Əlavə, 3
Səhifə 1 / 4
این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرطها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقههای عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنجهزار قزاق و قدری سوارهنظام خفیف همهجا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آنها فوج پلسازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پلها بر رودخانهها نصب بکنند و سایر پلها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.
دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعتهای ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینههای بزرگ، ماهوت اعلی به رنگهای مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علیالخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچههای ابریشمین و پردههای تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکتهبینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشهها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالونساز و صاحبمنصبان آتشبازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشنهای بزرگ بگیرند و جنگهای هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همینکه عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمیتوان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.
در همان اوقاتی که حواس ناپلیون مصروف طرح این لشکرکشی بود زمانشاه افغان نیز به این خیال افتاد که با چهل هزار نفر به عزم تسخیر هند از راه پنجاب رو به دهلی حرکت بکند. وقتی که آوازهٔ تدارکات زمانشاه به گوش انگلیسان رسید، فرمانفرمای هند در عالم اضطراب فیالفور ملکم صاحب را با دستورالعمل وسیع روانهٔ ایران ساخت.
خلاصهٔ دستورالعمل سفیر مزبور این بود:
شما مأمور هستید که اسباب خرابی زمانشاه را به هر طور که میسر شود به توسط دولت ایران فراهم بیاورید و نگذارید که افغانها به سمت هند هجوم بیاورند و اگر رو به هند حرکت کرده باشند باید تدبیری بکنید که دولت ایران در ملک افغان برای زمانشاه لابد بشود برگردد و اقلاً تا سه سال دیگر نتواند به صرافت هند بیفتد.
خود «ملکم» [سرجان ملکم] در کتابی که بر وضع پولیتیکنامه نوشته است میگوید: «مقصود مأموریت بیش از آنچه منظور بود به عمل آمد. سفیر انگلیس نهتنها دولت ایران را محرک شد که به سمت خراسان حرکت بکند و زمانشاه را مجبور سازد که دیگر به خیال هند نیفتد، بلکه شاه ایران را بر این واداشت که هیچیک از دول خارجه را نیز به ایران راه ندهد و دولت انگلیس را منحصراً بهرهیاب سازد.»
از جمله منافع این مراودات تازه، مورخ دیگر میگوید: «مقصود از مأموریت ملکم بهطور اکمل حاصل آمد و زمانشاه بیچاره بیش از آنچه منظور انگلیس بود در افغانستان مشغولیت پیدا کرد. از آن تاریخ تا امروز شصت سال میگذرد، هنوز افغانستان از این مشغولیت خلاص نشده است و به واسطهٔ همین مشغولیت، چهار پادشاه افغان و بیست سردار معظم که همه برادر و قوم و خویش بودند، به شدائد ستم همدیگر را تمام کردهاند، بیآنکه ملتفت شده باشند که خون یک کرور مسلمان را نثار پولیتیک انگلیس نمودهاند. این مصائب هایله -که افغانستان را در این مدت غریق خون خود ساخته است- آن را در زبان پولیتیک «مشغولیت دولتی» میگویند. هر گاه اولیای دولت ایران از اصطلاحات این زمان فیالجمله اطلاعی میداشتند قطعاً در انجام مطالب ملکم صاحب به این شدت تعجیل نمیکردند.»
