İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 21
ابراهیمبیگ مات و متحیر نگران، و اشک از دیدگانش جاری بود. پس از ختام مکتوب دو دستی به سر زده گفت: «پریشان، پریشان، والله پریشان، بالله پریشان!» مانند زن سکلابه [اکلابه؟] های های شروع کرد گریه و نوحه کردن.
حاجیه خانم و سکینه و محبوبهٔ سیاهبخت دویدند پشت در اتاق که: چه شد؟ چه خبر است؟
من اشاره کردم به مهمانان، برخاسته رفتند و آنها داخل شدند. خانم گفت: «پسر جان! چه خبر است؟ چه واقع شده؟»
آهسته آهسته پاسخ داد: «والده! پریشان، پریشان!»
خانم به رویم نگاهی کرد و پرسید: «میرزا یوسف! مهمانان چه غلط کردند و چه گفتند که پسر مرا این حال انداختند؟ نمیبینی که فرزند من بیمار است! اینها را چرا جمع میکنی؟»
گفتم: «خانم! ایشان از روی محبت و دلسوزی میآیند که او را با صحبتهای ظریفانه مشغول نمایند و گرد کدر از دل او بزدایند. از ایشان خلافی صادر نشده. از طهران کاغذی داشت، به اصرار او، من کاغذ را خواندم.»
یکباره ابراهیم کلاهش را زد به زمین، آوازش منقطع گشته با صوت حزین گفت: «نفو بر تو روزگار، تفو! پریشان، پریشان.!»
بلی، حقیقتاً پریشان! آن شب را تا صبح به همین منوال نشستیم، هیچ کس دیده به هم ننهاد. صبح فرستادیم حکیم صالح افندی آمد. گفت: «من در «طنته» [طنجه؟] بودم، پریروز آمدم.»
احوال پرسید، گفتند یک ماه است ابراهیمبیگ دوباره بیمار شده است. بالجمله، حکیم سلام داد. با صدای حزین علیکالسلام جواب گفت. حکیم پرسید: «چه خبر است؟»
زبان درآورده به اشاره آب خواست.
حکیم گفت: «از سماور آب جوشیده بیاورید!»
آوردند. کمی خورد. حکیم معاینه نبض کرد، درجه گذاشت. دیدم حالش پریشان شد. نسخه نوشت و دوای نوشیدنی ترتیب داد. هنگامی که خواست برود به من اشاره نموده با هم بیرون رفتیم. گفت: «به محبوبه و مادرش مگو، این درد اولی نیست، حال واقعاً مرض شدید شده، متوجه باشید! باز عصر تنگ میآیم. انار بدهید!»
او رفت، من هم رفتم داخل اتاق. گفتم: «حکیم میگوید در نزد بیمار گریه کردن ممنوع است. مناسب حال بیمار نیست و مضر صحت اوست.»
محبوبه فیالفور قطع گریه نمود، چشمها را پاک کرد؛ ولی روز به روز حالت مریض بدتر میشد تا چهار روز گذشت. حالت محبوبه معلوم است، احتیاج به تفسیر و بیان ندارد که چگونه مشغول نوحهگری و مناسب سرایی است. روز پنجم، صالح افندی قونسلط [کنسولتاسیون] کرد و گفت: «فردا سه چهار حکیم خواهم آورد.»
همان شیخ یوسفالسید و وولف و دو نفر اطبا دیگر آمدند نگاه کردند و فرداً فرد معاینه کرده رفتند اتاق دیگر. درجهٔ حرارت از چهل افزون است. با لسان فرانسوی قدری گفت و گو کردند. یکی از آن حکیمان -که شناسایی نداشت- از بنده پرسید: «شما پدر مریض هستید؟»
صالح افندی گفت: «خیر، این معلم و به جای پدر اوست.»
گفت: «بگویید! عیب ندارد.»
صالح افندی گفت: «یوسف آقا! من روز اول گفتم و اینها هم میگویند؛ درصد بیست و پنج امید بهبودی دارد.»
