صبح برخاسته پس از خوردن چایی به همراهی آن دوست محترم به بازار رفتیم. قدری در دکان نشسته صحبت کردیم.

گفت: «میل دارید برویم قدری بگردیم؟»

گفتم: «چه عیب دارد!»

رفتیم به کاروانسراهای تجارنشین، خیلی جاهای معتبر و باشکوه بودند. به اندکی ملاحظه معلوم شد که در این شهر تجارت عمده هست و مردم هم به تجارت مایل‌اند. ولی چه سود که همه امتعهٔ خارجی است. از امتعهٔ داخلیه نشانی دیده نمی‌شد مگر در بعض جاهای گوشه و کنار، که آن هم عبارت از تنباکو و حنا و چیت همدان و چادرشب یزد و کرباس نایین بود. آن وقت فکر کردم که شیاطین فرنگستان به قوت علم و صنعت همه‌ساله چه‌قدر پول از این مملکت بیرون می‌کشند.

پرسیدم: «برادر، اگرچه مملکت شما را -چنان‌چه شاید و باید- هنوز ندیده‌ام اما از ازدحام بازار و جمعیت مترددین معلوم می‌شود که شهر بزرگی است. حال بگویید ببینم در این شهر هیچ کومپانی و شرکت‌های بزرگ هست یا نه؟»

گفت: «ابداً کومپانی و فلان نیست.»

گفتم: «عجب عالمی است! در شهری بدین پایه بزرگی، چگونه می‌شود کومپانی ناشد؟ امروز معاملات بزازی و خرازی و بقالی با دست تنها از پیش نمی‌رود تا چه رسد به تجارت. آیا این مردمان با وجود این‌همه روابط تجارتی با خارجه به چه سبب به منافع شرکت‌های بزرگ و کومپانی‌ها پی نبرده‌اند؟»

گفت: «تبریزیان را شما نمی‌شناسید. اینان همه تمام «یک من» هستند. در میانشان هرگز «نیم من» پیدا نمی‌شود که پنج نفری یکجا جمع شده یکی را برای خودشان رئیس قرار داده به دستیاری همدیگر کار بزرگی را از پیش ببرند. هیچ‌یک از دیگری تمکین نمی‌کند. این است که از فیض این‌گونه کارهای بزرگ هم خودشان محروم‌اند و هم وطن از ترقیات بازمانده است. پیش‌تر چند تن یک‌جا جمع شده شراکت بزرگی تأسیس نمودند. بعد داعیهٔ ریاست و صدرطلبی، که هر یک جداگانه در آن خیال بودند، سبب حدوث اختلاف گردیده بعد از چهار سال اساس آن به هم خورد. تنی از آن میان مدعی شده تمامی حصه‌ها را خود قبول کرد؛ ولی چندی نمی‌گذرد که آن هم در جای خرد خشک می‌شود. چه واضح [است] که بار ده نفر را یک تن به دوش نمی‌تواند بگیرد.»

باری، پس از قدری گشت و گذار به دکان برگشته ناهار حاضر کرده بودند خوردیم.

گفتم: «داد و ستد چه‌طور است؟»

گفت: «هیچ نپرسید. بسیار بد و پریشان!»

گفتم: «چرا؟»

گفت: «هزار سبب دارد، اما بدتر از همه این پول سیاه و تفاوت همه‌روزهٔ آن است که کسبه و فقرای ملت را بالمره از پای درانداخته همه را خانه‌خراب نمود. گذشته از آن، پول نقره را هم امروز می‌بینی چهار تومان و نیمش یک لیر است و فردا پنج تومانش. معرکه است! ضرر و خسارتی را که از این روی بیچاره تجار می‌کشند، به حساب نمی‌آید. خصوصاً کسانی که با اسلامبول و یا سایر ممالک خارجه معامله دارند بیشتر طرف خسارت‌اند. یک تن اصفهانی همهٔ ایران را زیر و زبر نمود. خدایش انصاف بدهد!»

گفتم: «در تبریز تجار معتبر باید خیلی باشند.»

گفت: «چرا هستند، ولی معلوم نیست که در مقابل این همه صدمات پایداری توانند نمود یا نه. گذشته از آن، درد تجملات و خودنمایی -که در تبریز از چندی به این طرف در میان تجار است- خود علاج‌پذیر نیست. در میانشان بعضی هستند که از بس تملق و مزاج‌گویی دیگران امر بر خودشان هم مشتبه شده مانند دیوانیان به جلو خودشان فراش آردیلی [آردلی] انداخته در خانه‌هایشان چوب و فلک نگاه می‌دارند. بگیر و ببندی دارند. معلوم است که این وضع برازندهٔ حال تجارت نیست. امر تجارت با این‌گونه کَرّ و فَرّ از پیش نمی‌رود. چندی است که در میان مردم همهمه‌ای هست که گویا به کار یکی از آنان سکته وارد آمده است. حالا محض شایع شدن این خبر، کسانی که دو روز پیش کرنش‌اش می‌کردند امروز جواب سلامش را رد نمی‌کنند. مهمانی یک ملای بزرگی اقلاً پنجاه تومان خرج دارد، هر تاجری که از خود و یا دیگری ده هزار تومان در دستگاهش دید، مطلق چهار هزار تومان آن را خرج ساختن عمارتی برای خود خواهد کرد. با این حال، از تجارت آنان چه امید ترقی توان داشت؟ حالا عادت تازه‌ای هم پیش گرفته‌اند، هر کدام از ایشان که چند تومانی در چنگ خود دید املاک می‌خرد، دهکده می‌گیرد. این یکی دید که آن دیگر دو پارچه خرید، خود را محض رقابت او به هزار آتش می‌زند تا آن هم صاحب دهکده‌ای بشود. وضع این مملکت و طبایع اهالی آن را در امثال این رقابت‌های بی‌معنی، به هیچ مملکتی قیاس نمی‌توان نمود. هنگامه است!»

گفتم: «خیلی خوب! در صورتی که ثروت هم دارند چرا با شراکت همدیگر یک فابریک کرباس‌بافی در وطن خودشان احداث نمی‌کنند که مردگانشان را بدان کفن کنند؟ یا فابریک چیت‌سازی بیاورند، یا شمع کافوری و یا ماشین قندسازی درست نمایند که بیشتر از ده قریه و امثال آن فایده ببرند؟ چرا این‌همه رشته‌های منافع را واگذاشته به رقابت همدیگر مشق احتکار می‌کنند، که خون فقرای ملت را به شیشه گرفته و از آن راه به کسب ثروت و سامان پردازند؟ اینان که شما به نام تاجر یاد می‌کنید و من هم معاملات تجارتی ایشان را تا یک درجه دیدم، تاجر نیستند مزدوران فرنگان‌اند و بلکه دشمنان وطن خودشان هستند. زیراکه همه‌ساله، به دامن، نقود مملکت را بار کرده به ممالک خارجه می‌ریزند و در مقابل امتعهٔ قلب و ناپایدار فرنگستان را به هزار گونه زحمت و مشقت بر خودشان حمل کرده به وطن نقل می‌دهند. اگر حسابی در میان باشد، در پایان سال معلوم می‌شود که کرورها پول وطن را -که مایهٔ تعیش دائمی هموطنان است- این بی‌مروتان به دست‌های خودشان برده در خارجه به هزار مداهنه و چاپلوسی به دامن اجانب می‌ریزند. و در عوض گیاه بیابان‌ها را به جای منسوجات حریریه خریده به خورد هموطنان بی‌علم و بی‌خبر می‌دهند، که یک سال دیگر آثاری از آن همه امتعهٔ ابتیاعی ایشان در میان نیست.»