یکی دیگر از پولیتیکشناسان میگوید: «دولت انگلیس دولت ایران را به حسن سلوک و به وعدههای رنگین اسباب پیشرفت پولیتیکی خود ساخت. اما همینکه به واسطهٔ عزل زمانشاه از سمت افغانستان آسودگی حاصل آمد، دیگر در بند ایران نشد. در این بین، دولت ایران با ناپلیون مراوده به هم رسانیده همینکه فرانسهها [فرانسویها] پای به خاک ایران گذاشتند میل و محبت انگلیسیها نسبت به ایران باز با کمال شدت پیدا شد. مأموریت فرانسهها به ایران انگلیسیها را بهطوری مضطرب کرد که عوض یک سفیر دو سفارت جداگانه مأمور ایران کردند. اولیای دولت ایران بیآنکه از مقاصد اطراف اصلاً اطلاعی داشته باشد همینکه صدای پول انگلیسی را شنیدند مأمورین ناپلئون را سراسیمه از ایران بیرون کردند. به واسطهٔ این حمق دولت، کشتی پولیتیک ایران را صد سال عقب انداختند، بلکه در همانوقت دولت ایران را تمام کردند. ناپلیون از مراوده و دوستی دولت ایران دو مقصود داشت: یکی اینکه اسباب سفر هند را فراهم بیاورد و دیگری آنکه دولت ایران را در جنگ روس همدست خود بسازد. این دو مقصود ناپلیون، بلاحرف، اعظم مصالح ایران را متضمن بود. یقیناً برای دولت ایران بهتر از موافقت ناپلیون پولیتیکی نمیشد. چون آنوقت خرابی روس به واسطهٔ استیلای فرانسه منافی پولیتیک انگلیس بود، لهذا دولت انگلیس محض صلاح موقتی خود دولت ایران را از موافقت فرانسه بازداشت و منازعهٔ ایران و روس را، به واسطهٔ «عهدنامهٔ گلستان»، صلح داد. در همان اوقات که پولیتیک انگلیس به اضطراب تمام در ایران مصروف دفع فرانسه بود، مأمورین انگلیس در افغانستان و ممالک «سند» نیز با همان اضطراب مشغول کار بودند. عهدنامههایی که در آن اوقات بسته شده جمیعاً مبنی بر مقصود واحد است. فقرهٔ اصلی عهدنامجات از این قرار است -عهدنامهٔ ایران و انگلیس به تاریخ هزار و هشتصد و نه مسیحی.
بعض فقرات از عهدنامهٔ ایران و انگلیس که در سال ۱۸۰۹ میلادی بسته شده:
بند سیم: دولت ایران نخواهد گذاشت که هیچ لشکر فرنگی از خاک ایران بگذرد و رو به هندوستان آرد و به یکی از بنادر هند حمله کند.
در عهدنامهٔ دیگر به تاریخ هزار و هشتصد و چهارده میلادی (بند اول): در صورتی که یکی از دول فرنگ بخواهد هجوم بیاورد، خواه از راه خوارزم و تاتارستان و بخارا و سمرقند و خواه از راههای دیگر، دولت ایران متعهد میشود که به قدر قوت خود، خواه به زور لشکر خواه به واسطهٔ تدابیر مراودت، سلاطین و حکام ممالک عرض راه را بر این وادارد که به مقام رفع هجوم مزبور برآیند.
عهدنامهٔ دولت انگلیس با امرای سند:
بند چهارم: امیر سند نخواهد گذاشت که مردم فرانسه در ممالک سند استقرار بگیرند.
عهدنامهٔ انگلیس با شاه شجاع امیر افغانستان به تاریخ هزار و هشتصد و نه. بند اول: چون دولتین فرانسه و ایران به عزم مخالفت امارت افغان با هم موافقت کردهاند، هرگاه این دولتها بخواهند از خاک افغان بگذرند اولیای دولت ابدمدت مانع خواهند شد و به قدر قوه با این دو دولت جنگ خواهند کرد و نخواهند گذاشت که داخل خاک هند بشوند.
بعد از آنکه دولت انگلیس از سمت ایران و افغان آسوده شد و به واسطهٔ انهدام دولت ناپلیون از جنگهای فرنگ فراغت حاصل کرد، آن وقت خود را در مقابل مدعی حقیقی هند دید. طرح ناپلیون با خود ناپلیون به خاک رفته بود، اما طرح پتر کبیر همیشه زنده بود و روز به روز بزرگتر میشد. ترقیات روس در اندک مدت ادعای آن دولت را نسبت به هندوستان به حدی محسوس و آشکار ساخت که دیگر برای دولت انگلیس نه مجال تردید باقی ماند نه فرصت تأمل. چیزی که انگلیس را مضطرب داشت این بود که خطر روس به هیچوجه ربطی به خطرات سابقی نداشت. «بیتو صاحب» و زمانشاه و ناپلیون خطر موقتی بودند، ولی اقتدار روس خطر دائمی، خطر ملی، خطر تقدیری بود. تدابیر رسمی در مقابل این نوع خطر چندان ثمری نداشت. در فوت فلان ایمپراتور و از عزل فلان وزیر حالت مسئله به هیچوجه تغییر نمییافت. دولت روس مثل سیل سنگین پیشتر میرفت و در مقابل چنین سیل هیچ سدی به نظر نمیآمد. با وصف این، اولیای دولت انگلیس، به اقتضای لزوم حتمی و به حکم پولیتیک ملی، با تمام قدرت عقلیه و مالیهٔ خودشان به مقام چارهٔ کار برخاستند. و چارهٔ کار منحصر به اجرای تدابیر ذیل بود:
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-elave-3
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Əlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.