به سر زده گفتم: «امان! الله! امان! این مگر چه ناخوشی دارد؟»
شیخ یوسفالسید گفت: «ایران، میران را نام بردن دیگر سودی نبخشد. آن وقت گفتم که درد و مرض نداشت؛ ولی امروز این موسیوها متفق و یک رأی هستند که دق و حمای مرکبه و خولیا، هر سه وجودش را احاطه کردهاند. اگر درجهٔ حرارت از چهل و یک بگذرد، معالجه پذیر نیست؛ ولی باز قطع امید نتوان کرد و مرض هر چند مخوف باشد قطع امید نشاید. مواظبت بسیار لازم است، مریضان سختتر از این صحت یافتهاند. دوا همان است که صالح افندی داده.»
چیزی هم علاوه کرده رفتند. تا هنت روز بدتر و پریشانتر میشد، خود را نمیدانست. صالح افندی گفت تخت را برچیده، رختخواب در روی فرش پهن کنند که راحت باشد.
به فرمودهٔ او عمل شد. محبوبه از شانهها گرفت، حکیم از پاها و حاجی مسعود هم یاری کرده، به روی رختخوابش گذاشتند. مادر در یک طرف، سکینه در جانب دیگر. محبوبه یک هفته است که نه خواب کرده و نه خوراک، مجسمهٔ محض گشته. غرهٔ محرم است و در این خانه آثار قیامت پیدا. روزگار همه سیاه گشته. شب را حکیم نرفت، درجه گذاشت، حرارت چهل و یک سهل است، از چهل و دو هم گذشته. به من اشاره کرد به نوعی محبوبه را بیرون کنم، اگر وصیت دارد بگویید.
گفتم: «محال است. بیرون نمیرود. تو هم نگو!»
هنگامهٔ محشر بر پاست، صدای شیون و واویلا به هفت همسایه میرود. یک بار دیدم محبوبه خود را بر بالای ابراهیمبیگ انداخت، چنان فریاد «یا حبیبی! یا مولایی!» برآورد که در و دیوار به ناله درآمد. با صدای بلند: «روح روانم کجا میروی؟ آرام جانم، مرا بییار و غمگسار میگذاری؟ قربانت گردم! پس از تو من خواهم ماند؟ نه والله! زندگی مرا حرام است، نخواهم زیست!» اینها را گفته سخت ابراهیمبیگ را در آغوش کشید:
که دست از دامنت هرگز ندارم / تو گر داری تحمل، من ندارم
نشستم سالها در انتظارت / که روزی تنگ گیرم در کنارت
تو را کشت ای حبیبی عشق ایران / ز عشق از تو نیم کمتر، یقیندان!
حاجی مسعود آمد. با قهر از گیسوان محبوبه گرفته کشید و گفت: «برخیز! مولای مرا خفه کردی.»
محبوبه فریاد برآورد: «دور شو ای قاتل حمزه، ای جلاد رو سیاه! خیال داری روح را از جسم جدا سازی؟» باز خود را انداخته او را به بر کشیده این ابیات ترکی را خواندن گرفت:
«یارب به کا جسم و جان گرکمز / جانان یوق ایسته جهان گرکمز
من بعد ذلیل و خوار قیلمه / سرگشتهٔ روزگار قیلمه»
این هنگامه تا طلوع صبح کشید. زنان همسایه، به قاعدهٔ عرب، صیحه کشیده و نوحه میخوانند. این مجلس نمونهٔ روز محشر و این پردهٔ جگر سوز، دلهای آشنا و بیگانه را آتش میزد.
حاجیه «ناکام اوغول وای، جوان بالام وای» گویان یک طرف، سکینه بیحس در عالم غش زلفکنان، سر به دیوار زنان، وابرادرا گویان، «مرا یتیم میگذاری؟» از آن طرف؛ حاجی مسعود چنان مشت بر سر زد که انگشتر عقیق بر سرش فرورفته شکافته خون سرخ بر رخسار سیاهش روان گردیده یا مولای گویان و اشک ریزان. این بنده یوسف، سرگشاده و جامه دریده و پیراهن تا دامن چاک کرده، به سر و سینه کوبان، یک طرف. حکیم هر دو دست در بغل حیران و سرگردان، همسایگان نوحهکنان، محبوبه «یا محبوبی، یا حبیبی، یا مولایی!» گویان «کونورمرم الیمی دامن وصالندن. روح روان با توام، با تو!» گفته به ابراهیم چسبیده.
حاجی مسعود میگوید: «حکیم باشی ایران کو؟ ایران! ایران!»
زیاده از یک ربع ساعت نه از محبوبه آوازی و نه از ابراهیمبیگ نفسی بیرون آمد. حکیم پیش رفته معاینه کرده، دو دستی به سر زده گفت:
«اناللهوانالیهراجعون! هر دو تمام شدهاند.»
