəlkə də İran səfirləri və məmurlarından öyrənmişlər? Bu məmurlar, təbəələrin hüququnu müdafiə etməyə borclu olduqları halda, onları açıqca çalıb çapdıqları bir təqdirdə xarici məmurlardan daha nə gözləmək olar?! Özümüzün qanunumuz və ədalətimiz olmadığı halda, onlara nə dil ilə demək olar ki, bizlə qanunla, ədalətlə rəftar eləyin? Bu acınacaqlı vəziyyətdən, cənab vəzir, allaha pənah aparıram. Haraya ayaq basırsan ah-nalələrinin tüstüsü ilə göyləri qaraldan, ürəyi od tutub yanan iranlılara rast gəlirsən. Onlar ölkənin daxilində olan zülm, haqsızlıq nəticəsində baş götürüb qaçır, xaricdə isə ondan daha betər cəfalara düçar olurlar. Osmanlı torpağında, Rusiyada hər hansı kəndə, qəsəbəyə getsən görəcəksən ki, bir ovuc arsız, işsiz avara fərraş bir adamın başına toplanıb onun adını qoyublar konsul. Hamısı əlbir olub, dövlət dəftərində heç bir ismi-rəsmiləri olmayan bu cəlayi-vətən etmiş biçarələrin canına daraşıblar. Sağa keçirlər, kəsirlər, sola keçirlər, siyirirlər. Əvvəla, məmləkətin daxilində nə üçün zülm qapıları bağlanılmır ki, bu yazıqlar da vətənlərini tərk etməyə məcbur olmasınlar? İkincisi, nə üçün konsullar bu fəqir-füqəranın hər birisindən gərək təzkirə pulu ünvanı ilə beş manat alıb, öz cibinə salsın?! Əgər buyursanız ki, onlara bu pulu maaş əvəzinə veririk, allah haqqı, aldanırsınız. Çünki bu pulu dövlət özü alıb həmin utanmaz mürüvvətsizlərə maaş versə, ildə dövlət xəzinəsinin gəliri xeyli artar, bu kimi rüsvayçılıqlar da müəyyən dərəcədə azalar. Hal-hazırda Osmanlı ölkəsində və Rusiyada bir iranlı öldükdə, hansı təbəqəyə mənsub olmasından asılı olmayaraq, onun birinci varisi həmin səfirlər və konsullardır. Ölünün vərəsələri və tələbkarlarının gücü çatdıqda onlara da müəyyən pay düşəcəkdir. Əks təqdirdə, əllərinə heç bir şey çatmayacaq. Pasport məsələsi də bunun tayıdır. Dəqiq şəkildə hesablanıb məlum olmuşdur ki, hər bir iranlı, hər hansı sərhəddən gedir-getsin, Məkkəni ziyarət eləyib qayıdanadək qırx beş tümən təzkirə və qolçəkmə pulu verməlidir. Hər il azı dörd min nəfər iranlı Məkkənin ziyarətinə gedir. Bunların təzkirə pulu ildə yüz altmış min tüməndən artıq olur. Bu pulla Rusiyanın və Osmanlı ölkəsinin bütün mühüm və lazımi yerlərində müəyyən maaş və təlimatla konsul saxlamaq mümkündür. Maaş verildikdə isə, konsullardan şikayət olunarsa, onları məsuliyyətə cəlb edib, cəzalandırmaq da caizdir. Bizim və bütün müsəlmanların qibləsinin darvazası hesab olunan Cəddə limanında təsərrüfat işlərinə baxan məmur nəcib, ədəbli, dindar, şahnərəst, bilikli, savadlı ailəyə mənsub bir adam olarsa, bunun nə eybi var? Oranın təsərrüfat işinə baxan məmurun vəzifəsi hərraca qoyulur. Bu vəzifə hər il müzaidə ilə bir-iki min lirə müqabilində hər bir atasından xəbərsiz, alçaq, savadsızın əlinə tapşırılır ki, o da hörmət və hüquqlarının qorunması dövlətin öhdəsində olan hacıların canına, malına hakim kəsilir. Hökumət hər bir təzkirədən bir tüməndən artıq almadığı halda o, utanmadan, çəkinmədən yarım lirə alır ki, bu da iki tümən yarım eləyir. Hələ bundan sonra da camaatın yaxasından əl çəkmir, hamballar və dəvəçilərlə əlbir olub, hacıları çapır. Bir dəvəni və ya ulağı Cəddədən Məkkəyə kirə edəndə başqalarından, yəni Osmanlı, Misir, Əlcəzair, Hollandiya, Hind və Qafqaz müsəlmanlarından otuz quruş aldıqları halda iranlıdan iki yüz quruş, yəni altı dəfə artıq tələb edirdilər. Bu məsələləri hər il qəzetlər yazır və hacıların fəryadı göylərə yüksəlir. Amma bu fəryadları eşidən qulaq hanı?! Onlara zülm edən həyasızlar heç bir cəza almırlar. Üç aylıq müvəqqəti konsulların İran hacılarından hər il Cəddədə aldıqları pul bir səfirin maaşına kifayət edər. Cənab vəzir, əgər mənim bu dediklərimdən xəbəriniz vardır və bunların əhəmiyyətsiz olduğunu zənn eləyirsinizsə, onda icazə verin ərz eləyim ki, çox insafsız adamsınız. Xəbəriniz yoxdursa, başqa sözlə, sizin öhdənizdə olan idarələrdə nələr olduğunu bilmirsinizsə, onda hamının haqqı var ki, sizi başısoyuq bir adam hesab eləsin və bu yüksək məqama layiq olmadığınızı söyləsin. Vəssəlam.”

