Səhifə 1 / 4

در حالتی که مشغول ترتیب اوراق و تنظیم نمره‌های سرانجام کار ابراهیم‌بیگ و نتیجه تعصب او بودم، یکی از دوستان صادق و محبان موافق‌اش از در داخل گشته، حالت مرا دیده و دانست که به چه کار مشغولم. بدون تأمل گفت: «باز این اوراق پریشان و تحریرات سرگردان که در روی میز ریخته و پاشیده چه چیز است و دیگر خیالت چیست؟»

گفتم: «چیزی که عیان است چه حاجت به بیان.»

گفت: «برادر جان! تعجب از ادراک تو دارم که هر قدر سن و سالت بالا می‌رود احمق‌تر می‌شوی. به جای این‌که در پاداش چندین زحمات شاقه که در راه دولت و ملت بر خود هموار کرده، از استراحت و آسایش دست کشیده [ای] به تو رحمت خوانند و تحریرات تو را تمجید نمایند، به گوش خود شنیدم که جمعی لعنتت خوانند و سخنان تو را از جملهٔ مزخرفات و لاطایلات جلوه می‌دهند. مگر تو را شغل و کسب و کار نیست؟ از این مشقت بی‌جا مرامت چیست؟»

گفتم: «کاسبم و بی‌شغل و کار نیستم.»

گفت: «پس خود را در سر این مطالب بی‌فایده که مثمر هیچ ثمری نیست معطل کردن چرا؟ آیا این کار خردمندان با تمیز است؟

گرچه مرغوب‌تر ز خوش‌گویی / سببی در حصول نعمت نیست

هست خاموش سالم از آفات / نعمتی بهتر از سلامت نیست

و این فقرات بی‌معنی را نوشتن ثمرش دشمن از برای خود و اولاد خویش تراشیدن است، زیرا رشوه‌خواری، رعیت‌تازی، تعارف‌گیری، پیشکش‌طلبی و مداخل‌جویی، خوی بزرگان ایران است. «با شیر اندرون شده با جان به‌در رود.» به قول مدیر «پرورش»، این‌ها اخلاف همان جانورانند که قدر آب شور را نداشته، دریا دریا منافع ملک را بدون دیدن زور و گرفتن زر از دست دادند. اخلاف همان جانیان‌اند، که با یک هیاهوی و تشر هرات را تسلیم کرده و فنای حق حاکمیت ما را از افغانستان به بقای وزارت قبول کردند؛ اخلاف آنان‌اند که، یک اردوی معظم را تسلیم سه هزار ترکمان وحشی کردند؛ اخلاف آنان‌اند که، به سی‌هزار تومان رشوه، امتیاز سی کرور تنباکو را دادند و کردند آن‌چه را که از حوصلهٔ انسان بیرون است. اگر شرح داده شود، مثنوی هفتاد من کاغذ شود.

مرحوم میرزا تقی‌خان امیر نظام خواست وساطت و رشوه‌خواری را از دستگاه دولت موقوف بدارد؛ دیدی چگونه سزایش را داده در حمام کاشانش غسل توبه از زندگانی دادند؟ تو وزرا را دعوت می‌کنی به اقدام در اموری که مانند میرزا تقی‌خان از زندگی محرومشان نمایی؟ یقین بدان در ایران امروز از آنان که دست اندر کارند، یک نفر نمی‌شناسم که در این افکار با شما شریک باشد. اگر احیاناً وزیری هم اقدام به این‌گونه کارها نماید، فوراً جمعی در علیه او اجتماع نموده و خطایای شرعی و عرفی با خط و مهر همان شخص وطن‌پرست جعل نموده، سر بی‌گناهش را آویزهٔ گوش سایر خیرخواهان خواهند نمود تا دیگران حق خود و مقام خویش را بشناسند. جز این‌قدر [که] برای انتخار ایران و ایرانیان در سر هر صفحه از پادشاهان کیان و پیشدادیان سخن رانده ملت و دولت را به رفتار و کردار ایشان دعوت می‌کنی، چه معنی دارد که ملت ایران را منع می‌نمایی که مثل ملت یونان بر استخوان هزار سالهٔ آباء خود بالیدن تسکین قلب حاصل ننماید؟ و می‌سرایی که گذشتگان و آیندگان نیامده، دم از حاضر باید زد. گذشت آن‌که عجم طعنه بر عالم می‌زد و عرب تفاخر بر عجم می‌کرد؛ روز امروز، زمان، این زمان است.

گیرم پدر تو بود فاضل / از علم [فضل] پدر تو را چه حاصل؟

جو فضله‌ای‌ست که می‌زاید از غذای لطیف / به اصل و نسل تفاخر بود ز بی‌هنری!