O, qadınlar kimi hönkür-hönkür ağlayıb, nohə deməyə başladı. Haciyə xanım və bədbəxt Səkinə qaçıb qapının dalında dayanaraq nə hadisə üz verdiyini bilmək istədilər. Mən qonaqlara işarə elədim. Onlar durub getdilər. Haciyə xanım və Məhbubə otağa daxil oldular. Xanım dedi:
“Oğlum, oğlum, nə xəbərdir? Nə olubdur?”
İbrahim bəy asta-asta cavab verdi:
“Anacan, pərişan, pərişan....”
Xanım üzümə baxıb soruşdu:
“Mirzə Yusif, qonaqlar nə qələt dartdılar? Nə dedilər ki, mənim oğlumu bu günə saldılar? Bəs sən görmürsənmi ki, mənim oğlum xəstədir? Bunları nə üçün toplayırsan?”
Dedim:
“Xanım, onlar məhəbbət və qayğı üzündən buraya gəlib, onunla mülayim söhbətlər eləyirdilər. İstəyirdilər başı qarışsın, kədəri azalsın. Onlardan heç bir xilaf iş baş vermədi. Tehrandan bir məktub gəlmişdi. Onun təkidi ilə mən kağızı oxudum. Bu vaxt İbrahim bəy birdən papağını yerə vurub, səsi kəsik və həzin ahənglə dedi:
“Tfu sənə, ey ruzigar, tfu sənə. Pərişan, pərişan!...”
Bəli, doğrudan da pərişan. O gecəni səhərədək beləcə oturduq, heç birimizin gözünə yuxu getmədi. Səhər adam göndərdim, həkim Saleh əfəndi gəldi. Dedi:
“Mən Təntədə idim, srağa gün gəlmişəm.”
İbrahim bəyin kefini soruşdu, dedilər yenə də xəstələnibdir.
İbrahim bəyin otaqına gəlib, salam verdi. İbrahim bəy çox həzin səslə "əleykəssəlam" dedi. Həkim soruşdu:
“Nə olubdur?”
İbrahim bəy dilini çıxarıb, işarə ilə su istədi.
Həkim dedi:
“Samovardan qaynanmış su gətirin.”
Gətirdilər, azca içdi. Həkim nəbzini tutub, müayinə elədi. İstiölçəni qoydu. Gördüm halı pozuldu. Nüsxə yazıb, içməli dərman tapşırdı. Otaqdan çıxarkən mənə işarə elədi, bərabər getdik dedi:
“Məhbubəyə və anasına demə. Bu birinci xəstəlikdən deyil. İndi xəstəliyi doğrudan da şiddətlənmişdir. Muğayat olun! Yenə də axşamüstü gələrəm. Bir az nar verin yesin.” O getdi. Mən də otağa qayıtdım, dedim:
“Həkim deyir, xəstənin yanında ağlamaq olmaz, onun halına pis təsir edər.”
Məhbubə tez ağlamağını uddu, gözlərini sildi.
Xəstənin halı gündən-günə xarablaşırdı. Dörd gün də keçdi.
Məhbubənin halı məlumdur, daha nə kimi nohələr deyib ağlamasını şərh etməyə heç bir ehtiyac yoxdur. Beşinci gün Saleh əfəndi gəlib xəstəni müayinə etdikdən sonra dedi:
“Sabah üç-dörd həkim gətirəcəyəm. Sabahısı gün haman Şeyx Yusifül-Seyyid, Volf və iki başqa həkim gəlib, bir-bir İbrahim bəyi müayinə etdikdən sonra başqa otağa keçdilər. Bədəninin hərarəti qırxdan artıq idi. Fransızca bir az danışdılar. Təzə gələn həkimlərdən biri məndən soruşdu:
“Siz xəstənin atasısınızmı?”
Saleh əfəndi dedi:
“Xeyr, bu onun müəllimidir, elə atası yerindədir.”
Dedi:
“Deyin, eybi yoxdur.”
Saleh əfəndi dedi:
“Yusif ağa, mən sizə birinci gün dedim, indi bunlar da deyirlər, xəstənin iyirmi faiz sağalmaq ümidi var.”
İki əlli başıma vurub dedim:
“Aman allah, aman allah! Məgər bunun xəstəliyi nədir ki?...”