Vəzir gərnəşərək yerindəcə dik oturdu, məni başdan-ayağa süzüb dedi:

“Ərəbistanın tərbiyəsi bundan artıq olmaz ki!...

Axmaq kişi, sən nə dili uzun, qafasız adammışsan. Qanun adını eşidib dilinə dolamısan. Bir ucdan qanundan dəm vurursan. Daha bunu qanmırsan ki, başqa dövlətlərdə bircə qanun vardır ki, ildə bir dəfə də icra olunmur. Bizim ölkəmizdə hər bir nazirliyin özünün ayrıca qanunu var.

Onların hər birinin hökmü də yarım saat ərzində yerinə yetirilir. Sənin bircə işindən xoşum gəldi ki, İran təbəəliyindən çıxmamısan. Yoxsa səninlə başqa cür rəftar edərdim. Dur ayağa, cəhənnəm ol, ya allah!...”

Gördüm oturmaq yeri deyil. Durub yola düşdüm. Xəcalətimdən tərləyib, cimcilaq su olmuşdum. Mirzə Kazım bəy sevincək gəlib soruşdu:

“Misir konsulundan şikayət elədinmi?”

“Yox,” -- dedim. -- “Məsələ başqadır. Xudahafiz.”

Məşədi Həsən ilə oradan çıxıb dedim:

“Hərçənd ki, daha gecdir. Amma bu gün bu işi başa çatdırmaq lazımdır. Gedək hərbi nazirliyə, görək başımıza nə gəlir.”

Hərbi nazirliyə gəlib çatdıqda qarovullardan hər birinin tüfəngləri baş-başa çatıb bir tərəfdə oturub çubuq çəkdiklərini gördüm. İçəri girmək istədim. Soruşdular:

“Haraya?”

Məşədi Həsən dedi:

“Ərizəçidir.”

Bilmirəm, nə işarə elədilər. Məşədi Həsən dedi:

“Yaxşı, yaxşı, qayıdan baş.”

İçəri girdik. Əsəd bəy fərraşbaşının sorağını tutduq. Otağını göstərdilər. Gördüm on yeddi yaşında gözəl bir oğlandır. Əynində başdan ayağa güləbətinli sərdarısı var idi. Vüqarla yuxarı başda əyləşmişdi. Salam verib, kəmali-ədəblə Hacıxanın məktubunu təqdim elədim. Oxuyub soruşdu:

“Kimdəndir?”

Dedim:

“Gərək möhürü və imzası olmuş ola.”