گفت: «در ایران کیست که بدین نکات مقدس وطن‌پرستی ملتفت شود؟ اتفاق و اتحاد از این مردمان برنمی‌آید سهل است، که همه‌روزه مشغول دام نهادن به راه یکدیگر و چاه کندن برای هم‌اند. در کارشکنی و خراب کردن خانهٔ همدیگر مهارت دارند. پیوسته شغلشان منحصر به عیب‌جویی و تجسس معاملات این و آن است. اگر به یکی از جایی ده تومان ضرر و زیان رسید، تدبیرها به کار می‌برند که آن ده تومان ضرر را در انظار دو هزار تومان جلوه بدهند. هرگاه دیگری پس از هزار گونه زحمت و جانفشانی رشتهٔ تجارتی در خارج از دایرهٔ تجارت معمولهٔ متداول این بلد به دست آورد، به یک‌بار همگی به روی همان رشته هجوم کرده به مفراض حسادت ریشهٔ منفعت آن را از بن می‌برند. هم خودشان و هم جویندهٔ آن رشته را متضرر می‌کنند. خلاصه، خبر ندارید که چه معرکه‌ای است. هر چه در این باب گفته شود به جایی نخواهد رسید. اینان که گفته شد مختصر نمونه‌ای از کار و کردار طبقهٔ تجار این شهر است. اخلاق اینان چندان فاسد گشته که امیدی بر اصلاح آن نیست، مگر این‌که خداوند عالمیان به لطف عمیم خود اینان را به جادهٔ صلاح و استقامت برگرداند تا شیوهٔ پسندیدهٔ نیاکان خودشان را پیش گرفته با همدیگر مهربان شوند و منفعت خودشان را در اضرار همدیگر نجویند.»

گفتم: «از این حدیث گذشتیم. رفتار حاکم مملکت با قاطبهٔ رعیت چه‌طور است؟»

گفت: «از آن معنی هیچ نپرسید! حاکم، اگر خوب و گر بد، دوام و بقایی ندارد. تا حکام را از مرکز دستورالعمل و قانونی در دست نباشد و خود را تابع احکام آن و مکلف به تمامی اجرای آن ندانند و از کردار نیک خود امید پاداش و از سوء رفتار خود بیم کیفر و مجازات نداشته باشد، از او چه‌سان توقع نیکی توان داشت؟ گیرم که حاکم خوب است دو روز دیگر می‌رود و نیکی خود را نیز همراه می‌برد. و فردای آن یکی دیگر به جای او می‌رسد که پناه بر خدا! باید در دست حکام نو، خواه قانون، خواه کتابچه، خواه دستورالعمل، خواه تعلیمات، بگو چیزی مرتب و لایتغیر در روی کاغذ باشد که با مردم از روی مواد مندرجهٔ آن در کارهای متعلق به جنحه و جنایت و حقوق رفتار نماید تا کارها به‌تدریج اصلاح شود و ناملایمات از میان برخیزد، کجی‌ها و ناراستی‌ها به مرور زمان استقامت گیرد. و به جای این‌که بگویند مجرم را پادشاه کشت یا حاکم حبس نمود، بگویند قانون حبسش کرد و قانون حکم به قتلش داد؛ دیگر نام بلند پادشاه به مردم‌کشی مسمر نشود، و حکام نیز به خود مشتبه نشده خودشان را در حق رعیت فعال‌مایرید ندانند. آن وقت احدی را به حکم قانون اعتراضی باقی نمی‌ماند مگر در داخل دایرهٔ قانون حرفی حسابی داشته باشد، که آن را نیز قانون خود معین می‌کند. در آن صورت، نام ظلم از میان برمی‌خیزد و در میان رعیت و شخص سلطان محبت و اتحادی حاصل می‌آید. پادشاه رعیت را اولاد عزیز و رعیت نیز پادشاه را به مثابهٔ پدر مهربان و گرامی‌تر از جان شیرین خودشان می‌دارند و جهان پر از قسط و عدل می‌شود و بازار نفاق‌جویان و آشوب‌طلبان نیز بالمره کسادی می‌پذیرد. از بی‌قانونی، پریروز دیدی این مردم چه کردند؟»

باری، ما را به احترام صاحب‌خانه چند جای معتبر دعوت کرده به نام ما مجالس مهمانی آراستند. بر حسب وعده، هر شب به جایی می‌رفتیم. خانه‌های بسیار عالی، تاق‌های خیلی مزین و باشکوه؛ همه‌جا اسباب بلورین است که چیده‌اند. آدمی به هر تاق داخل شد از کثرت چراغ‌ها و تابش اسباب بلورین چشمش خیره می‌شود. از سقف هر اتاقی چلچراغ‌های بزرگ گرانبهای شاه‌نشان و شیر و خورشیدنشان و دیوارکوب‌های رنگارنگ آویزان است. در خانه‌های تجار تبریز از تجملات، آن‌چه به خیال آید، دیده می‌شود. از ظروف چینی و سرقلیان‌های طلا و نقره و اسباب سفره چندان هست که مافوق ندارد. راستی عقل حیران و خیال سرگشتهٔ احاطهٔ این تجملات است. سبب این هم رقابتی است که از چند سال به این طرف در میان تجار این مملکت افتاده است. واضح است که این وضع متجملانه با تجارت منافات کلی دارد. این سرمشق -از هر کس که باشد- سزاوار ملامت و نفرین است. زیراکه از آن روز می‌بینیم در تبریز چراغ هیچ خانوادهٔ تجارتی تا صبح افروخته نیست و در نیمه‌شب افسرده است.

باری، روزی به رفیق خودم، صاحب‌خانه، گفتم: «برادر! بدت نیاید. من از گفتن سخن حق خودداری نمی‌توانم بکنم. مردم این شهر تبریز -که چشم و چراغ آذربایجان است- از اهل سایر شهرهای ایران که من دیده‌ام دیوانه‌ترند.»

گفت: «چرا و به چه دلیل؟»

گفتم: «به دلیل این‌که می‌بینم فرنگان چون اطفال خردسال پیران سالخوردهٔ این مملکت را فریفتهٔ نقش و نگار خزف‌پاره‌های ممالک و صنایع خودشان داشته، سال دوازده ماه بلکه تمامی مدت به آنان مزدوری می‌کنند. از شیشهٔ قلیان و سرقلیان گرفته تا ظروف چینی و غیره همه‌جا روی چیزهای پست و اشیاء خسیسه، نقش کردن تمثال پادشاه چه معنی دارد؟ باید ما تمثال همایون متبوع معظم خودمان را به جواهرات گرانبها آراسته صدر مجالس خودمان را بدان هیکل مقدس آرایش افزاییم، نه این‌که در روی اسباب قهوه‌خوری، قلیان، چای و امثال آن‌ها کشیده در طاقچه‌های قهوه‌خانه‌ها، روی آتش‌ها، زیر دست و پای مردم بی‌تمیز بیفکنیم. انصاف باید کرد، این خواری را شخصی که اندکی شعور دارد به صورت خود روا نمی‌بیند تا چه رسد به پادشاه وقت -که اطاعت امر و نهی‌اش بر ما واجب است. گذشته از این‌ها، فرنگیان زیرک به سبب همین صورت نیز مبلغی بر قیمت آن امتعه می‌افزایند. سرمایهٔ آنان در این کار، هوا و عبارت از تحریک سرانگشتی است؛ اما از مملکت ما دامن دامن پول -که روح مملکت است- به معدهٔ مملکت آنان وارد می‌شود. دیگر از استهزا و تمسخر آنان که هنگام ساختن و پرداختن این امتعه بر عقل و شعور ما می‌خندند، چیزی نمی‌گویم. صورت پادشاه را در عدلیه، مجلس شورا و مجالس محاکمات باید به مقام توقیر و احترام گذاشت. احترام آن نشان شیر و خورشید را هم -که علامت دولتی ماست- باید به درجهٔ تالی تمثال همایون گرفت و آن را چندان معزز کرد که بزرگان هر مملکت برای تحصیل آن جانفشانی‌ها کنند؛ چنان‌که سایرین کرده‌اند. این علامت مقدس را در روی چیزهای بی‌معنی نقش کردن منافی انصاف و شیوهٔ دولت‌پرستی است. عیب نیست که هر بزاز و بقالی این علامت مقدس را، بدون استحصال اذن و اجازهٔ دولت، در کارهای شخصی خود استعمال کند و به روی کاغذهای تجارتی و پاکت‌های خود نقش نماید؟»