Bir dərman da ona əlavə eləyib getdilər. Səkkiz günə kimi İbrahim bəyin halı daha da pisləşirdi. Özünü anlamırdı. Saleh əfəndi dedi:
“Taxtını yığışdırın, yasdığını fərşin üstündən salın, bir qədər rahat olsun.”
Onun dediyi kimi elədilər. Məhbubə çiynilərindən, həkim ayaqlarından tutdu, Hacı Məsud da kömək eləyib, taxtdan götürüb yerə salınmış yasdığa uzatdılar. Bir tərəfdə anası, o biri tərəfdə Səkinə oturmuşdular. Məhbubə bir həftə idi ki, nə yeyirdi, nə də yatırdı. Qup-quru quruyub taxtaya dönmüşdü.
Məhərrəmin əvvəli idi. Evdə qiyamət qopmuşdu. Hamının günü qara idi. Həkim gecəni getmədi. Qoltuğuna istiölçən qoydu. Bədəninin hərarəti qırx bir səhldir, qırx ikidən də keçmişdi. Mənə işarə elədi ki, bir təhər Məhbubəni otaqdan çıxarım ki, xəstənin vəsiyyəti olsa eləsin. Dedim:
“Mümkün deyil, getməz, sən də bir söz demə, faydası yoxdur.”
Evdə qiyamət qopmuşdu. Ağlamaq, vaveyla səsi yeddi qonşuya gedib çatırdı. Birdən gördüm Məhbubə özünü İbrahim bəyin üstünə atdı. Elə "ağam", "sevgilim" deyib qışqırdı ki, dər-
divardan nalə qopdu. Uca səslə dedi:
“Mənim ruhi-rəvanım, hara gedirsən? Mənim canımın aramı, məni kimsəsiz, yalqız qoyursan? Sənə qurban olum, bəs mən sənsiz qalacağam? Yox, vallah, sənsiz mənə yaşamaq haramdır! Yaşamayacağam!”
Ətəyindən heç vaxt mən əl üzmərəm,
Dözə bilsən də, mən dözə bilmərəm.
Uzun illər boyu səni gözlədim,
Vüsala yetməyi daim dilədim.
Səni İran eşqi öldürdü yəqin,
Sevgidə səndən da olaram mətin.
Hacı Məsud gəldi, qeyzlə Məhbubənin saçlarından tutub dartdı və dedi:
“Dur, sən mənim ağamı boğdun!”
Məhbubə qışqırıb dedi:
“Çəkil kənara, ey Həmzənin qatili! Ay qara üzlü cəllad, sən istəyirsən ruhu bədəndən ayırasan?...”
Bu həngamə səhər açılanadək davam elədi. Qonşu arvadlar ərəblərin qaydası ilə qıy vurub nohə oxuyurdular. Məhşərin nümunəsi olan, cigəri kabab eləyən bu vəziyyət tanışın da, yadın da ürəyinə od vururdu.
Haciyə "nakam oğul vay, cavan balam vay!" deyirdi. Səkinə huşunu itirib bayılaraq saçlarını yolur, başını divara vurur, "vay, qardaşım, məni yetim qoyursan!" deyirdi.
O biri tərəfdə Hacı Məsud yumruğunu başına elə möhkəm vurdu ki, əqiq üzüyü başına batıb yarıldı. Al qan qara üzünə axmağa başladı. Bir ucdan "ya mövla" deyib, göz yaşı tökürdü. Mən də papağımı bir tərəfə atıb, başı açıq, köynəyimin yaxasından ətəyinə kimi cırılmış halda üz- gözümə vururdum. Həkim əllərini qoltuğuna qoyaraq heyran və sərgərdan dayanıb baxırdı. Qonşular nohə deyirdilər.
Məhbubə:
“Sevgilim, istəklim, ağam!
Götürmərəm əlimi daməni-vüsalindən!
Mənim ruhi rəvanım, səninləyəm, səninlə,” -- deyib, İbrahim bəyə yapışmışdı.
On beş dəqiqədən artıq nə Məhbubədən səs çıxdı, nə də İbrahim bəyin nəfəsi eşidildi.