در این‌که اصول مدنیت از فیلسوفان یونان و حکم‌داران ایران در جهان و جهانیان منتشر گشته هیچ محل گفت و شنود نیست؛ ولی چه مدنیت، در کدام عصر و زمان؟ در مقابل کدامین ابنای جنس؟ در آن زمان که هند و چین و افریقا و اروپ در وادی‌های وحشت مانند حیوانات زیست کردندی، علم از جهل، عدل از ظلم، نیک از بد، تلخ از شیرین، خوب از زشت، تشخیص داده نمی‌شد، همه در نظرها یکسان بود. اکنون ماراست که بر مدنیت آن حیوانات لایعلم نظر کرده رشک بریم، نه این‌که از مدنیت بیست عصر پیشین آباء خود دم زنیم. اگر ما را انصاف و عقل و خرد بودی در مقابل سطوت و قدرت دولت انگلیس نباید از پادشاهان کیان به یاد آریم، در پیش عدالت ژاپون از عدل نوشیروان سخن رانیم، در مقابل مملکت‌داری امریکا از کیخسرو دم زنیم. این‌ها را که نام بردیم وحشی‌ترین مردم روی زمین بودند و گمنام‌ترین جنس دنیا؛ خصوص دولت ژاپون که نه اسم داشت و نه رسم، در هیچ تاریخ اسم او مذکور نیست، حتی در «جام جم» که درین عصر آخرین ترتیب شد، نامی از دولت ژاپون نیاورده و اکنون از دول معظمهٔ دنیا به‌شمار است و از اشراف دول محسوب است. این دول گمنام را صاحب شهرت و عظمت، وزرا و امراء دربار نکرده‌اند، بلکه در عموم ملل روی زمین طلب نفع شخصی جبلی بوده، آن‌ها هم بلا شبهه خودرأی و مخرب دولت و ملت و دائماً در پی اندوختن ثروت و برانداختن ملت بوده‌اند، مانند وزرای ایران.

این دول که حال ترتیب یافته و صاحب قدرت و شوکت گشته، اساس این‌ها را نه صدراعظم و نه امرای اکرم گذارده، بلکه از دو شق بیرون نبوده، که این ملل به سعادت ابدی و نیکبختی سرمدی رسیده و ظلم را به عدل و ظلمت را به نور مبدل کرده‌اند؛ یکی این‌که ملت تاب تحمل ظلم و جور نیاورده و طاقت ایشان طاق گشته، دست از جان شسته، به راهنمایی عقلا و حکما یکباره بر دولت شوریده و طوق ذلت را از گردن برداشته و عبودیت را مبدل بر حریت ساخته، مثل ملت فرانسه و اسپانیا و غیره؛ دوم این‌که پادشاهان خوش‌عقیده و نیک‌طینت در میانشان پیدا شده که من جانب‌الله شجرهٔ عدل و انصاف در سرشت او بارور بوده، دامن همت بر کمر زده، با عزم راسخ درخت کهنسال وحشت و بارباری را از بیخ و بن کنده، خودسران را -که دیوان بادیهٔ گمراهی و غولان بیشهٔ جهالت بودند- سر بریده و در زمین وحشت تخم مدنیت کاشته، با ابر عدل و احسان آبیاری نموده، مانند پطر کبیر و میکادو و سلطان محمود و غیره. فقط درین دو صورت مذکوره اصلاح دولت و ملت شده، شجرهٔ مدنیت بارور گردیده است و بس.

و اکنون ملاحظه باید نمود که به دستیاری کدام سعی و کوشش می‌توان دست درازدستان را از حقوق دولت در ایران کوتاه نمود. طریق اولی، یعنی شورش رعایا بر شخص سلطنت، اگرچه اقرب به مقصود است، ولی از راه شاه‌پرستی، بنده عین خطا و خطای عین می‌پندارم، هر آن کس که در این افکار و خیال باشد پسندش نمی‌نمایم. امروز برای ایران هیچ تهلکه‌ای مانند شورش داخله مضر نیست، که دعوت‌کنندهٔ عموم بلیات و آفات برای ملت و دولت است؛ زیرا دشمنان سه جانب ما، خصوص عثمانی، چشم انتظار به این وسیله دوخته، منتظر فرصت می‌باشند، پول‌ها خرج کرده در کمین نشسته‌اند. گوششان به آواز و با کمال حرص و آز مترصد چنین صداست! دوستی و محبت وطن مقتضی آن است که کیف ماشاء حصن حصین و سد رزین به روی شورش داخلی بسته، نگذاریم آوازی از کسی برخلاف شخص پادشاه برآید و مانع پیشرفت افکار دشمن خانه برانداز گردد. زیاده از این شرح و بسط لازم نیست. معنی این را هر سفیه جاهل و طفل ناکامل می‌داند که اگر ملت ایران خود را از این بلای مبرم محفوظ دارد، به مقتضای زمان و به حکم طبیعت جغرافیهٔ عالم حاضر، مملکت را به هیچ وجه اندیشه‌ای باقی نیست.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti

Bir qədər söhbət elədik. Sonra dedim şam gətirsinlər. Elə bu vaxt İbrahim bəyin ünvanına Misirdən məktub çatması yadıma düşdü. Dedim:“Qardaş, doğrudan da, yadımdan çıxdı sizə deyim ki, Misirdən sizə məktub gəlibdir.”

18 dəq
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2

İbrahim dedi:“Qardaşım, mən müxaliflərin əlinə bəhanə verməmək, onların məzəmmətinə düçar olmamaq üçün vətəndə gördüklərim xoşagəlməz cəhətlərin hamısını yazmamışam. Doğrusu, qorxmuşam ki, onlar öz ağır şəmatətləri ilə mənim işıqlı gündüzümü qaranlıq gecəyə çevirsinlər.”

19 dəq
Sonluq

Bu səyahətnamənin çap olunması imkanını mənə nəsib etmiş olan allah şükr, olsun ki, vətən eşqi uğrunda ağır zəhmətlərə, məşəqqətlərə qatlaşan bu hörmətli başıbəlalı səyyahın yüksək adını ruzigarın lövhəsində yadigar qoymağa müvəffəq oldum.Müqəddimədə ərz olduğu kimi, böyük zəhmət və məxaric istəyən bu səyahətnamənin nəşri xüsusi qazanc üçün olmamışdır. Mən öz fikrimcə bu işi bir növ vətənpərvərlik, millətpərvərlik, dövlətpərəstlik kimi hesab edib, onun bütün zəhmət və məxaricini könüllü olaraq öz öhdəmə götürdüm. Qoy hörmətli oxucular onun mündəricəsinə insaf gözü ilə baxsınlar, vətənin eybləri və nöqsanlarını aradan qaldırmaq üçün hümmət göstərsinlər. Bəlkə də onların birliyi və uca hümməti nəticəsində getdikcə bütün fəsadlarımız aradan qaldırıla, hər bir sahədə islahat başlana.

11 dəq
Sonluq, 2

Deməli, məlum olur ki, vətəninə məhəbbəti olan, vətəndaşlarını sevən hər bir adam vətəndaşlarında bir çatışmayan cəhət gördükdə mülayim dillə onlara deyib göstərməlidir. Ola bilsin o sözlərin biri təsir etsin, camaat xoşagəlməyən işlərdən getdikcə əl çəksin, nadanlıq və cəhalətin səmərəsi olan zülm və nadürüstlük aramızdan qaldırılsın, onun yerində düzlük və ədalətin təntənəsi başlansın.Bu günədək ömrünü zalımlara mədh deməklə tələf edən şair və yazıçılarımızın artıq indi vətən eşqi, vətənpərvərlik haqqında əsər yazıb yaratmaq vaxtı gəlib çatmışdır. Bir müddət hər bir müsibətə ağladığımız kimi, qoy bir zaman da vətən mərsiyəsi oxuyub ağlayaq. Ona görə ki, əgər vətənimiz olmasa, bizə heç bir ayin və mərasim icra etməyə icazə verməzlər. O yazıçı və şairlər uzun illər boyu vətənpərvərləri məzəmmət edib həcvə qoyduqları kimi, qoy indi bir müddət də xainlərin əməlini şerlə və nəsrlə pisləsinlər. Uzun illərdir ki, cəhənnəm odundan qurtulmaq üçün ağlayıb yalvarırıq. Gəlin bir az da zülmdən qurtulub, ədalət və insafa nail olmaq haqqında dua edək. Əsrlər boyu həvayi-nəfs üzündən bir-birimizlə düşmənçilik edib, aramıza nifaq salmışıq. Gəlin bir neçə vaxt da bütün xoşbəxtliklərin ilk rəhni olan məhəbbət və qayğı ilə rəftar edək. Burada şah Abbasa nisbət verilən bir məsəli nəql etməyi münasib görürəm. Deyirlər cənnətməkan şah Abbas Səfəvi at üstündə bir yerə gedirdi. O dövrün məşhur alimlərindən zatı pak olan Mir Məhəmmədbağır Damad və yüksək məqamlı Şeyx Bəhaüddin Amili də şahı müşayiət edirdilər. Şah Abbas o iki möhtərəm alimi sınayıb, aralarında rəqabət və paxıllıq olub- olmadığını yoxlamaq istədi. Mərhum Seyidin atı çox atılıb düşür, oynayırdı. Şah Abbas Şeyxin qulağına yavaşca dedi: "Seyidin atı çox oynaqdır, belə atlar alimlərin şəninə uyğun deyil". Şeyx ərz elədi ki, "At öz minənini tanıyıb bilir ki, nə qədər alim və böyük adamdır. Ona görə ona nəsib olan xoşbəxtlikdən oynayır və buna haqqı da var".

4 dəq

Başqa şairlərin şeirləri