من سرگرم ذکر این ناملایمات شده دیگر نمی‌دانم چه‌ها گفته‌ام. آنگاه آثار خستگی در خود مشاهده کرده لب به‌ناچار از سخن فرو بستم.

صاحب‌خانه گفت: «ماشاءالله! آن‌چه داداش از مصر دربارهٔ تعصب ملی شما نوشته اندکی از بسیار آن بوده است. برادر عزیز من! در حالی که خود سرای سلطنت و خانه‌های ورزای مملکت، شاهزادگان و سایر منتسبان بارگاه دولت از ظروف و این اشیاء صورت‌دار پر است و احدی این معنی را نکوهش نمی‌کند، به من و شما چه رسیده است و اهل تبریز در این باب چه گناه و تقصیر دارند؟ اما در این‌که اسراف می‌کنند و برای همین صورت‌ها باید مبلغی از قیمت اصلی آن زیاده پول بدهند، من نیز با شما شریکم و حق به جانب شماست. چه، سالیانه مبلغ گزافی تجارت این معاملهٔ اسراف است.»

امشب را نیز میزبان محترم، خود به نام بنده مجلس مهمانی خیلی باشکوه ترتیب داده بود. عصری زود دکان را بسته به خانه رفتیم. پس از ادای نماز و خوردن چای، به روشن کردن چراغ‌های مجلس شروع شد. هی لاله، مردنگی، لامپ بود که روشن می‌کردند. از هر طرف آویزهای رنگارنگ بود که چون برق می‌درخشید. اتاق‌های خانه مانند روز روشن گردید. نیم ساعت از غروب گذشته بود که مهمانان محترم، یواش یواش، بنای ورود گذاشتند. بعضی یک ساعت از شب رفته تشریف آوردند. گویا دیرآمدن به این‌گونه مجلس‌های مهمانی هم علامت نوعی از جلالت شأن بوده است. اما بنده بدین نکته ملتفت نبوده از دیر آمدن بعضی مدعوین تعجب می‌نمودم. پس از آن‌که سبب آن را فهمیدم، به مراتب حیرت و تعجبم افزود. خلاصه، مجلس پر شد. مدعوین تمام تشریف آوردند. از وضع و حرکات حضار معلوم بود که همه در صدد فزونی به یکدیگرند. با الحان مخصوصه و الفاظ غلیظه صحبت می‌کردند ولی از نطق و برداشت کلامشان واضح بود که مراتب دانش و دایرهٔ اطلاع همگی محدود است. صحبت مجلسیان غالباً کنایه‌آمیز و بی‌ربط و خالی از بوی انس و محبت بود. هر کس، از راست و دروغ، سخن از مصاحبت با فلان خان و یا فلان علما به میان آورده آن را مایهٔ افتخار خود به قلم می‌داد. یکی می‌گفت: «بلی! جناب ملک‌التجار دیروز به بنده‌خانه تشریف آورده بودند. چنین می‌گفتند.» دیگری می‌گفت: «دیروز سه هزار لیرا در فلان قیمت برات اسلامبول گرفتم.» همه حرف‌های بزرگ و بزرگ و سخن از پنجاه هزار و یکصد هزار تومان در میان بود. یکی نیز گفت: «پیشتر، فلان قریه را در هجده هزار تومان به من می‌فروختند. نخریدم. افسوس که حالا شنیدم به مبلغ سی هزار تومان فروخته‌اند.» در آن ثنا، صحبت از گندم به میان آمد. شخصی گفت که: «فلان کس سیصد هزار خروار گندم انبار کرده است. حالا بالمره انکار می‌کند. فلان عالم ده پارچه قریهٔ ششدانگ دارد. ماشاءالله! فلانی هم خیلی ثروت بسته، امروز قریب به هشتاد پارچه دهکده دارد.»

از این صحبت‌های بی‌معنی دلم تنگی گرفت. هر چه خواستم صبر کنم ممکن نشد. به یک‌باره عنان شکیبایی از دستم رفت. باز سلسلهٔ فضولی را تحریک داده گفتم: «آقایان! من هم یک عرضی دارم.»

یکی گفت: «بفرما! حق دارید شما هم صحبت نکردید.»

گفتم: «این جناب آقا که می‌فرمایید هفتاد هشتاد پارچه قریه دارد، چه‌کاره است؟»

گفت: «از اجلهٔ علمای تبریز است.»

گفتم: «آن را دریافتم که از طبقهٔ جلیلهٔ علماست. اما عرض من در این‌جاست که چه‌کار می‌کند و شغلش چیست؟»

به استحفاف خندید و از نافهمی من متعجب شد.

دریافته گفتم: «این هشتاد پارچه دهکده البته هر یکی اقلاً پانزده بیست هزار تومان قیمت خواهد داشت.»

گفت: «البته!»