Dedi:

“Möhür və imza Məmmədəlidir. Amma tanımıram.”

Dedim:

“Hacıxandır.”

Kağızı mənim üstümə tullayıb:

“Bu gün olmaz,” -- dedi. Sonra üzünü yana çevirdi. Yaxınlaşıb kağızı yerdən götürmək bəhanəsi ilə yavaşca bir imperial ovcuna qoyaraq dedim:

“Fərraşbaşı, mən qəribəm, həm də müsafirəm, təvəqqe eləyirəm....”

Mən sözümü qurtarmamış imperialı görən kimi dedi:

“Deyin qulluqçu Mirzağa gəlsin buraya.”

Gördüm üzü günəş kimi şölə saçan, ondan da xoşgül bir oğlan gəldi. Əsəd bəy soruşdu: “Vəzir təkdirmi?”

“Yox,” -- dedi, -- “sərtib Gərrusi oradadır. Pul təhvil verir, nazir də oradadır.”

Əsəd bəy mənə dedi:

“Bir az əyləş.” -- Sonra Mirzağaya tapşırdı ki, vəzir tək olan kimi ona xəbər versin.

Yarım saatdan sonra Mirzağa gəlib, hamının getdiyini bildirdi. Fərraşbaşı otaqdan çıxdı. Az sonra qayıdıb məni işarə ilə çağırdı. Durub onun dalınca getdim. Ağzını qulağıma yaxınlaşdırıb dedi:

“Bu qulluqçuya bir zad ver.”

“Gözüm üstə,” -- dedim.

Üç dənə beş qranlığım var idi, çıxarıb hamısını verdim. Pərdəni qaldırdı. Gördüm vəzir pul kisələrini iki fərraşa yükləyib başqa qapıdan yola saldı. Ortalıqda bir az qızıl pul qalmışdı. Vəzir onları bircə-bircə tərəzidə çəkirdi. Mən baş əyib əllərim döşümdə dayanmışdım. Bu vəziyyət on dəqiqədən artıq davam elədi. Vəzir pulları çəkib tirmə kisəyə qoyandan sonra üzünü mənə tərəf çevirdi.

“Nə istəyirsən?” -- dedi.

“Ərzim var,” -- dedim.

“De görək!”

Daxili və xarici işlər nazirləri ilə görüşən vaxt söylədiyim ilk sözləri deyib əyləşmək izni istədim. Təəccüblə məni başdan ayağa qədər süzüb dedi:

“Ağa füzul, sözünü ayaq üstə deyə bilməzsənmi? Xəstə-zad deyilsən ki?!”

“Ərzim bir qədər uzundur,” -- dedim.

“Nə qədər uzun olur-olsun, ayaq üstə dayan, söylə,” -- dedi.

Gördüm oturmağa icazə verməyəcək. Qanı da bərk qara idi. Bir söz desəydim yanından qova bilərdi. Bununla belə dedim:

“Cənab vəzir, sizi and verirəm islampənah padşahın cıqqasına, izin verin oturum, öz dərdimi söyləyim.”

İstər-istəməz dedi:

“Əyləş görək.”

Mən oturdum. Ərz elədim:

