İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 19
Səhifə 1 / 2
گفتوگوی یک نفر ایرانی با یک نفر فرنگی در برلن
آنانکه وضع باغهای ملی فرنگستان را، در هنگام بهار و فصل تابستان، مشاهده نمودهاند، بر شکوه و جلوهٔ شبانگاه آنها که شعاع چراغهای الکتریک ساحت آنجا را منور و رشک باغ مینو میسازد به خوبی آگاهاند. به جهت ایشان تعریف و توصیف نمودن البته بیجاست و همجنان از برای برخی مردمان خاورستان که این وضع محیرالعقول را ندیدهاند، تعریف آن بیحاصل است، زیرا درخور گنجایش حوصله و پذیرایی اذهان آنان نیست. قبول ننمودن سهل است، حمل بر مبالغه و دروغ نموده و بدین مصراع با طرف مقابل مقابله مینمایند: «جهان دیده بسیار گوید دروغ!»
بهتر آنکه از تعریف و توصیف صرفنظر نموده، آغاز به اظهار مطلب شود. در ماه مه افرنجی ۱۹۰۲، شبی از شبها، در برلن با یک نفر ایرانی رفیق بنده -که اهل وطن بود- به عزم گردش از منزل خویش بیرون شدیم. گردشکنان وارد باغ شده پس از اندک تفرج جهت آسایش در قناپه [کاناپه] نشسته برای رفع کسالت چایی خواستیم. هم به آشامیدن چایی مشغول و هم با دیدهٔ حیرت و غبطه به وضع زندگانی نیک و آسایش و خوشبختی اروپاییان نگران بودیم، که آن شب تار کوکب اقبال آن گروه بختیار را چه سان رخشنده به نظر درآورده، و شکوه باغ را نیز از نظر دقت و ملاحظه دور نمیداشتیم و در آن اندیشه بودم که این مغربیان وحشی چگونه این همه اسباب آسایش را جهت خود فراهم آوردهاند و از پیروی کدام دانش و تدبیر این قطعهٔ زمین را، با عدم استطاعت و استعداد، از برای آرامش خود چون بهشت برین آراستهاند و نخستین نعمت بهشتی را که مایهٔ حیات ابدی ساکنان آنجا و بلکه از لوازم حیاتیهٔ دو جهان است، یعنی آزادی خیال، چگونه به چنگ آوردهاند و امر معیشت خود را در سایهٔ تربیت کدام دانشمندی به این پایه رسانیده و بدین اصول و مایه ترتیب و تنظیم دادهاند. این فکر و خیال مرا مستغرق دریای حسرت و انفعال نموده، مات و متحیر غرق بحر اندیشه بودم که ناگاه نظرم به دو مرد و زن افتاد، که نزدیک ما سر پا ایستاده در جستوجوی جای نشستن بودند. چون اطراف و تمام میزهای میان باغ را گرفته بودند، یکی از ایشان با کمال فروتنی کلاه ادب از سر برداشته و به قانون خود لازمهٔ تواضع و رسم سلام به جا آورده گفت: «آقایان! چون در سر میزها جای نیست، اگر اذن میفرمایید، ما هم در آن طرف میز شما که خالی است قدری نشسته آسایش کنیم، ما را رهین منت خواهید فرمود.» این بنده نیز با کمال گشادهرویی جواب دادم: «معاللمنونیه! جهت پذیرفتن مهیاییم.» پس از تشکر به رفقای خود اشاره کرد بیایید. آمده نشستند، خدمتکار را صدا کرده آنچه میل ایشان بود طلب نمودند. پس از ربع ساعت، یکی از آنان مرا مخاطب داشته گفت: «جناب آقا! اجازه میفرمایید با شما صحبت کنم؟» پاسخ دادم: «اگر بنده را قابل مصاحبت بدانید، زهی بختیاری!»
از این جواب مسرور گشته به قانون آنجا جهت تشکر از جای برخاسته و دست مرا گرفته و گفت: «از وضع لباس، خاصه کلاه که بر سر دارید، مینماید که جناب شما از اهالی ایران میباشید. ولی بفرمایید ببینم از ملتزمین رکاب همایون شاهنشاهی میباشید یا خیر؟»
پاسخ دادم: «خیر!»
گفت: «آیا به جهت تجارت تشریف آوردهاید؟»
گفتم: «نه، بلکه از روسیه به عزم سیاحت چند روزه آمدهام.»
سؤال نمود: «از زبانهای اروپا به کدام آشنایید؟»
گفتم: «اندک فرانسوی و آلمانی و قدری زبان روسی را بلدم.»
چند کلمه با آلمانی پرسید دید خوب نمیدانم. خواست روسی حرف زند، دیدم روسی را هم او خوب نمیداند.
اظهار نمود: «میخواهم با شما پارسی مکالمه نمایم، اما میترسم به من بخندید.»
گفتم: «نباید مرا اینقدر بیادب تصور نموده باشید.»
از این جواب اظهار ممنونیت کرد و تشکر نموده متوجه به رفقای خود شده گفت: «عذر تقصیر خود را رجا مینمایم، زیرا از مصاحبت شما قدری دست برمیدارم و اجازه میطلبم. جهت آنکه به زبان پارسی واقف نیستید دلتنگ خواهید شد ولی در ثانی به شما ترجمه خواهم نمود.»
رفقای او اظهار داشتند: «ما نیز با یکدیگر مشغول صحبت هستیم. شما مهمانان خود را مشغول نمایید.»
پس از دستوری یافتن از رفقای خود، به من گفت: «از شما یک خواهش دارم؛ نمیدانم قبول خواهید فرمود؟»
گفتم: «بفرمایید!»