گفتم: «به مختصر حسابی که من علی‌لتخمین کردم، سه کرور چیزی بیشتر قیمت این‌هاست. نمی‌دانم تحصیل این‌همه ثروت از چه ممر است؟ بلی! امثال این ثروت وقتی حاصل تواند شد که در یک پارچه ملکِ شخص از فلزات گرانبها معدنی پیدا شود؛ یا از کارهای دوبختی -که فرنگستان هست، مانند «لاتری» و غیره- ممکن است شخص در مقابل اندک مبلغی که داده است تنخواه گزافی به چنگ بیاورد، یا این‌که از خانوادهٔ قدیم و توانگری به میراث بماند؛ یا از تجارت بزرگی به‌تدریج حاصل کند، که همه‌کس دیده و بدانند؛ یا به اصطلاح ایرانیان کیمیا داشته باشند. عرض بنده این است که ممر این‌همه ثروت جناب آقا از این طرق متعدده که شمرده شد کدامین است؟ از قراری که معلوم است باید هیچ‌یک از این‌ها نباشد، زیراکه خانوادهٔ جناب آقا را همه می‌دانند؛ خودشان را هم که پس از فراغت از تحصیل علم و اجاز، وقتی که بدین شهر تشریف آوردند، همه می‌دانند که زیاده بر عبا و عصا چیزی نداشتند. لهذا هیچ شبهه نیست که این ثروت را به هر نوعی که هست از ملت اندوخته است. حالا انصاف فرمایید! این آقای محترم که این همه املاک را در ظرف اندک مدتی در سایهٔ این ملت مالک شده است، چه می‌شود که ربع مداخل یک سالهٔ آن را باز در راه همین ملت صرف نماید؟ یعنی مکتبی از آن‌وجه برای تعلیم و تربیت اطفال یتیم و فقرای این ملت تأسیس کند و مداخل سالیانهٔ دو پارچه از این دهات را هم وقف مخارج آن مکتب و اعانهٔ آن کودکان یتیم و فقیر کرده جمعی از نفوس مقدسه را به علم و ادب احیا کند؛ یا این‌که بیمارخانه‌ای برای غربا و فقرای ملت بناگذارد تا مریضان بی‌چیز در سایهٔ همت آن مداوا و معالجه شده از عدم معالجه و بی‌پرستاری، در نهایت مذلت و خواری در زیر دیوارها یا در گوشه‌های تنگ و تاریک منازل مخصوص غربا و فقرا جان ندهند. آیا رواست و به شأن شما سزاوار است در این شهر بزرگ -که دارالسلطنه‌اش می‌نامید- یک بیمارخانه‌ای نباشد؟ به خدای امروز برای شما ثواب‌تر از این دو خیرات چیز نیست و این هر دو نیز به شما چون ادای سایر واجبات لازم است. الحق از انصاف خیلی دورر هستید که در این شهر بزرگ یک بنای خیری از این قبیل که عمومی باشد دیده نمی‌شود. هر بیگانه‌ای که داخل این شهر شود شما را بی‌خبر از حسیات انسانیه انگاشته به‌جز نکوهش شما چیزی از این مملکت نخواهد برد. از عدم اتفاق در امورات خیرانی وطنی که دارید گذشتیم؛ لامحاله یک کومپانی نیز برای ترویج تجارت و توسیع دایرهٔ معاملات وطن خودتان تأسیس نکرده‌اید، حال آن‌که همه مردمان تجارت‌پیشه هستید. از کاغذ قرآن گرفته تا کفن مردگان خودتان محتاج فرنگان‌اید. هر گاه فرنگان فردا به شما محض عداوت مدقال [متقال] و چلواری نفروشند، آن وقت زندگان شما بی‌زیرجامه و پیراهن و مردگانتان بی‌کفن خواهند ماند.

این لاله‌مردنگی‌های شاهنشان و این تجملات مسرفانه است که شما را به حال خویشتن مشتبه کرده. وقتی که بدین تزیینات ناپایدار دو روزه می‌نگرید بر خود می‌بالید و چنین می‌پندارید که در هوش و خرد و ثروت و سامان، وحید دهر و فرید عصرید! حال آن‌که می‌دانید که یک ماه دیگر حدیث این مهمانی‌های باشکوه و ثنای این‌همه تجملات بی‌معنی کهنه شده نشانی از آن در میان باقی نخواهد ماند. هر گاه همگی یک‌جا گرد آمده این‌همه مخارج اسراف را که در دنیا موجب ملامت عقلا و در آخرت سبب سنگینی حساب است، در میان خودتان تخمین و برآورد کرده همه‌ساله نصف آن را به امور خیراتی ملی مانند بیمارخانه برای معالجهٔ فقرا و غربای ملت، و دارالصنایع و مکتب برای تربیت و تعلیم ایتام ابنای وطن صرف نمایید، البته در دنیا و آخرت موجب سربلندی شما خواهد بود. به خدای هر گاه چهل سال پیش از این بدین کارهای خیر -که یکان‌یکان شمردم- مواظب شده بودید، امروز این وطن مقدس ما آبادترین مملکت‌ها و هموطنان محترم ما عزیزترین ملل روی زمین بوده از میامن علم و آگاهی سر افتخار به آسمان سودندی. آخر که زمان‌های شما به غفلت فوت شده، همهٔ افتخارات ملیهٔ ما و شما را بدرود گفته زبون و زیردست دیگران شده‌ایم.

هر گاه چهل سال قبل آن مکتب‌ها را -که من می‌دانم و می‌گویم- باز کرده بودید، امروز خولیای صدرنشینی و تجملات‌چینی بر شما غلبه نداشت و در امثال این مجالس به‌جز از اسباب ترقیات ملک و ملت چیزی گفت‌وگو نمی‌شد و به پاره‌ای ملاحظات بی‌معنی -که توقع قیام از مردم است- مجلس مهمانی این میزبان محترم را افسرده و پریشان نداشته تا یک ساعت و نیم از شب رفته خلق را به تشریف قدوم خودتان منتظر نمی‌گذاشتید که: هر وقت بروم جای من در صدر مجلس معین است.»

در این‌جا ملتفت شدم که صاحب‌خانه از گفتار من خجالت می‌کشد. بیچاره از غایت شرم عرق کرده بود. ضمناً به من اشارت نمود که «به مرگ من بس است!»

در آن اثنا، یکی از مهمانان صاحب‌خانه را مخاطب داشته گفت: «فلانی این مهمان محترم شما عجب مردی است! خیلی نقل دارد!»

صاحب‌خانه در پاسخ گفت: «بلی! خیلی تعصب وطنی و ملی دارد. همهٔ این صحبت‌ها را از فرط محبتی که به وطن و ابنای وطن عزیز خود دارد می‌کند. در وطن‌پرستی و ملت‌دوستی بی‌اختیار است. چه کند؟»

دو سه نفر دیگر سخن از دهان او ربوده گفتند: «به خدای راست می‌گوید. هر کس که مملکت‌های دیگر و همت‌های ملل خارجه را در این‌گونه مواد وطن‌پرستی دیده می‌داند که این شخص چه می‌گوید. هر چه بگوید حق به جانب اوست. ما هنوز بویی از حب وطن نشنیده به منافع اتفاق ابداً پی نبرده‌ایم.»

در این اثنا خبر دادند که شام حاضر است. حالا همگی متفقاً به من تعارف کردند که «بسم‌الله، بسم‌الله!» من نیز خندیده خود را پس کشیدم. آمدیم به سر سفره اما چه سفرهٔ رنگینی و چه طعام‌های گوناگون -گل کیفم گل. در اثنای طعام، بعض صحبت‌های متفرقه شد. آن شب ما نیز بدین تفصیل گذشت.

هجده روز در تبریز مانده به‌جز اظهار تشخص و افادهٔ خشک چیزی که نافع دنیا و آخرت باشد از مردم آن‌جا ندیدم؛ اما خود شهر خالی از اهمیتی نیست، بازارهای معتبر و کاروانسراها، تیمچه‌های بسیار باشکوه دارد. افسوس که از امتعه و محصولات داخله‌ای نشانی در آن‌ها دیده نمی‌شود. مگر نامی از گندم شنیده می‌شود که آن را نیز حضرات آقایان به انبارهای تاریک ریخته به رویش هفت قفل زده کلید آن‌ها را به رودخانهٔ «ارس» انداخته‌اند و به فقرا می‌گویند «قیمت هر یک من آن چهل مثقال خون جگر است. با پول نمی‌دهیم!» فقرا هر چه داد می‌زنند که «آقایان! خون در دل و جگر ما نمانده این جسم که می‌بینید خالی و خشک از روح و خون است!» به جایی نمی‌رسد.

باری، در خیال حرکت به سوی جولفه [جلفا] -کنار رود ارس- که سرحد ایران و روس است بودم. میزبان محترم من خیلی اصرار نمود که چند روز دیگر بمانم، عذر آورده نپذیرفتم. پس آدم فرستادم که از چاپارخانه دو اسب بیاورند؛ می‌خواهم چاپاری بروم که ناملایمات کمتر دیده و زودتر به مقصد برسم.

Səhər durub çay-çörək yedikdən sonra həmin əziz dostumla birlikdə bazara getdik. Bir qədər onun dükanında əyləşib söhbət elədik. O mənə dedi:

“Əgər meyliniz varsa gedək bir az gəzək.”