“Mən allahın bir səyyah bəndəsiyəm. Özüm də Cəfəriməzhəb müsəlmanam. Bütün Avropa ölkələrini gəzmişəm. Bir çox dövlətlərin qoşunlarını görmüşəm. Onların nizam-intizamından, hərbi nazirlərinin halından xəbərdaram. Müqəddəs Məşhəd şəhərindən paytaxt hesab olunan bu şəhərə qədər mən sərhəd qoşunlarının kazarmasından, top-topxanadan, sursatdan, qaladan, müdafiə xəttindən, bürcdən bir iz-əsər görmədim. Təkcə Məşhəd şəhərində bir neçə nəfər sərbaz gördüm. Kaş ki, heç onları da görməyə idim. Hamısı muzdurların, palçıq işində işləyən fəhlələrin günündə idilər. İndi bu qədim tarixə malik olan dövlətin hərbi naziri olan cənabınızdan soruşuram: İran dövlətinin vəziyyəti iki haldan kənarda deyil. Ya bütün qonşularla sülh ilə rəftar edib, xatircəmsiniz ki, heç bir müharibə olmayacaqdır. Belə olduqda daha bu qədər sərtip, mirpənc, əmirtuman, sərdar əkrəm, sərdar əfxəm, sərdar əzəm, hərbi nazirlik və kağız üzərində yazdığınız iki yüz min nəfərlik qoşun nəyə lazımdır? Mübarək ərki qorumaq üçün iki-üç fövc qoşun kifayət elər. Hər şəhəri də bir hakimə tapşırarsınız. O da otuz-qırx nəfər maaşsız türk və iraqlı fərraşı ilə haman şəhəri qoruyar. Ona görə ki, iranlı padşaha itaət etməyi özünə borc bilir. Tutaq ki, belə olmadı, ikinci hal üz verdi. Belə fərz edək ki, İran dövlətinin qarşısına bir düşmən çıxacaq. İran dövləti də onunla müharibə etməyə məcbur olacaq. Belə olduqda sizin müasir dövrün tələb etdiyi səviyyədə təlim görmüş qoşununuz bəs hanı? Müharibə sursatı, düşmənin qarşısını ala bilən silah, top-tüfənginiz haradadır? Silah anbarları, qoşun üçün lazım olan geyim hanı? Sizin sərhəd qoşunlarınız neçə fövcdür? Onlar sərhəddin hansı mühüm nöqtələrində yerləşdirilmişdir? Sizin hərbi xəstəxanalarınız hanı? Ordularınızın həkimləri, cərrahları kimlərdir? Dava-dərman və cərrahlıq üçün lazım olan avadanlığınızı harada yerləşdirirsiniz? Millət və vətən yolunda şəhid olanları və yaralananları hansı nəqliyyat vasitəsi ilə müharibə meydanından arxaya daşıyacaqsınız? Vətəni və dini müdafiə edən mücahidlər üçün məmləkətin hansı yerlərnidə saxlolar tikibsiniz? Düşmənin hücumlarını dəf etmək üçün hansı yerlərdə zəruri vaxtlarda işə yarayan möhkəm və alınmaz qalalar düzəltmisiniz? Dörd tərəfdən vətənimizə göz dikən saysız-hesabsız düşmənlərin qarşısını iyirmi yaşlı sərtiplərlə, altmış yaşlı əsgərlərlə almaq olarmı? Bu qədər iyirmi yaşlı sərtiplər dövlətin və millətin yolunda hansı parlaq xidmətlərinə görə sərtiplik həmayili və qılıncına layiq hesab ediliblər?”

Söz buraya çatanda vəzirin rəngi ağappaq oldu. Qorxunc səslə bağırdı:

“Əsəd, Əsəd, Əsəd!”

Əsəd bəy fərraşbaşı gəldi. Vəzir dedi:

“Bu füzul, ağzı yava köpək oğlunu hansı it oğlu buraya buraxıbdır?”

Əsəd bəy qorxa-qorxa dedi:

“Qurban, Hacıxan mənə bir məktub yazmışdı.”

“....Yemişdi atasıynan,” -- dedi. -- “Vurun bu köpək oğlunu, vurun! Vurun! Çəkin atın bayıra!”

Daha bilmədim ki, nə oldu. Hey sillə, təpik idi ki, yağış kimi mənim üz-gözümə yağırdı. Bir vaxt gördüm ki, nə çiynimdə əba qalıb, nə də başımda papaq. Beş-altı nəfər əl-ayağımdan, yaxamdan tutub sürüyür. Pilləkanların başında belimdən elə bir təpik ilişdirdilər ki, axırıncı pillədən düşüb yerə sərildim, neçə nəfər də aşağıdan hücum çəkdilər. Tutub zindana aparmaq istədilər. Dedim: “Baba, allah rizasına, əl çəkin mənim yaxamdan. Vəzir buyurdu ki, salın bayıra, daha demədi ki, dama basın.”

Dedilər olmaz!

Məşədi Həsən özünü yetirdi. İngiliscə soruşdu:

“Aman, qardaşım, sənə nə oldu?”