گفت: «شما را در نخستین پایه متفکر و اندوهناک میبینم؛ در کدام عالم سیر دارید و فکر و اندیشهٔ شما چیست؟»
دیدم پارسی را چنان فصیح و روشن میسراید [که] با آنکه من ایرانی ولی ترک زبان هستم در مصاحبت با او شرمسار خواهم گردید.
بیتحاشی گفتم: «آفرین بر شما! فارسی را کجا یاد گرفتهاید که مانند اهل شیراز تکلم میفرمایید؟»
گفت: «خوب دریافتید، هر چند تحصیل در دبستانهای خودمان کردهام، ولی هشت سال در بوشهر و شیراز مأموریت داشتم و حال در مکتب شرقی برلن معلم لسان شرقی هستم... رشتهٔ سخن از دست نرود، سخن بنده [را] پاسخ دهید! پرسیدم در چه عالم سیر و در چه اندیشه غور میفرمایید و در کدام عالم خود را میبینید؟»
گفتم: «آفریدگار همه عالم یک است.»
گفت: «آری! در یگانگی و بیهمتایی خدا سخنی نیست، ولی چنان میپندارم شما در اندیشهٔ زندگانی اینجا و وطن مقدس خود فرورفتهاید.»
گفتم: «همه جا خانهٔ عشق است، چه مسجد، چه کنشت!»
خندان خندان گفت: «با شما سر مباحثهٔ فلسفی ندارم. معلوم است انسان کامل باید آنچنان باشد، ولی مقصود من چیز دیگر است. از آنجایی که حکمای شما میگویند:
بهشت آنجاست کآزاری نباشد / کسی را با کسی کاری نباشد
پس بفرمایید ببینم به حکم این فرد اینجا را بهشت باید گفت و یا ایران شما را؟ عجبا ما در بهشت هستیم یا شما؟»
گفتم: «الدنیا سجن المؤمن و جنت الکافر.»
بنیاد قاه قاه خندیدن را داده و گفت: «نخست معنی کفر و کافر را بیان کنید که عبارت از چیست؟»
گفتم: «بنده را آن درجه علم و معرفت نیست که بتوانم در این خصوص سخن رانم، ولی اینقدر شنیدهام کفر به معنی انکار از حق و ستر نمودن و پوشیدن کلمهٔ حق است. هر کسی که حق را مکتوم دارد کافر است.»
گفت: «سخن سر بسته گفتی با حریفان. انصاف نکردی دنیا برای مؤمن چرا باید زندان باشد؟ خداوند عالم و خلاق بنیآدم این دنیا و نعمای او را برای خاصان و نزدیکان خود آفریده است تا در او به راحت و آسایش بخورند و بنوشند و شکر نعمت او را به جا آرند؛ بلکه از برای مؤمن نعمای دنیا در مقابل نعمای عقبی و راحتی او در دنیا نسبت به آخرت، چون زندان و عذاب زندانیان است. حاشا که خدا اهل ایمان را در دنیا از نعمای خود محروم نموده باشد؛ چه مقتضای رحمت بر این نیست. پس باید تسلیم کرد که شما همیشه در دنیا خود را معذب میدارید و بعضی احادیث که معنیاش را نفهمیدهاید اسباب راحت و تسلی خود قرار داده در جواب اجانب به همینها دل خود را خوش مینمایید. مثلاً در این باغ اقلاً ده هزار جمعیت از کوچک و بزرگ، زن و مرد، حاکم و رعیت گرد آمدهاند و با یکدیگر آمیخته، میخورند و مینوشند. هر یکی همراه رفیق خود با کمال مهر و محبت و صفا و حضور قلب در نهایت گشادهرویی مشغول صحبت و عیش و نوشاند و با دیگران ابداً کاری ندارند. از برادران خود غیبت و بدگویی نمینمایند، و نه حسادت به توانگران کرده خسارت ایشان را میاندیشند و نه بدگویی از دولت میکنند و نه عرض تظلم از حکام مینمایند و نه شکایت از ادارهٔ حکومت دارند؛ زیرا وظیفهٔ هر کس معلوم و کیفر و مکافات هر عمل مشخص. پس همه دور از قیل و قال و مشغول به صحبت حالاند، نه از غنی تملق دارند و نه دست رد بر سینهٔ فقرا و مساکین گذارند که: در حلقه و جرگهٔ ما میا، که همشأن ما نئی و در وصف ما منشین که شایستهٔ نشستن با ما نیستی!
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi-19
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
این بنده یکی از ابنای آن خاک مبارکام که پریشانی او دل هر وطنپرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آنوقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع میکردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنانکه اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملتپرستی چهها کشیده و از جهال وطن چه طعنها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آنجا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آنچه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکباند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد.معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آنچه ذکر شد صدهزار چندان است
Əlavə, 2سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در درههای افغانستان و در دشتهای هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوههای عظیم و دشتهای وسیع و دریاهای بینهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هولانگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جانفشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد میکند و به آواز بلند میگوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»
Əlavə, 3این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرطها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقههای عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنجهزار قزاق و قدری سوارهنظام خفیف همهجا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آنها فوج پلسازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پلها بر رودخانهها نصب بکنند و سایر پلها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعتهای ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینههای بزرگ، ماهوت اعلی به رنگهای مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علیالخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچههای ابریشمین و پردههای تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکتهبینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشهها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالونساز و صاحبمنصبان آتشبازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشنهای بزرگ بگیرند و جنگهای هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همینکه عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمیتوان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.
Əlavə, 4مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»