Həkim yaxınlaşıb müayinə elədi, iki əlli başına vurub dedi:
İkisi də tamam olmuşlar.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi-21
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
بعد از انتشار دستخط ذیل به کلی قطع امید شدم که شاه را ابداً فکر اصلاح در سر نیست، کمر همت به قتل و غارت تبریزیان بسته هر چه میگوید و هر وعده که میدهد تماماً دفعالوقت و سرهمبندیاست. لذا، این پرتست را ششصد نسخه طبع کرده، در جوف پاکت به توسط پوست به تمام بزرگان استبداد و رؤسای مشروطه و عموم انجمنها فرستادم. پنجاه تومان خرج طبع و اجرت پوست شد.صورت دستخط مزورانهٔ شاه، برای انعقاد مجلس و جواب افتراها و کشف حیلههای اوست
Urmiya məktubuگذارید و از دنیا بروید! باز عرض مینمایم، با این اشتباهکاریها، با این اغفالات، با این خیالات علماءِ سوء و امراءِ خود غرض، مفسدین و مستبدین بیدین، وطن شما از دست خواهد رفت. علاج غیر از مشروطهٔ صحیح والله بالله تالله که نیست و نیست و نیست و نیست. مشروطیت عین شریعت است، شریعت عین مشروطیت است. گول نخورید! به سخنان عوامفریبانهٔ امیر بهادر، لیاکوف، شیخ فضلالله که اینها، دور و بر شاه جوان غافل بیتجربه را گرفته مشیر مشار شدهاند، گوش ندهید! اینها همه وانفسا میگویند، از عاقبت کار میترسند.من آنچه شرط بلاغ است با تو میگویم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملا!
Təhran hadisələri və şahın tərbiyəsiسرباز و اجامر و اوباش ماند. یکی از کلفتها هر چه تلاش کرده بود که یک ساتر عورتی پیدا کرده آن خانم و دایه را از آن معرکه بیرون کند ممکن نشد؛ خواسته بود که رفته از همسایهها چادری گرفته بیاورد از ازدحام نتوانسته؛ در آخر همان سرباز که بقچه را گرفته بود، چادر را پس داده؛ به آن خانم و دایه که عور بودند پیچیده آنها را به پشتبام برده از خانهٔ میرزا علیاصغر خان امینالسلطان -که همسایهٔ آنهاست- نردبان گذاشته آن دو نفر را با حالت ضعف و بیهوشی به آنجا انداختند. زن ظهیرالدوله، عمهٔ شاه، به موجب عادت خود -که بعد از نماز دارد- در آن حین خوابیده بود، از صدای توپ و تفنگ سراسیمه بیدار شده زبانش بند و غش کرده افتاده اما مردم بنای تاراج و ویران کردن نمودند. بعد از چند ساعت، عیال نایبالسلطنه رسیده او را به هوش آورده و تسلی داده به خانهٔ خود برد. خلاصه، به هر غافل و جاهل کندذهن معنی استبداد را فهماندند که استبداد یعنی چه. اکنون لیاخوف روسی، ریس قزاق، حاکم کل طهران است، حکومت لشکری و کشوری در دست اوست. قدغن اکید کرد که «زیاده از پنج نفر در یک جا جمع نشوند والا اذن دادم قزاقها با گلوله آنها را متفرق کنند.» و قدغن [کرده] نماز جماعت در مساجد نگذارند و برای موعظه جمع نشوند، روضهخوانی نکنند: «اگر چنانچه کسی را رجوباً مجلس عقد یا عروسی بوده باشد، باید آمده از من اذن بگیرند و چند نفر قزاق باید در مجلس بگذارم.» امیر بهادر سپهسالار اعظم شده، مدرسهٔ سپهسالار را قزاقخانه کردهاند. میترسند که مردم در آنجا جمع شوند؛ لهذا، پر از قزاق است، اصطبل ساختهاند، اسب بستهاند، در حجرهها، عوض طلاب، شب قحبهها نشستهاند، کنار حوض را فرش کرده بساط شراب گستردهاند. باز عرض میکنم احوالات خیلی است نمیدانم کدام یکی را بنویسم. ملت خیال دارند در سفارتخانهٔ انگلیز جمع شده گمشدهٔ خود را بخواهند؛ تا حال الی چهار صد نفر در سفارت جمع شدهاند.به انظار تمام ملل متمدنه، به توجه تمام پارلمنتها و خصوصاً پادشاهان بزرگ و جلیلقدر را به نام نوعیت به تماشای این فاجعه -که شمهای از مصایب ملت فلکزدهٔ ایران [است] به مضمون یک مکتوب که عرض شد- معطوف داشته با کمال امداد خواهی و هم نوعی عرض مینمایم که حقیقت این مکتوب را از سفرای خودتان استفسار فرموده، اگر حقیقت داشته باشد، به نام انسانیت ما فلکزدگان را از این ورطهٔ هلاکت برهانند. این بدیهی است که تمام بنی نوع بشر ودیعهٔ حضرت احدیت است که