“Gedək,” -- dedim.

Tacirlərin əyləşdikləri karvansaralara və timçələrə getdik. Çox mötəbər və əzəmətli yerlər idi. Baxan kimi məlum oldu ki, bu şəhərdə ümdə bir ticarət var, onun camaatı da ticarətə həvəs göstərir. Amma hayıf ki, bütün əmtəələr xarici idi, daxili mal gözə dəymirdi. Yalnız kənarda, guşədə bəzi şeylər var idi. O da tənbəki, həna, Həmədan çiti, Yəzd çarşabı və Nain bezindən ibarət idi. Avropa şeytanlarının elm və sənət gücü ilə hər il bu ölkədən nə qədər pul çəkib apardıqlarını anladım. Dostuma dedim:

“Qardaşım, hərçənd ki, sizin şəhəri lazımınca görməmişəm, amma bazardakı cəmiyyətin get- gəlindən və izdihamından məlum olur ki, böyük şəhərdir. Deyin görüm, bu şəhərdə heç kompani, böyük şirkətlər var, ya yox?”

“Heç bir komnani-zad yoxdur,” -- dedi.

“Qəribə aləmdir,” -- dedim. -- “Belə bir mötəbər şəhərdə necə ola bilər ki, kompani olmasın. İndi hətta bəzzazlıq, xərəzilik və baqqallıq müamilələri də tək əllə mümkün deyil, qalsın ki, böyük ticarət. Sizin tacirlərin xariclə bu qədər ticarət əlaqələri olduğu halda nə üçün böyük şirkətlərin və kompanilərin xeyrini başa düşməmişlər?”

“Siz bu təbrizliləri hələ tanımamısınız,” -- dedi. -- “Bunların hamısı batmandır, aralarında heç vaxt yarım-batman tapılmaz ki, beş nəfəri bir yerə toplaşıb əl-ələ versin, özlərinə bir rəis seçərək əhəmiyyətli işlər hayata keçirsinlər. Bir-birindən söz eşidən də deyillər. Elə buna görə də həm özləri böyük işlər görmək imkanından məhrumdurlar, həm də vətəndə tərəqqidən bir əsər görünmür. Qabaqlarda neçə nəfər bir yerə toplaşıb böyük bir şirkət təsis elədilər. Sonra hər biri özlüyündə rəyasət iddiasına düşdü və aralarında ixtilaf törəndi. Bu şirkət dörd ildən artıq yaşamadı. Şəriklərdən biri bütün səhmləri öz boynuna alıb, müəssisənin dağılmasının qarşısını almaq istədi. Ancaq bu da mümkün olmadı, müəssisə açılmamış bağlandı. Bu, əlbəttə, belə də olmalı idi. Ona görə ki, on adamın yükünü bir adam çiyində daşıya bilməz.

Əlqərəz, bir qədər gəzib dolandıqdan sonra dükana qayıtdıq. Nahar hazırlamışdılar, yedik.

“Alveriniz necədir?” -- deyə soruşdum.

Dostumun sanki dərdini təzələdim.

“Heç soruşma,” -- dedi. -- “Çox pisdir.”

“Nə üçün?”

“Onun min səbəbi var. Ancaq hamısından betəri bu qara puldur. Onun hər gün dəyişilib bir qiymətə düşməsi alverçiləri, millətin yoxsul kütləsini tamamilə ayaqdan saldı, hamının evini yıxdı. Bundan əlavə, gümüş pul da sabit deyil, görürsən, bu gün dörd tümən yarım gümüş pul bir lirədir, sabah beş tümən bir lirə olur. Qəribə həngamədir. Bu cəhətdən yazıq tacirlərin çəkdikləri zərər heç hesaba gəlməz. Xüsusilə İstambul və başqa xarici ölkələrlə ticarəti olan tacirlər daha çox zərər çəkirlər. Bir İsfahan lotusu bütün İranı alt-üst elədi. Allah ona insaf versin.”

“Təbrizdə də gərək ki, mötəbər tacirlər çox olsun,” -- dedim.

“Niyə, vardır, ancaq bu qədər zərərin müqabilində dayana bilib bilməyəcəkləri məlum deyildir. Bunlardan əlavə, neçə vaxtdan bəri Təbriz tacirləri arasında bəzək-düzəyə qurşanmaq, özünü öymək adəti geniş yayılmış, əlacsız bir dərdə çevrilmişdir. Onların bəzisi yaltaqların tərifinə uymuşlar, divanxana adamlarına təqlid olaraq fərraşları öz qabaqlarına salır, evlərində ağac- falaqqa saxlayırlar; özlərinə görə vur-tutları var. Məlumdur ki, bu vəziyyət ticarətlə bir yerə sığışa bilməz. Bu dəm-dəstgahla ticarət işini irəlilətmək olmaz. Bir müddətdir ki, camaat arasında tacirlərdən birinin əlinin guya aşağı olması haqqında söz-söhbət gəzir. Bu şayiə yayılan kimi dünənə qədər ona ikiqat təzim edənlər indi heç onun salamını da almırlar. Böyük bir mollanın qonaqlığı heç olmasa əlli tümən xərc götürür. Özündən-özgədən on min tümən sərmayə əldə etmiş olan hər bir tacir dörd min tümənin özü üçün imarət saldırmağa xərcləyir. Belə olduqda ticarətin tərəqqisinə daha nə kimi ümid bəsləmək olar? İndi isə onların arasında təzə bir dəb də düşmüşdür. Əlinə bir neçə tümən pul düşən bir neçə tacir tez özünə kənd və mülk alır. Birinin iki parça kənd aldığını gördükdə o birisi də rəqabət üzündən özünü minbir oda vurub bir kənd alacaq. Bu kimi mənasız rəqabətlərin nəticəsində bu şəhərin vəziyyəti və onun əhalisinin xüsusiyyətlərini başqa bir ölkə ilə müqayisə etmək olmaz. Qəribə həngamədir.”

“Çox gözəl,” -- dedim. -- “İndi ki, sərvətləri də vardır, bəs nə üçün əl-ələ verib, öz vətənlərində bir bez fabriki açmırlar ki, heç olmasa öz ölülərini kəfənləsinlər. Yaxud bir çit, mum-şam fabriki, qənd karxanası təsis etmirlər ki, on para o cür kənddən daha artıq mənfəət aparsınlar. Axı nə üçün bu kimi gəlir mənbələrini qoyub, bir-birləri ilə rəqabətə girişərək, ehtikar məşqinə düşmüşlər?! Bu ehtikarla onlar yoxsulların qanını şüşəyə tutub, özləri üçün sərvət toplayırlar. Sizin tacir adlandırdığınız və mənim də ticarətlərindən bir qədər xəbərdar olduğum bu ağalar tacir deyillər, avropalıların muzdurları, hətta öz vətənlərinin düşmənləridirlər. Çünki hər il məmləkətin nəqd pullarını ətəklərinə doldurub, xarici ölkələrə axıdırlar və bunun əvəzində Firəngistanın çürük, qəlp mallarını dallarına yükləyib, min məşəqtətlə vətənə gətirirlər. Ortalıqda bir hesab-kitab olsa, ilin sonunda aydın olar ki, bu mürüvvətsizlər öz həmvətənlərinin daimi yaşayış vasitəsi olan milyonlarla pulu öz əlləri ilə aparıb, xaricdə min cür yaltaqlıq və ikiüzlülüklə əcnəbilərin ətəyinə tökürlər. Bunun müqabilində isə çöllərin ot-ələfini ipək parça adı ilə alıb, öz elmsiz, xəbərsiz həmvətənlərinə satırlar. Onların alıb gətirdikləri əmtəə bircə ilin içərisində tamamilə məhv olub gedir.”