Cavab verdim:

“Olan oldu. Amma tutmaq hökmü verməyibdir. Bir təhər elə buradan başımızı götürüb qaçaq.” “Pulun var?” -- deyə Məşədi Həsən soruşdu.

“Heç nə yoxumdur,” -- dedim.

“Saatını çıxart,” -- dedi.

Nə qədər istədim saatımı cibimdən çıxaram, bacarmadım, əlim əsirdi. Məşədi Həsən cibimi cırıb, saatı çıxartdı. Zənciri ilə fərraşlara verdi. Onlar bizim yaxamızdan əl çəkib, saata qiymət qoymaq, dəyərini bölüşdürməklə məşğul oldular. Biz aradan çıxdıq. Küçədə özümə gələndə gördüm ki, başım açıqdır, əbam da çiynimdə deyil. Məşədi Həsənə dedim:

“Qardaş, tutalım ki, əbasız getmək olar, axı başıaçıq neyləyim?”

Məşədi Həsən fərraşlardan birinə bir qran vəd edib, papağımın dalınca göndərdi. Fərraş papağımı gətirib bir qranı aldı. Bu dəfə də qarovulların girinə keçdik; onlar da bizdən çaypulu istəyirdilər. Bilmirəm, Məşədi Həsən onlara nə verdi. Oradan da bir təhər keçdik. Əzilmiş, didilmiş bədən, axsaq ayaq və ağlar gözlərlə bir təhər evə tərəf yollandıq. Yolda Məşədi Həsənə yalvarıb iltimas elədim ki, mənim başıma gələn hadisə haqqında Yusif əmiyə bir kəlmə belə deməsin.

Evə çatdıq, Yüsif əmi məni görən kimi dəhşət içərisində özünü mənə çatdırıb dedi:

“Vay, vay, bəy ağa, sənə nə olub, rəngin niyə belə qaçıb, nə üçün bədənin əsir?”

Dedim:

“Cavab vermək halım yoxdur, yorğan-döşək gətirin.”

Yusif əmi yorğan-döşək gətirən kimi mən huşsuz düşdüm. Özümə gələndə gördüm çıraq yanır. Neçə nəfər mənim ətrafıma toplaşmışdı. Onlardan biri nəbzimi bir əli ilə tutmuş, o biri əlini alnıma qoymuşdu. Bildim ki, həkimdir. Mən gözlərimi açan kimi həkim soruşdu:

“Necəsən, haran ağrıyır?”

“Heç yerim ağrımır,” -- dedim.

Həkim üzünü Yusif əmiyə tutub dedi:

“Qorxma, allah haqqı, heç bir qorxusu yoxdur.”

Gördüm Yusif əmi ağlaya-ağlaya deyir:

“Ay həkimbaşı, qurbanın olum, buna bir şey olsa mən daha anasının yanına gedə bilmərəm. Gərək özümü öldürüm.”

Həkim yenə də dedi:

“Allahın bəndəsi, and içirəm ki, heç nəyi deyil. Bir az iztirab keçirib, ürəyi narahatdır. Bu da ona qəflətən üz verən kədərli bir hadisədən ola bilər. Əhəmiyyəti yoxdur, keçib gedər. Əgər içki içəndir, bir az konyak, ya da köhnə çaxır verin içsin. Onda rahatlanar.”

Yusif əmi dedi:

“İndiyəcən içməyib, əgər lazım bilirsinizsə, çarə yoxdur, verməliyik içsin.”

Mən bunu eşidən kimi dedim:

“Allah eləməsin, ölsəm də içmərəm. Yusif əmi, mən xəstə deyiləm. Ürəyini sıxma.”

Dikəlib yerimdə oturdum. Həkim dedi:

“Bir şeylə başını məşğul eləyin. Nəyə çox həvəsi varsa onu verin. Şer kitabı verin, ya da çalan, oxuyan çağırın, bir az kefi kökəlsin.”

Yusif əmi dedi:

“"Tarixi-Nadiri" kitabını daha çox xoşlayır.”