Osmanlı və İran, Müqəddəs duaların sonuتاج و تخت ایران از عالم غیب ودیعهٔ دست ملت ایران است که هر کس را شایسته و قابل دانند بدو سپارند و کسانی را که غیر قابل و متجاوز از فرمان حق دیدند از تاج و تخت کیان محروم سازند. چنانچه مسلمانان در عرض یک سال سه پادشاه ظالم متعدی را خلع و به جای آنان هر آنکو را لایق و شایسته، بر سریر سلطنت نشاندند.چنان مینماید که این سال، سال سعادت مسلمانان است. معلوم است که این وقوعات توجه تمام ملل را به سوی ترکیه و ایران معطوف ساخته. جای تشکر است که این دو ملت پس از آن که سالهای دراز در زیر شکنجهٔ استبداد زار و زبون بودند هر دو یک دفعه همآهنگ گردیده و به خلع پادشاه ظالم خود ابتدا نمودند. بلی! چون مرض، یکی بود درمانش هم منحصر بود. علاوه بر آن، قرابت مادی و معنوی این دو قوم ثابت و محقق گردید. باید دانست هم چنانکه مشروطهٔ ایران عثمانی را تأیید نمود، خلع سلطان حمید هم مؤید و مشوق ایرانیان گردید در خلع پادشاه جبار ایران؛ و باید دانست بقاء این دو دولت بسته به آن است که پیوسته چنانچه معناً مؤید یکدیگرند مادتاً نیز در تأیید یکدیگر ثابت قدم و در سیاسیات نیز توأم حرکت نمایند، زیرا بقای هر یک بسته به بقای آن دیگریست و لازم است به خطایای ماضی معترف و در آتی به تدارک و تلافی کوشند، زیرا خردمندان طرفین سنجیدهاند که همهٔ این اختلافات را بانی و باعث حکمداران مستبد بودهاند که دوام و بقای خود را منوط و مربوط میدانستهاند به اختلاف آرای امت و نفاق فیمابین آنان، لذا همّ خود را به جعل بعضی خرافات صرف و نام آن خرافات را حدیث گذارده، به توسط علماء سوء در میان مردم عوام پراکنده نمودند. رفته رفته همان خرافات جای حدیث را گرفت و ابداً از سوء عاقبت نیندیشیده و اتفاق دیگران را در علیه خود پیشنظر اعتبار نیاوردند، اسلام را ضعیف و دشمنان را قوی ساختند. کار درجهای را کسب نموده بود که فکر اتحاد امر محال مینمود. این اتفاقات حسنه -که هر دو ملت در یک زمان به طلب مشروطه برخاسته و در طلب آزادی همآواز گردیدند- آنان را به یکدیگر معرفی نموده و رشتهٔ علاقه مادی و معنوی را در بیان آنان استحکام داد، چنانچه یک عثمانی دیده نمیشد که از مصائب ایرانیان متألم و متأثر نباشد و مطبوعات عثمانی، از ترک و عرب، از همدردی دمی نیاسودند و هکذا یک ایرانی یافت نمیشد که شرکت در شادی برادران عثمانی نکرده باشد، بلکه کافهٔ زنان و کودکان ایرانی در این عیش ملی وجداناً با عثمانیان شرکت داشتند.
Başqa şairlərin şeirləri
Qurtuluş Kamala inanla olur,Hökumət seçilmiş bakanla olur,
Boynuma kakilin, ey şux, kəmənd eyləmisənBoynuma kakilin, ey şux, kəmənd eyləmisən,Bir uzun fikrə mənim başımı bənd eyləmisən.
Qəzəl: Könül ixlas tutmaq bivəfa cananə müşküldürKönül ixlas tutmaq bivəfa cananə müşküldür,Həqiqət bilməyəndən dağ çəkmək cana müşküldür
Mənə belə gəlir ki...Mənə belə gəlir ki,Bütün dünya mənimdir.