Səhifə 2 / 4 · 25%

استبداد، آباء و اجدادم را مانع از اعمال به این وظیفهٔ مقدسه بود، و الحال که من برحسب وراثت قائم مقام آباء خود شده‌ام، به شکرانهٔ این موهبت عظمی و عطیت کبری از هر باب چشم از دعاوی بی‌جای اسلاف خود پوشیده، من بعد کارهای ملکی و ملتی را با شوری و رأی ملت در تحت نظارت گروهی از رجال کارآزمودهٔ قوم ژاپون محول و مجری خواهم ساخت و به هیچ کار راجع به ملت اقدام نخواهم نمود و امتیاز به احدی داده نخواهد شد، مگر این‌که دارالشورای ملتی قرارداد او را مرتب نموده به مجلس وزرا بفرستد، و در مجلس وزرا هم، اگر صلاح دولت و ملت دیده شد، ثبت و امضاً شده به رییس کل -که من هستم- بفرستند، تا صحه گذاشته و به اجرای آن حکم نماییم؛ چه، از قراین خارجیه دریافته‌ام که اهالی مغرب زمین ما را آسوده نخواهند گذاشت و دندان طمع برای ملک و ملت ما نیز تیز کرده‌اند. پس، ما را لازم است که پیش از آن‌که ایشان بدین خیال باطل اوفتند و روز روشن ما را مبدل به شب تار کنند، سد متین بر رهگذر این سیل خانمان‌برانداز ببندیم و خود را از شر آن‌ها محافظه نماییم؛ و این سد متین بسته نمی‌شود مگر به وفور معارف و آزادی افکار و قلم، چرا که مسلم اولین و آخرین است که هر نیکبختی و سعادت از علم حاصل می‌شود.

گذشته بر این، اولین پلهٔ سلم ترقی و عدالت است. هیچ عمل مکروه را پرده نکشید! در مجالس و محافل عیوب کار را بحث و در روزنامه‌جات بنویسید و از کسی نترسید و نهراسید تا رفع موانع و عیوب را بنمایید. از معبود خود بهراسید، نه از متصدیان امور! اگر شخص عیب خود را بداند و بر آن آگاه شود، البته از آن اجتناب خواهد کرد.»

بعد از این خطابهٔ مفصل ایمپراتوری -که مجمل از آن در این‌جا ثبت شد- به تقویت جانیهٔ آزادی، قوای ضعیفهٔ ملت جمع و به راهنمایی خرد دوربین خون‌های افسرده را به سرعت هر چه تمام‌تر به جریان آورد. گویا این نطق ایمپراتور دم مسیحا بود که به مردگان روح تازه بخشیده ملک و ملت ژاپون را زنده گردانید. مملکت فرتوت غرب‌الغرب جوانی از سر گرفت، مانند باد بهارین اثرات خضرا بخشید. نخستین امری که توأم از ملت و دولت صادر شد این بود که سی نفر از دانایان و ارباب فطن و ذکا به پای‌تخت‌های دول خارجه رسماً فرستاده شوند تا ترتیب جملهٔ کارهای لشکری و کشوری آن‌ها را، از برّی و بحری، دیده و دانسته دستورالعمل صحیحی برای ترقیات ملک خود حاصل نمایند؛ برای هر هیئت ریسی معین نمودند. سپس، در تحصیل علم مملکت‌داری دول خارجه عقاید و مشاهدات و ملاحظات خود را، از تکذیب و تصدیق، بر آن افزوده به مجلس شورای ملی خود تقدیم نمودند.