Həkim güldü, bunu Yusif əminin sadəlövhlüyünə yozdu. Sonra dedi:

“Bir az nanə cövhəri alıb gətirin, çay qoyun, iki-üç damcı çayına damızdırın verin içsin.”

Həkim iki şüşədə içməli dərman üçün nüsxə yazıb verdi. Həm də tapşırdı ki, hər iki saat yarımdan bir yarım fincan qəhvə içdirin.

“İnşaallah, daha bundan sonra həkim-zad lazım olmayacaq,” -- dedi. -- “Əgər lazım olarsa yenə də mənə xəbər verin, gələrəm, allah amanında.”

Məşədi Həsən beş qran həkimə verdi. Özü də dərmanları almağa getdi. Az keçmədən dərmanla qayıtdı. Bu vurhayda mən tez-tez Məşədi Həsənə işarə ilə andırırdım ki, mətləbi Yusif əmidən gizlin saxlasın. Birdən yadıma düşdü ki, yazıq Məşədi Həsən nahar da yeməyibdir. Üzr istədim. Dedi:

“Heç eybi yoxdur, canınız sağ olsun.”

Yusif əmi məndən soruşdu:

“Bəs sən özün harada nahar yemisən?”

“Mən başqa yerdə nahar yemişəm,” -- dedim.

Məşədi Həsən güldü.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Səyahətnamənin mətni

Gecədən xeyli keçmişdi. Çörək yedik, sonra dedim:“Qardaş, yoldan gəlmisiniz, yəqin ki, yorğunsunuz, nə qədər tez dincəlsəniz bir o qədər yaxşıdır. Buyurun dincəlin, sizə yaxşı istirahət etməyi arzulayıram.”

17 dəq
Səyahətnamənin mətni, 2

“Qorxma,” -- dedim, -- “bizim bir neçə köynək-tumandan savayı bir şeyimiz yoxdur. Nə tacirik, nə də sərraf.”Ancaq xidmətçinin bu haləti məni həm təəccübləndirdi, həm də ona gülməyim tutdu. Nə isə, mehmanxanadan çıxıb dəniz kənarına getdik. Hər tərəfə baxdım, yenə də Batumda olduğu kimi, həmvilayətlərimizi gördüm. Dəstə-dəstə özlərini günə verib bitlənirdilər. Bizdən bir qədər aralı bir dəstə adam toplaşdı. Səs-küy ucaldı. Birini döyüb ucadan deyirdilər: "Bu köpəkoğlu həmşərini vurun!"[3]. Çatan o adamı döyürdü. Mən camaatdan soruşdum ki, bunun günahı nədir, nəçidir və nə üçün döyülür? Dedilər iranlıdır, özü də muzdurdur. Sahibi Bakı əhalisindən olan bir müsəlmanın gəmisində işləyir. Onu vuranlar da gəmi muzdurlarıdır. Özləri də bu şəhərin əhalisindəndirlər.

15 dəq
Səyahətnamənin mətni, 3

“Gəl mənim sözümə qulaq as, elə gəldiyimiz yolla Misirə qayıdaq,” -- dedi. -- “Mən sizin xasiyyətinizə yaxşı bələdəm. Bu ölkədə hər gün bir xoşagəlməyən hadisəyə rast gəlib, qüssə eləyirsən. Qorxuram, allah eləməmiş, xəstələnib eləyəsən. Onda mən sənin anana nə cavab verərəm? İranın bir hissəsini gördünüz. Tehran da Xorasanın tayıdır. "Bir ovuc bir xalvarın nümunəsidir" demişlər. "İlin yaxşı-pisi yazından bəllənər". Tehranda sənin könlünü açan bir şey görməyəcəksən.”Mən Yusif əminin xahişini rədd etdim:

13 dəq
Səyahətnamənin mətni, 4

Xülasə, Damğandan da köçüb, neçə gündən sonra Bəstamın Şahrud şəhərinə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdar dedi:“İki gün burada qalacağıq. Ancaq sizə gərək bağda çadır quram, orada qalasınız; çünki bu şəhərdə gənə var, qərib adamları sancanda bərk azarlayırlar.”

10 dəq

Başqa şairlərin şeirləri