Xatimə
Səhifə 1 / 4
از آنجایی که هر کتاب را خاتمهای در کار است، لهذا در این کتاب مستطاب -که راجع به حب وطن میباشد- مناسبتر خاتمهای جز بیان ترقیات دولت و ملت ژاپون ندیدم. در این مقام چند مطلب ملحوظ است.
اول: بعض سخنهای رضاخان مازندرانی را که حکایت کرده تصریح نمایم.
دوم: ظاهر دارم که [آنچه] در قوه و نهاد بنیآدم هست، اگر به جد اقدام در هر کاری نماید، انجام دهد و منظور اصلی فرق میان پادشاه ایران و ایمپراتور ژاپون است که ظاهر سازم، تا مردم سر و سامان ژاپون را از ایمپراتور و پریشانی ایران را از شاهنشاه ایران ندانند.
باید دانست که ملت ژاپون در ظلمت جهل و خرافات دنیه غرق و گرفتار خوی بهیمیت مطلقه و ابداً از انسانیت واقف نبودند و هیچ راهی به عالم علم و تمدن نداشتند؛ همگی پیرو خرافات و موهومات اسلاف بیمغز و افسانهٔ دروغین و داستانهای باستانی بودند. پدید آمدن نوع خود را که اشرف مخلوقات است، از برای قبول تمدن و خدمت به عالم انسانیت و کشف حقایق و رموز مدنیت و سیاست نمیپنداشتند، بلکه چون سایر امم جهالتپرست، خلقت خویش را برای تنپروری و کامرانی میدانستند. همین که سلطنت به «میکادوی اعظم» حالیه رسید، و شئونات بیمعنی زایل گشت، و در سن پانزده سالگی اعلیحضرتش به تخت سلطنت برآمد و اصلاحات لازمه را -که موافق اقتضای آن زمان بود- به موقع اجرا گذاشت، عقاید و افکار دو هزار ساله اجداد خویش را یکدفعه عقب انداخته، در کمال سرعت حسن افکار و ثمرات نیکوکاری خود را ظاهر سخت، و بدون ملاحظه، افعال و کردار ناشایست اجداد خود را در مجالس نقل محافل نمود، که اجداد من نه فیلسوف و دانا و نه شاعر بودند؛ شعرای ما ایشان را هنگام مدح و ثنا فیلسوف خوانده، بلکه جهانآرا و فرزند خدا ستودند و دربارهٔ آنان مبالغه را از حد گذراندند. از اینرو، ممدوح را به اشتباه انداختند. تا رفته رفته مجاز را حقیقت پنداشتند. چنانچه در وقت گفت و گو با مقربان درگاه و چاکران بارگاه روی خود را نقاب پوشیدند، در ظرفی دو دفعه طعام نخوردند و جامهای را دو بار نپوشیدند. اکنون نخستین بشارتی است به شما میدهم، تا بدانید و آگاه باشید که از امروز من هم یک فرد از افراد ملت ژاپون هستم و از این تاریخ و بعد در میان من و شما غیر از برابری و برادری، چیزی باقی نخواهد بود.
این پادشاه جوان، با عقل کهن، دریافت که به ملت -که در مرتبهٔ فرزندند- کبر و غرور به خرج دادن از طریق انسانیت و تمدن دور است، و در این دور و زمان درخت تکبر جز محجوبیت و خذلان بار ندهد. اقتضای جهانداری کشورستانی است، و آن هم ممکن نباشد الا به علم و عمل، و این نیز حاصل نگردد مگر به فضل و هنر. یکباره اوقات خود را مصروف داشت که جنود جهل و خودبینی را از دستگاه خویش براند و لشکر عقل و تمدن را در جای خود بنشاند. در میان ملت خود قانون مساوات و مؤاسات گذارد و درخت نفاق و شقاق را از مملکت بیخ و بنیاد برآرد؛ چه، قرنها طریق ترقی و تمدن را یأجوج و مأجوج جهل سد نادانی بسته و مانع بزرگ گشته بود. یکباره به دستیاری سکندر حزم، سدی محکم بست و برای انتشار تعلیم و تربیت و صنایع و فنون معلمان ماهر و استادان چابک دست بیاورد، و بدین وسیله، سلطنت و حکمرانی خود را بیاراست، که نامش سرلوحهٔ تاریخ آیندگان گردد و به ثبوت رساند که در قطعهٔ آسیا هم قوانین مساوات بینالناس و آزادی ممکنالوقوع است، نه ممتنعالوقوع، بلکه زودتر از اروپا اصلاحپذیر و مستعد قبولاند.
آنچه مرکوز خاطر مهر مظاهرش بود در اندک زمان مجری نمود و تبدیل استبداد را به مشروطیت کرد. بدواً خود را از درجهٔ خداوندی به منزلهٔ بندگی تنزل داد، تا خداوندگار سلاطین همسایهٔ خود گردید و انگشت حکمرانان کرهٔ ارض را در دندان حیرت گذاشت، و این فقره را خاطرنشان عالمیان نمود که قواعد حکمرانی از روی عدل و انصاف منافی با سلطنت شخصی است، یک تن واحد، اگرچه مجسمهٔ هوش و دها و چکیدهٔ عقل و ذکا و ریخته تمدن و انسانیت هم باشد، از خطا معاف نتواند بود، ناچار از عهدهٔ مهام امور جمهور عاجز آمده و جمعی که اطراف اویند به جلب منافع خود خواهند کوشید و مظنون است که بدعتهای مضار ایجاد نمایند. در هنگام استعمال تریاق، سم مهلک به کار برند و در گاه جنگ آشتی نمایند و هنگام بزم تمهید رزم کنند.
پس، به قانون شرع و طبیعت چون هیئت مجموعهٔ انسان بایستی که بهطور تعاون و تناصر کفایت حوائج خویش کنند، به همان طریق ادارهٔ امور سلطنت نیز محتاج به هیئت کاردان و باکفایت است که برای تدبیر و ترتیب امور ملکی و مهام دولتی عقلی گرد آرند و نبازی کنند، تا توانند در تحت ریاست شخص پادشاه به عنوان مشروعیت با آزادی و اتفاق آرا حلال مشکلات امور جمهور گردند؛ زیرا که آراء جماعت از خطا و خلل دور و ز فنا و انقراض مصون و محفوظ است؛ چه، یک تن اگر از میان رود آنچه از ذکاوت و دانایی دارد با خود برد، ولی جماعت هیچوقت فنا نپذیرد.
«یکی میرود دیگر آید به جایش»
این تصورات حکیمانهٔ میکادو، نتیجه چنین بخشید که یک مرتبه حجاب کبر و جلال بیانداخت و برقع از جمال برداشت. با صورت خندان و دل شادان بار عام در داد و امرا و بزرگان کشور و لشکر همه را به مجلس خود خواند، به رعایا و جمیع طبقات التفات فرمود. عموم را انگشت حیرت به دندان گذارد، زیرا کسی را تصور این نبود که ممکن باشد جمال خداوند خویش را بیپرده ملاحظه کند. بعضی را خواب و برخی را خیال، دیگری را یقین، آن یکی را شبهه مجسم بود؛ چه، ابدا! تصور این معنی را نمیکردند، که پادشاه والاجاه خود را بیپرده و نقاب بر آنان بنماید و این مست سیه روزگار را با پرتو نور آزادی منور سازد و همگان را به پیشگاه سریر سلطنت بخواند و ملک و ملت ایشان را به سعادت ابدی برساند؛ حریت و استقلال در مملکت و رأی رعیت مرحمت فرموده، از فیض شرکت در امور برخوردار گردانند! به فریضهٔ مشروعهٔ خود، که فقط حفظ وطن و ابنای وطن از دستاندازی بیگانه است، با همت شاهانه و حمیت ملوکانه اقدام ورزد و دریغ ندارد در راه استقلال هیئت اجتماعیه تا آخرین قطرهٔ خون خویش نثار نماید. زهی سری که در این راه چوگان سعادت گشته، خهی خونی که در این کار مقدس بریزد! پادشاه جوانبخت ژاپون، موتسو میتو، رعایا و امرای خویش را همینکه از شمول این عاطفت در حال فرح و نشاط دید و دانست که ز نشئهٔ کدام بادهٔ فرحبخش سرخوش گشتهاند، لب به موعظهٔ حسنه و نصایح سودمند گشاده، همگی را به عدالت و محبت و اتفاق -که اس اساس سلطنت و دولت و بقای رعیت و ملت است- اندرز نمود و احسان خود را دربارهٔ عموم و احساس عموم را دربارهٔ همدیگر توصیه فرمود و خاطر نشان نمود که فنای دولت و ملت در دست جنود نامسعود جهل و نفاق است و کذا بقای دولت و ملت با الشکر ظفر اثر علم و اتفاق:
«امیدوارم، برخلاف ماضی و اجداد و اسلاف خود که پیوسته در جلب منافع شخصی و احترامات ذات میکوشیدند، من در جلب منافع نوعی بکوشم و من بعد ابر بهارین علم و معرفت باریدن گیرد، جنود نامسعود جهل را نیست و نابود سازد و همگی منافع نوعی را بر اغراض شخصی اختیار و در سایهٔ اتفاق، سعادت هیئت اجتماعیه را به چنگ آریم. به شما با درون صاف قول و پیمان مینمایم که دایم خیر ملت و منافع مملکت و شئون دولت را به منافع خود مقدم دارم؛ چه، شئونات ملت و دولت را، اگر مقدم ندارم، در فنای شئونات شخصی خود کوشیده خواهم بود. منافع حفظ حقوق مملکت و ملت و دولت راجع به عزت و شوکت و سلطنت من است؛ هرگاه در مراعات و احترامات فائقهٔ آن تکاهل و تکاسل ورزم و جانب او را مهمل گذارم، احترام و تشخصی برای من باقی نتواند ماند، زیرا دولت عبارت از هیئت اجتماعیهٔ ملت است. هر یک از افراد ملت نمایندهٔ دولت تواند بود، ولی پادشاه را به شخصه نمیتوان دولت گفت، بلکه لفظ دولت به هیئت اجتماعیه اطلاق میشود. کارهای ملک وقتی به نظام آید و مملکت زمانی متمدن شمرده شود، که دولت و ملت را مغایرتی در میان نباشد. چون روح و جسد به هم درآمیزند و متحد و یکدل و یکجهت با نیت پاک و خیالی خالی از شوایب اغراض دست به هم داده به استحکام امور دولتی و ملتی و دفاع دشمن و آبادانی و رونق وطن بکوشند. اگر چنانچه هیئت مجموعهٔ ملت پراکنده شود، بالطبع شیرازهٔ اوراق دولت گسیخته میشود و دولت انقراض مییابد. پادشاه به منصب عظمی و لقب مخصوص ممتاز است، و اکنون که این منصب جلیل و لقب جمیل از جانب رب جلیل در مادهٔ من اعطا گشته، اگر در حمایت وطن و رعایت ملت نکاهل و نکاسل ورزم، عندالله و عندالناس مسئول و شرمنده خواهم بود.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-2-xatime
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Əlqərəz, gəmi adaya doğru üzməyə başladı. Gün batana yaxın adanın sahilinə gəlib çatdıq. Gəminin içindəki qoyunları burada boşaltdılar. Yenə də gəmi öz yoluna davam etdi. Şamımızı yeyib yatdıq. Səhər yuxudan duranda özümüzü dənizin o biri sahilində, Urmu şəhərinin yaxınlığında gördük. Tez durub gəmidən düşdük. Buradan şəhərədək iki ağac yol var.Dayanmadan iki ulaq kirayə edib, şəhərə tərəf yollandıq. İki saat yol getdikdən sonra şəhərə çatıb, "Gülşən" adlı karvansarada mənzil tutduq. O gün heç yerə getmədik. Nahardan sonra Yusif əmi dedi:
Marağa səyahətinin icmalı, 3Sabahısı gün şəhəri gəzmək üçün bazara çıxdıq. Yusif əmi karvansaranın yanındakı corabçı dükanını gördükdə dedi:“Corabım yoxdur, buradan iki cüt corab almaq istəyirəm.”
Urmu səyahətinin icmalıSabahısı gün Təbrizi səyahət etməyə hazırlaşdıq. Gedib at kirə eləmək istədik. Çarvadar dedi ki, gərək dörd gün də səbr eləyəsiniz, on beş nəfər də başqa müsafir var, birlikdə gedərik. Əlacsızlıq üzündən beh verib qayıtdıq. Vəd edilmiş gün gəlib çıxdı. İki baş qatır gətirmişdi. Yüklərimizi çatıb, Təbrizə yola düşdük. Amma karvanımız yollarda çox ləngiyirdi. Səkkiz gün yol getdikdən sonra doqquzuncu gün Təbrizə varid olduq. Yolda yazılası bir şeyə rast gəlmədik. Amma Təbrizə çatdıqda şəhərdəki vəziyyətin bir qədər dəhşətli olması nəzərə çarpırdı. Karvanın içərisində də bir səs-küy qopdu. Bizimlə gələn urmululardan biri dedi:“Deyəsən bu gün şəhərdə böyük bir hadisə üz vermişdir. Çünki bu məhəllələrdəki dükanların hamısı bağlanmışdır. Elə mühüm bir hadisə üz verdiyi üçün də küçələrdə get-gəl yoxdur.”
Urmu səyahətinin icmalı, 2Səhər durub çay-çörək yedikdən sonra həmin əziz dostumla birlikdə bazara getdik. Bir qədər onun dükanında əyləşib söhbət elədik. O mənə dedi:“Əgər meyliniz varsa gedək bir az gəzək.”
Başqa şairlərin şeirləri
Düşdü yadıma kecən gunlərim, əfsus olsun,Bizi məyus edən dəhrdə məyus olsun.
A.S.Puşkinin ölümünə Şərq poemasıGecə etdim uyqumu kənar,Sordum:
Yan İndiKönül düşdün bir gözlünün odınaÇək cəza kədər həşrədək yan indi
BismillahQaşına yazılmış sətir bismillahHəbibin surəsi nəsrun minəllah