Dostum dedi:

“Ay rəhmətliyin oğlu, bu kimi müqəddəs vətənpərvərliyə aid olan məsələlərə İranda fikir verən kimdir? Bir-birləri ilə birləşmək və müttəhid olmaq bir kənara qalsın, bu camaat hər gün bir- birinə tələ qurmaq və quyu qazmaqla məşğuldur. Pozğunçuluqda və bir-birinin evini yıxmaqda onların qəribə məharətləri var. İşləri, peşələri daima bir-birini pisləmək, bir-birinin müamiləsini güdməkdir. Əgər birinə bir yerdən on tümən zərər dəysə, onu camaatın nəzərində iki min tümən göstərmək üçün min cür tədbir işə salarlar. Biri min zəhmət və əziyyətlə bu şəhərdə məmul olmayan bir ticarət sahəsini ələ keçirərsə, onda hamısı o sahəyə tərəf tökülüb, paxıllıq qayçısı ilə onun gəlir mənbəyini kökündən kəsəcək, həm özlərini, həm də o təzə sahəyə əl atan adamı zərərə salacaq. Nə isə, bilmirsən nə xəbərdir. Bu haqda nə qədər danışsam, bir yerə çatmaz. Bütün bu dediklərim bu şəhərdəki tacir təbəqəsinin işi və fəaliyyətindən kiçicik bir nümunədir. Bunların əxlaqı o dərəcədə pozulubdur ki, onun islah edilməsinə ümid bəsləmək olmaz. Demirəm, xudavəndi-aləm öz kərəmi ilə bunları düz yola qaytarsın, bəlkə də onlar öz ata-babalarının gözəl şivələrini örnək tutub, bir-birlərinə mehribanlıq göstərsinlər, öz xeyirlərini özgələrinin zərərində axtarmasınlar.”

“Bu məsələdən də keçdik,” -- dedim. -- “Hakimin xalqla rəftarı nə sayaqdır?”

“Bu haqda heç soruşmasan yaxşıdır,” -- dedi. -- “Hakim istər yaxşı və istərsə də pis olsun, daimi və əbədi deyildir. Hakimlərin əlində mərkəzdən verilmiş bir təlimat və qanun olmasa, o bu təlimatı və göstərişi icra etməyə özünü borclu hesab etməsə, yaxşı əməli müqabilində mükafat ümidi, pis işi müqabilində cəza qorxusu olmasa, ondan nə kimi gözəl bir rəftar gözləmək olar? Tutalım ki, bir hakim yaxşıdır, iki gündən sonra gedəcək, yaxşılığı da özü ilə aparacaqdır.

Sabahısı gün bir başqası onun yerində oturacaq, əlindən hamı allaha pənah aparacaq. Gərək hakimlərin əlində xalqın hüququ, mülki və cinayət işlərinə əncam çəkmək üçün kağız üzərində yazılmış müntəzəm, dəyişilməz bir qanun, təlimat, dəsturul-əməl olsun. Belə olduqda işlər tədricən öz qaydasına düşər, təcavüz və zülm azalar, zaman keçdikcə əyintilər də, nadürüstlüklər də düzələr. Onda daha deməzlər ki, şah filankəsi öldürdü, yaxud hakim filankəsi həbsə saldı. Deyərlər ki, qanun filankəsi həbsə və ya ölümə məhkum etdi. Belə olduqda padşahın yüksək adı adam öldürmək sifətilə ləkələnməz, hakimlər də özlərnidən müştəbeh olub, xalqın üzərində özlərini hakimi-mütləq hesab etməzlər. O vaxt daha heç kəs qanunun hökmünə etiraz eləməz, qanun əsasında hesabi bir sözü olsa deyər. Yalnız bu yolla zülm-aradan qaldırılar, xalq ilə şah arasında məhəbbət və birlik yaranar. Padşah xalqı öz əziz övladı hesab edər, xalqda padşahı öz mehriban atası kimi canından da əziz tutar. Dünyada ədalət hökmranlıq edər. Nifaq salanların, bəlva axtaranların bazarı kasadlaşar. Qanunsuzluq üzündən bu camaatın srağagün nə oyun çıxartdığını özün gördün!”

Ev sahibinin hörmətinə bizi bir neçə mötəbər yerə dəvət eləyib, şərəfimizə ziyafət məclisləri tərtib etdilər. Vədəyə görə, hər gecə bir qonaqlığa gedirdik. Evlər olduqca əla, otaqlar hədsiz dərəcədə əzəmətli və bəzəkli idi. Hər tərəfə baxırdın büllur qablar düzülmüşdü. Hansı otağa qədəm qoyurdun çilçıraqların və büllur qabların parıltısından gözümüz qamaşırdı. Bütün otaqların tavanından şahnişan, şiri-xurşid nişanlı qiymətli, böyük çilçıraqlar asılmışdı. Divarlara rəngbərəng lalə çıraqlar vurulmuşdu. Təcəmmülatdan xəyalına nə gəlirsə Təbriz tacirlərinin evində tapmaq olar: çini qablar, qızıl, gümüş qəlyan başları, süfrə ləvazimatı aşıb daşır.

Doğrudan da, bu dəstgahı görəndə adam az qalır ağlını şaşırsın. Bütün bunların səbəbi həmin şəhərin tacirləri arasında neçə ildən bəri yaranmış rəqabətdir. Aydındır ki, bu kimi bəzək-düzəyə uymaq ticarətlə bir yerə sığışa bilməz. Bu dəbi gətirən hər kəs lənətə layiqdir. Ona görə ki, bu dəb qoyulan gündən bəri Təbrizdə heç bir tacir ailəsinin çırağı səhərə kimi yanmamış, gecə yarı sönmüşdür. Günlərin birində, nəhayət, dözə bilməyib qonağı olduğumuz ev sahibinə dedim:

“Qardaşım, acığın gəlməsin, mən haqq sözü deməyə bilmərəm. Azərbaycanın gözü, çırağı olan Təbriz şəhərinin camaatı mənim gördüyüm başqa İran şəhərlərinin əhalisindən daha çox dəlidir.”

Dostum təəccüblə soruşdu:

“Nə üçün, hansı dəlilə əsasən?”

Cavabında dedim:

“Ona görə ki, avropalılar öz oyuncaqlarının bəzək-düzəyi ilə bu məmləkətin qoca kişilərini kiçik uşaqlar kimi aldadırlar. Bu kişilər daimi olaraq onlara muzdurluq edirlər. Axı qəlyan şüşəsi, qəlyan başı, çini qablarda və güldan üzərində, gül qabında və hər cür dəyərsiz şeylərin üstündə şahın şəklini çəkməyin nə mənası var? Biz şahımızın müqəddəs timsalını qiymətli cəvahirlərə, daş-qaşa tutub, məclislərimizin yuxarı başını onun heykəli ilə bəzəməliyik, onu qəhvə, qəlyan, çay dəstgahları və bu kimi şeylərin üzərində çəkib, çayxanaların taxçalarına, od üstünə qoymamalı, hər gələnin ayaqları altına salmamalıyıq. İnsaflı olmaq lazımdır. Əmrü nəhyinə itaət edilməsi bizə vacib olan şah bir tərəfə qalsın, azacıq düşüncəsi olan bir adam öz şəklinin belə bu dərəcədə xar olmasına yol verməz. Ondan əlavə, zirək avropalılar həmin şəkil üçün o malların qiymətini də artırırlar. Halbuki bu iş üçün onların qoyduqları xərc barmaqlarının ucunu tərpətməkdən ibarətdir. Bunun əvəzində isə məmləkətin canı hesab olunan pullarımız ətək dolusu onların qarnına tökülür. Mən hələ bu kimi əmtəələri hazırladıqları zaman onların bizim ağlımıza, şüurumuza istehza ilə gülmələrindən heç bir söz demək istəmirəm....”