Yusif əminin tərcümeyi-halıNökəriniz Yusif Abdulla oğlu öz tərcümeyi-halını müxtəsər şəkildə bu kitabın oxucularına nağıl edir:Doğulduğum yer Təbrizin rayonlarından olan Tufarqan qəsəbəsidir. Əmim Təbrizdə sakin olduğuna görə, atam məni doqquz yaşımda Təbrizə aparıb hörmətli əmimə tapşırdı ki, məktəbə qoysun. İstəyirdi onun nəzarəti altında dini elmləri öyrənim. Səkkiz il məhəllə məktəbində oxudum, dörd il də mədrəsədə tələbələr sırasında əyləşib sərf-nəhvi öyrəndim.
İbrahim bəyin əhvalatıAilə üzvləri İbrahimdən, onun hörmətli anası və Səkinə adlı on iki yaşlı bacısından ibarət idi. Çərkəz adlı bir qızı da altı yaşında tapıb öz evlərinə gətirmişdilər.Osmanlı və ərəb ölkələrində belə bir qayda vardır ki, bir qızı uşaq yaşlarında alıb tərbiyə edir, sonra da onu öz doğma uşaqları kimi ərə verirlər. Bəziləri də özləri alır və ya uşaqlarına ərə verirlər. Qeyd etdiyimiz qızın da əsil adı məlum deyildi. Ancaq böyük xanım bu qızın adını Məhbubə qoymuşdu. Məhbubə olduqca fərasətli, qabiliyyətli, huşlu bir uşaq idi. Az müddət içərisində çox şey öyrəndi. Dərsini oxuyub başa çatdırandan sonra onu başqa bir məktəbə qoydular, orada aşpazlıq, evdarlıq qaydalarını öyrəndi, həmin məktəbdən də yaraşıqlı çıxdı. Sonra xanım evə bir musiqi müəlliməsi gətirdib ona musiqi öyrətdi. Bu dövrdə dəb olduğu kimi, bu fənni bilmək tərbiyəli qadınlar üçün müəyyən dərəcədə lazım idi.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsiSəyahətnamədə yazıldığı kimi, bizim möhtərəm qonaqçımızın evində İbrahim bəylə bir nəfər molla arasında mübahisə və münaqişə üz verdi. İbrahim bəy hirslənib papağını yerə vurdu.Papaq lampaya dəydi, lampa sındı, evə yanğın düşdü. Çox təlaşdan sonra dəhşətli yanğını söndürdülər. Bədəninin yarısı yanmış molla özünü bayıra saldı. Amma İbrahim bəy oddan aralı yıxılmışdı. Köməkləşib onu otaqdan bayıra çıxartdıq. Səsimizə qonşular gəldilər, çoxlu adam, polis toplaşdı. Bir saatdan sonra məhəllənin tulumbaçılarından (yanğın söndürən məmurlarından) iki dəstə gəlib çıxdı. Ancaq yanğından əsər qalmamışdı.
Başqa şairlərin şeirləri
Ey verən mollalara nisbət yalan Mişdi,Qənim olsun canına ayeyi-Quran, Mişdi
EyləməTutu quşu, gəl, Allahı sevirsən,Mənim sirrim xalqa bəyan eyləmə,
FələkƏlindən eylərəm kimə şikayət,Axır məni xar etdin fələk,
Qəzəl: Həzər qıl yarın, ey dil, gör gözü güncündəki xalıHəzər qıl yarın, ey dil, gör gözü güncündəki xalı,O bir əyyar hindudur kim olmaz fitnədən xali