مجلس پس از رد و قبول و جرح و تعدیل، آن‌چه از قوانین دول منافی و مخالف با وضع آنان بود ترک و خودشان قانونی که جوهر قوانین متمدنین امروزه شناخته شده ترتیب دادند. اول کاری که کردند، کارخانجات آدم‌سازی باز کرده، مردمان جنگلی و وحشی خودروی ژاپون را در آن کارخانجات ریخته، در اندک زمان چنان تربیت و تعلیم دادند، که بهتر از امیرالبحرهای انگلیس و ممتازتر از توپچیان آلمان و قابل‌تر از استادان امریکا، از آن کارخانه‌ها بیرون آوردند؛ چه، غیرت ذاتی و ذکاوت جبلی آسیایی در خمیره و نهاد ایشان متمکن بود، نهایت تا آن زمان تربیت کننده نداشتند. هنگامی که آن خداوندان ده اسباب تربیت را موجود دیده، فن و شکلی که جهت محافظت ملک، تحصیل معاش، رفع امراض مضرهٔ زراعت، فلاحت و تمدن هیئت ملیه -که اکمال هر یک از آن در اروپا متوقف به سال‌های دراز بود- در اندک زمانی به وجه احسن با کمال مفاخرت آموخته نتایج آن را به عرصهٔ شهود گذاردند. از نتیجهٔ جد و جهد و ثمرهٔ غیرت و حمیت طبیعت، نقشهٔ مملکت را یکباره تبدیل داده، مغاک‌های ملک را بدل به باغ‌های گوناگون نموده، اختر سعادت اهالی درخشید؛ اسباب ترقی به‌طوری از برای این ملت فراهم آمد که تاکنون از برای هیچ دولت و ملتی میسر نگشته، که از ابتدای امر خود از احتیاج به خارجه آزاد شوند. و این ملت با غیرت هر چه آلات و ادوات جنگ و جدال از توپ و تفنگ، از باروت و فشنگ، کشتی‌ها و راه‌های آهن و مهندس و استاد لازم داشتند، تمام را از ملت خود تدارک نمودند، حتی عمله‌جات از خودشان، آهن از خودشان، چوب و تخته و میخ از خودشان، معلم و معمار و مربی از خودشان، نان و نمک و پوشاک و ظروف از خودشان می‌باشد؛ بدون این‌که در هیچ چیز از قلیل و کثیر محتاج به خارجه باشند و از ثروت مملکت کیسهٔ رقیبان خود را پر کنند، همه را از خود آماده و مهیا کرده‌اند، که این‌قدر خوشبختی و اقبال هیچ دولت را تا امروز قسمت نشده است.

انگلیس را لازم است تخته از خارج ابتیاع نموده کشتی سازد؛ روس هم محتاج گندم است از خارجه آورده نان بخورد؛ فرانسه صد و پنجاه سال است که در عمل شعربافی شهرت داشته ولی محتاج ابریشم از خارج است. این ملت شیرخواره آن‌قدر نمانده که از جهت خوبی و ارزانی شعربافی فرانسه را عقب نشانند، آن هم از ابریشم خود. اگر انسان در این عمل اندک فکر کند هر آینه خواهد دانست در زمان قلیل چه‌قدر پیشرفت در سایهٔ جد و جهد و اتحاد ملت و دولت ممکن تواند شد. آری چه نیکو سروده‌اند:

به هر کاری که همت بسته گردد / اگر خاری بود گلدسته گردد

این‌ها را نباید حمل بر کرامت نمود؛ چه، خدای قادر به این مشت خاک تا درجه‌ای قابلیت و استعداد بخشیده که به تشریف شریف «و لقد کرمنا بنی آدم» مباهی و سرافراز آمده است، «فتبارک‌الله احسن الخالقین» را جهت آنان فرموده است.

فرمایش ایمپراتور ژاپون مطابق است با آن‌چه ذکرش گذشت، از سخنان ناپلیون -که در تاریخ او ضبط است: یکی آن‌که لفظ «محال» را باید از کتب لغت خارج کرد، یعنی در دنیا امر و عمل نشدنی نیست؛ همهٔ امور موقوف به همت بنی‌آدم [است] و اگر خواسته باشد می‌تواند به موقع اجرا درآورد. و لفظ «نه»، در هیچ موقع و مقام استعمال نکنند، بلکه نون نافیه را باید به آب همت و غیرت شست.

ملت ژاپون یک دفعه پرده از روی اقداماتی که در خفا محفوظ و مستور داشته بودند برانداخته در جنگ چین، چینیان که آن‌ها را عبد ذلیل خود می‌پنداشتند، مقر به خداوندی خودشان نموده و هم به عالم مالک رقابی خود را واضح نمودند؛ هر چند پس از وصول به آن مظفریت تامه اروپاییان متحداً مانع از حصول مقصود ایشان گردیدند. این هم نکته‌ای بود پولتیک و دیپلماتی [دیپلماتیک] که ژاپون با کمال مهارت در آن موقع به خرج داد، یعنی صرف‌نظر از حقوق ثابتهٔ نمود و جداً در تدارک کوتاهی دست این دراز دستان کوشید؛ این بود که چنان سعی و اقدام نمود که در قلیل زمان با کمال قدرت به جایی بازگردید که رجعتش داده بودند. شبهه‌ای نیست که لشکر اروپا تمام نادم و پشیمان، در نهایت پریشانی، از ممالک چین عودت خواهند نمود ولو چند سالی در سر گنج شایگان نشسته باشند.

حالا تشریح و تحقیق معانی این خطابه را -که ایمپراتور ژاپون نمود- بنماییم، که اینک در صحیفهٔ نامه‌نگاران و در نظام‌نامهٔ مجالس خاص و عام متمدنین عالم، ترقی فوق‌العادهٔ ملت و دولت ژاپون ثبت و ضرب‌المثل شده است. آیا خود پادشاه به جز این خطابه کار دیگر هم کرد، یا تمامی امور دولت را یکان یکان در تحت نظارت خود آورد؟ یا به مدرسه‌های ژاپون معلمی نمود و خودش فابریک‌ها گشود و شعربافی کرد؟ زراعت و فلاحت نمود؟ نه والله! هیچ یک از این‌ها را به نفسه مباشرت نفرمود؛ بلکه این نام نیک و شهرت بی‌پایان را از آن حاصل کرد که مانع پیشرفت کسب علوم و ترقیات ملت خود نگردید، از اسراف در شئونات خود صرف‌نظر نمود. خوبی پادشاهان ترقی‌خواه با ننگ و نام این است که راضی شوند امور دولتی و ملتی در مجلس شوری حل و عقد شود. از این زیاده مرحمت و جانبداری در حق ملک و ملت از شخص شخیص پادشاه نشاید.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Marağa səyahətinin icmalı, 2

Əlqərəz, gəmi adaya doğru üzməyə başladı. Gün batana yaxın adanın sahilinə gəlib çatdıq. Gəminin içindəki qoyunları burada boşaltdılar. Yenə də gəmi öz yoluna davam etdi. Şamımızı yeyib yatdıq. Səhər yuxudan duranda özümüzü dənizin o biri sahilində, Urmu şəhərinin yaxınlığında gördük. Tez durub gəmidən düşdük. Buradan şəhərədək iki ağac yol var.Dayanmadan iki ulaq kirayə edib, şəhərə tərəf yollandıq. İki saat yol getdikdən sonra şəhərə çatıb, "Gülşən" adlı karvansarada mənzil tutduq. O gün heç yerə getmədik. Nahardan sonra Yusif əmi dedi:

15 dəq
Marağa səyahətinin icmalı, 3

Sabahısı gün şəhəri gəzmək üçün bazara çıxdıq. Yusif əmi karvansaranın yanındakı corabçı dükanını gördükdə dedi:“Corabım yoxdur, buradan iki cüt corab almaq istəyirəm.”

7 dəq
Urmu səyahətinin icmalı

Sabahısı gün Təbrizi səyahət etməyə hazırlaşdıq. Gedib at kirə eləmək istədik. Çarvadar dedi ki, gərək dörd gün də səbr eləyəsiniz, on beş nəfər də başqa müsafir var, birlikdə gedərik. Əlacsızlıq üzündən beh verib qayıtdıq. Vəd edilmiş gün gəlib çıxdı. İki baş qatır gətirmişdi. Yüklərimizi çatıb, Təbrizə yola düşdük. Amma karvanımız yollarda çox ləngiyirdi. Səkkiz gün yol getdikdən sonra doqquzuncu gün Təbrizə varid olduq. Yolda yazılası bir şeyə rast gəlmədik. Amma Təbrizə çatdıqda şəhərdəki vəziyyətin bir qədər dəhşətli olması nəzərə çarpırdı. Karvanın içərisində də bir səs-küy qopdu. Bizimlə gələn urmululardan biri dedi:“Deyəsən bu gün şəhərdə böyük bir hadisə üz vermişdir. Çünki bu məhəllələrdəki dükanların hamısı bağlanmışdır. Elə mühüm bir hadisə üz verdiyi üçün də küçələrdə get-gəl yoxdur.”

8 dəq
Urmu səyahətinin icmalı, 2

Səhər durub çay-çörək yedikdən sonra həmin əziz dostumla birlikdə bazara getdik. Bir qədər onun dükanında əyləşib söhbət elədik. O mənə dedi:“Əgər meyliniz varsa gedək bir az gəzək.”

20 dəq

Başqa şairlərin şeirləri