Başım qızışıb bu kimi xoşagəlməyən işlərdən daha nələr dediyimi bilmirəm. Xülasə, o qədər danışdım ki, yoruldum, istər-istəməz sükut etməli oldum Ev sahibi dedi:

“Sizin milli təəssübünüz haqqında dadaşımın Misirdən yazdıqları, maşallah olsun, dəryadan bir damla imiş. Mənim əziz qardaşım, şahlıq sarayı, vəzirlərin, vəkillərin, şahzadələrin və dövlətə mənsub olan bütün əyan-əşrafın evləri bu kimi şəkilli qablarla dolu olduğu halda, heç bir kəsin bu işi pisləmədiyi halda, daha bunun mənimlə sənə nə dəxli var? Bu işdə Təbriz əhalisinin günahı nədir? Amma israfçılıqları, bu şəkillər xatirinə malın öz qiymətindən daha artıq pul ödəmələri barədə mən də sizinlə şərikəm, tamamilə haqlısınız. Doğrudan da, belə israfçılıq üzündən hər il çoxlu məbləğlər boş yerə sərf olunur.”

Həmin gecə də bu hörmətli qonaqçım öz evində mənim şərəfimə böyük təntənəli bir qonaqlıq düzəltmişdi. İkindi çağı dükanı hər gündəkindən tez bağlayıb evə getdik. Namaz qılıb çay içdikdən sonra məclisin çıraqlarını yandırmağa başladılar. Hey lalə, çilçıraq idi ki, yandırırdılar. Rəngbərəng avizlər hər tərəfdə parıldayırdı. Otaqlar gündüz kimi işıqlanmışdı. Günün batmasından yarım saat keçmiş hörmətli qonaqlar yavaş-yavaş təşrif gətirməyə başladılar.

Onlardan bəzisi geçədən bir saat keçmiş gəldi. Guya bu kimi qonaqlıq məclislərinə gecikmək bir növ şan yüksəkliyi əlamətidir. Ancaq mən bu məsələni başa düşməyib, qonaqların bəzisinin gecikməsinə təəcçüblənirdim. Bunun səbəbini anladıqda daha artıq heyrətləndim.

Xülasə, məclis doldu, dəvət olunanların hamısı gəldi. Qonaqların söhbətlərindən, davranışlarından məlum olurdu ki, hər birisi özünü başqalarından yüksək tutmaq istəyir.

Danışarkən səslərinə xüsusi ahəng verir, qəliz sözlər işlədirdilər. Ancaq söhbətlərinin məzmunundan hamısının bilik dairəsinin məhdudluğu aydın olurdu. Sözlərinin çoxu kinayəli, atmacalı, namərbut, qeyri-səmimi idi. Hər birisi yalandan, doğrudan filan xan və ya filan axundla görüşüb söhbət eləməsindən söz salır, bununla da öyünürdü. Biri deyirdi: "Bəli, Məliküttüccar çənabları dünən bəndəmənzilə təşrif gətirmişdilər. Belə buyurdular...." O birisi deyirdi: "Dünən İstambuldan filan qiymətə üç min lirəlik barat almışam." Hamısı yekə-yekə danışırdı. Əlli ıin, yüz min tüməndən söhbət gedirdi. Biri də deyirdi: "Qabaqlar filan kəndi mənə on səkkiz min tümənə verdilər, almadım. Heyf olsun, eşitmişəm ki, indi otuz min tümənə satıblar". Bu arada buğdadan söhbət düşdu. Qonaqlardan biri dedi: "Filankəs üç yüz min xalvar buğda anbara vurub, indi büsbütün inkar edir. Filan ruhaninin on para şeşdank kəndi var. Maşallah, filankəs də yaxşı var-dövlət qazanıb, indi həştada yaxın kəndi var...."

Bu mənasız söhbətlərdən ürəyim sıxıldı. Nə qədər istədim dözəm, mümkün olmadı. Birdən-birə səbrim tükəndi. Yenə də füzulluğa başladım:

“Ağalar,” -- dedim, -- “mənim də bir ərzim var.”

Biri dedi:

“Buyur, əlbəttə ki, haqqınız var, siz heç danışmırsınız.”

Dedim:

“O yetmiş-həştad para kənd sahibi olan çənab nəçidir?

Biri dedi:

“Təbrizin böyük müctəhidlərindəndir.”

“Onun möhtərəm ruhani təbəqəsinə mənsub olduğunu başa düşdüm. Ərzim orasındadır ki, bu ağanın işi-gücü nədir?”

İstehza ilə güldü, mənim qanmazlığıma təəccübləndi. Haqqımda nələr düşündüyünü anladım. Üzə vurmayıb dedim:

“Söz yox ki, bu həştad para kəndin hər birinin qiyməti heç olmasa on beş-iyirmi min tüməndir,”

“Əlbəttə,” -- dedi.

“Mənim elədiyim təxmini hesaba görə, bunların milyon yarımdan artıq qiyməti var,” -- dedim. -- “Ancaq bu qədər sərvətin nə kimi bir vasitə ilə toplandığını bilmirəm. Doğrudur, bu kimi sərvətlər o vaxt əldə edilə bilər ki, adamın mülkündə bahalı metallardan birinin mədəni tapılmış olsun, yaxud Avropada olduğu kimi, adam lotereya kimi bəxtə bağlı oyunlarda az bir məbləğlə böyük sərvət ələ keçirə bilsin. Ya da köklü, varlı bir ailədən qalmış olan irs vasitəsilə bu cür sərvətlənmək olar. Belə bir sərvəti böyük ticarətdən tədriclə əldə edilən qazanc vasitəsilə də toplamaq olar. Belə olsa idi, onda hamı görər və bilərdi. Bunlar olmadıqda iranlıların təbiri ilə demiş olsaq, gərək adamın kimyası olsun. Bəndənin ərzi budur ki, o həzrətin gəlir mənbəyi bu saydıqlarımın hansıdır? Məlum olduğuna görə, gərək ki bunlardan heç birisi deyildir. Ona görə ki, o cənabın ailəsini hamı tanıyır. Özünün də dərsini qurtarıb müctəhiçlik icazəsi alandan sonra bu şəhərə təşrif gətirəndə aba və əsadan başqa bir şey olmadığını hamınız bilirsiniz. Belə olduqda, heç bir şübhə ola bilməz ki, o cənab bu sərvəti hansı bir yolla olur-olsun millətin sərvəti hesabına qazanmışdır. İndi özünüz insaf eləyin, az bir müddət ərzində millətin sayəsində böyük sərvətə yiyələnmiş bu möhtərəm cənab illik mədaxilinin dörddə birini həmin millətin yolunda xərcləsə, yəni yetim, yoxsul uşaqlarının təlim-tərbiyəsi üçün bir məktəb açsa, bu kəndlərdən iki parçasının illik gəlirini o məktəbin, kasıb və yetim uşaqların dolanacağı üçün xərcləsə, elm və ədəb vasitəsilə bir neçə müqəddəs varlığı əhya etsə, yaxud qəriblər və yoxsullar üçün bir xəstəxana təsis eləsə, beləliklə onun hümməti sayəsində yoxsul xəstələr müalicə olunub, dərmansızlıq, qayğısızlıq üzündən divarlar dibində və yaxud qəriblərə məxsus olan darısqal, qaranlıq daxmalarda zillətlə can verməsələr necə olar?

Rəvadırmı, yaxud sizin şəninizə sığışırmı ki, Darüssəltənə adlandırdığınız bu böyük şəhərdə bir dənə xəstəxana olmasın? Allaha and olsun, bu gün sizin üçün bu iki xeyratdan savablı bir iş ola bilməz. Bunların ikisi də oruc-namaz kimi vacib vəzifələrdəndir. Doğrudan da, görünür, sizlər çox insafsız adamlarsınız ki, bu böyüklükdə şəhərdə ümumun xeyrinə olan bu kimi binalardan biri də görünmür. Bu şəhərə daxil olan hər bir əcnəbi elə fikirləşəcək ki, sizin insani hisslərdən xəbəriniz yoxdur və özü ilə bu ölkədən sizə qarşı məzəmmətdən başqa heç bir şey aparmayacaqdır.

Xeyriyyə işlərindəki səhlənkarlığınızdan keçdik. Heç olmasa, öz vətəninizdə ticarət işini genişləndirmək, alverinizə rövnəq vermək üçün bir kampaniya da təsis etməmişsiniz. Halbuki hamınız ticarətçisiniz. Quran kağızından tutmuş ölülərinizin kəfəninə kimi firəngilərə möhtacsınız. Firəngilər sabah düşmənçilik üzündən sizə ağ çit satmasalar, onda diriləriniz tuman-köynəksiz, ölüləriniz kəfənsiz qalacaqlar. Bu şahnişan çilçıraqlar, israfçılıqla alıb bir yerə topladığınız bu bəzək-düzək sizi çaşdırıbdır. Siz bu davamsız, iki günlük ev-əsasiyyəyə baxıb lovğalanırsınız. Belə xəyal edirsiniz ki, ağılda, fərasətdə, sərvət və miknətdə dünyada sizə tay olan yoxdur. Ancaq bilirsiniz ki, bu möhtəşəm qonaqlıqların tərifi, bu mənasız bəzək-düzəyin vəsfi bir aydan sonra yaddan çıxıb gedəcək, onlardan heç əsər də qalmayacaqdır. Amma əgər hamınız bir yerə toplaşıb, dünyada ağıllı adamların məzəmmətinə, axirətdə hesabın ağırlaşmasına səbəb olan bu israflı xərcləri hesablayıb, onların yarısını xeyirli, milli işlərə -- xəstəxanaya, qəriblərin və yoxsulların müalicəsinə, vətənin yetim balalarının təlim-tərbiyəsi üçün məktəblərə və sənət ocaqlarına sərf etsəniz, şübhəsiz ki, bu iş də dünya və axirətdə sizin başıucalığınıza səbəb olacaqdır.

Allaha and olsun, əgər bu saydığım xeyriyyə işlərinə qırx il bundan qabaq iqdam etsəydiniz, indi bizim bu müqəddəs vətənimiz dünyanın ən abad ölkələrindən biri, həmvətənlərimiz isə yer üzünün ən hörmətli, ən əziz millətlərindən biri olmuşdu. Belə olsaydı, elm və bilik sayəsində həmvətənlərimiz indi başlarını iftixar hissi ilə göylərə qaldırmışdılar. Heyf ki, sizin ömrünüz qəflətdə keçib, əfsus ki, milli iftixar bizi və sizi tərk etmişdir, xar və özgələrin əlaltısı olmuşuq!

Əgər mənim istədiyim və dediyim məktəbləri qırx il bundan əvvəl açmış olsaydınız, bu gün yuxarı başda əyləşmək, bəzək-düzək yığmaq xülyası sizə bu dərəcədə müsəllət olmazdı. Bu kimi məclislərdə siz ancaq məmləkətin və millətin tərəqqisinə səbəb olan məsələlərdən danışar, mənasız mülahizələrə görə, camaatı öz ayağınıza qaldırmaq iddiası ilə möhtərəm ev sahibinin qonaqlığını pozub, camaatı gecədən saat yarım keçənə qədər intizarda saxlamazdınız. Nə var, nə var ki, mən haçan getsəm, yerim məclisin yuxarı başındadır.”

Burada baxıb gördüm ki, ev sahibi mənim sözlərimdən utanır; biçarə xəcalətindən tərləmişdi. Eyni zamanda mənə işarə ilə andırırdı ki: "Mən ölüm, bəsdir". Bu əsnada qonaqlardan biri üzünü ev sahibinə tutub dedi:

“Filankəs, sizin bu hörmətli qonaq qəribə kişidir, sözlü adama oxşayır.”

Ev sahibi dedi:

“Bəli, artıq dərəcədə vətən, millət qeyrəti çəkir. Bütün bu söhbətləri əziz vətəninə və vətən övladlarına olan böyük məhəbbəti üzündən edir. Nə eləsin, vətəni sevməkdə, millətpərvərlikdə ixtiyarı öz əlində deyil.”

Məclisdəkilərdən iki-üç nəfər də onun ağzından söz qapıb dedilər: "Vallah, doğru deyir.

Vətənpərvərliyə aid bu məsələlərdə xarici millətlərin hümmətini və xarici ölkələri görənlər bu kişinin nə dediyini bilərlər. Özü də bu haqda hər nə deyir doğru deyir. Hələ bugünədək bizim burnumuza vətənpərvərlik qoxusu dəyməyib. Birliyin xeyrini əsla anlamamışıq".

Bu vaxt gəlib şamın hazır olduğunu xəbər verdilər. Qonaqların hamısı üzünü mənə tutub bismillah, bismillah dedilər. Mən gülümsəyib özümü geri çəkdim. Süfrə başına gəldik. Amma necə süfrə! Rəngarəng yeməklər, cürbəcür xörəklər hamısı "gəl-gəl!" deyirdi.

Yemək əsnasında da bir para söhbətlər oldu. Bizim o gecəmiz də belə keçdi.

On səkkiz gün Təbrizdə qaldım. Bu müddətdə oranın əhalisindən quru ifadə və özünü çəkməkdən başqa dünya və axirətin xeyrinə olan bir şey görmədim. Amma şəhərin özü əhəmiyyətdən məhrum deyil. Mötəbər bazarları, karvansaraları, əzəmətli timçələri var. Heyf ki, bu ticarət ocaqlarında vətən malından heç bir əsər görmək mümkün deyil. Ancaq buğdanın adını eşitmək olur, onun da özü yoxdur. Ağalar onu qaranlıq anbarlara doldurub, qapısına yeddi qıfıl vurmuş, "açarlarını da Araz çayına atmışdılar". Onlar yoxsullara deyirlər ki, buğdanı pula satmırıq, batmanın qırx misqal ürək qanına veririk. Yoxsullar nə qədər fəryad edib deyirlər ki, ağalar, daha bizim ürəyimizdə qan qalmayıb, gördüyünüz bu quru can bir dəri, bir sümükdür, -- ağaların qulağı eşitmir.

Xülasə, İranla Rus sərhəddi olan Arazın kənarında vaqe olmuş Culfaya tərəf hərəkət etmək fikrində idim. Hörmətli qonaqçım çox xahiş elədi ki, bir neçə gün də qalaq. Mən üzr istəyib qəbul etmədim. Çaparxanadan iki at gətirmək üçün adam göndərdim. Cansıxıcı şeylərə az rast gəlmək üçün buradan çaparaq qaçıb tez məqsədə çatmaq istəyirəm.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri